تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ وَ لا يَنْفَعُهُمْ وَ يَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَ تُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِکُونَ «18»
پس از آن از حال اين کفار اخبار فرمايد:
وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ: و ستايش و پرستش مى‌کنند غير از خداى تعالى.
ما لا يَضُرُّهُمْ: آنچه را که ضرر نرساند بديشان اگر ترک عبادتش کنند.
وَ لا يَنْفَعُهُمْ: و فايده نرساند ايشان را اگر همه عمر در پرستش او صرف کنند، زيرا معبودان ايشان جماداتند، و جماد بر ايصال نفع و ضرر قادر نيست، و حال آنکه معبود مى‌بايد قدرت بر ايقاع ثواب و عقاب داشته باشد تا بندگان به اميد جلب نفع و دفع ضرر، اقلا او را پرستش کنند و از عجائب آنکه عابدان شريف‌تر از معبودان هستند، زيرا داراى حس و ادراک و شعور، و قادر بر نفع و ضرر، و با اين طريق تأمل و تعقل اين مطلب را ننمايند و ستايش جمادى را کنند.
ج5، ص 282
وَ يَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا: و مى‌گويند عبده اصنام اين بتان شفيعان مايند نزد خداى تعالى، يعنى در امور دنيا ما را شفاعت مى‌کنند و از حق تعالى درخواست مى‌نمايند تا مهمات ما را کفايت کند، يا اگر فرضا بعث و حشر باشد، چنانکه معتقد اهل اسلام است ما را نزد خداى سبحان شفيع و از عذاب برهانند.
تنبيه- بت‌پرستان دو طايفه بوده: اول: صابئين يعنى عبده کواکب قائلند به اينکه خداى تعالى خلق کواکب [نموده]، و آنها مدبر عالمند، لذا ما آنها را پرستش کنيم. دوم: عبده اوثان بتانى براى خود ترتيب داده، عبادت آنها مى‌کردند. و مسلم است که سنگ تراشيده را هيچ عاقلى قائل نشود که حقيقتا خالق آسمان و زمين باشد. بنابراين علماء وجوهى ذکر نموده:
1- قول ابو معشر جعفر بن محمد منجم بلخى، گويد: بسيارى اهل چين و هند قائلند که خدا و ملائکه، جسم و صاحب صورت حسن، و تمام محجوبند از ما بواسطه آسمان، بنابراين تماثيل خوش منظر مى‌ساختند بر هيئتى که معتقد بودند صور خدا و ملائکه را، پس مشغول عبادت آنها شده که بدان سبب مقرب شوند.
2- قول اکثر علماء، که: مردم وقتى ديدند که تغيرات احوال اين عالم منوط به تغيرات احوال کواکب است، معتقد شدند که سعادت و نحوست در دنيا مربوط به وقوع آن کواکب است در طالع، مردم مبالغه نمودند در تعظيم آنها و ستايش، و چون ديدند اکثر اوقات کواکب غائب از نظرند، لذا اتخاذ اصنام و مشغول عبادت آنها شده که بدان سبب به اجرام عاليه تقرب جويند. بعد از مدت زمانى منحصر شد عبادت آنها در آن تماثيل فقط.
3- وقتى بزرگى از آنها مى‌مرد قائل بودند در حق او که مستجاب الدعوه و مقبول الشهاده نزد خداست، بتى به صورت او ترتيب، او را ستايش، به اعتقاد آنکه شفيع آنها باشد و مى‌گفتند (هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ) و جمع بين قول قبيح و فعل قبيح و توهّم قبيح نمودند.
تنبيه- اگر گويند حق تعالى چگونه ذم کفار فرمود بر عبادت جماد که نفع و
ج5، ص 283
ضرر نمى‌رسانند و حال آنکه بر فرض صدور نفع و ضرر هم عبادت آنها جايز نبود. جواب آنکه: عبادت آن که قادر بر اصول نعم نيست اگرچه قادر بر نفع و ضرر باشد قبيح است، پس عبادت آن که اصلا قدرت بر نفع و ضرر نداشته باشد اقبح و اشنع باشد، از اين جهت آن را به ذکر مخصوص ساخت.
بعد از آن بر سبيل الزام، پيغمبر خود را فرمود: قُلْ أَ تُنَبِّئُونَ اللَّهَ: بگو اى پيغمبر محترم آيا خبر مى‌دهيد خداى تعالى را. بِما لا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ: به آنچه نمى‌داند خداى تعالى در آسمانها و نه در زمينها. انتفاى علم به جهت انتفاى معلوم است، يعنى شما مى‌گوئيد حق سبحانه را شريک و اثبات شفاعت بتان مى‌کنيد؛ و ذات احديت الهى که عالم است به جميع معلومات، اين را نمى‌داند؛ زيرا شريک او وجود ندارد تا علم او تعلق يابد، و اگر موجود مى‌بودى هر آينه معلوم سبحانى بودى، زيرا علم ازلى او به جميع معلومات احاطه نموده. پس چونکه معلوم سبحانى نيست، محقق است که وجود ندارد، و هرگاه ذات الهى را شريک نباشد، شفاعت بتان معقول نخواهد بود. در انوار گفته که (فِي السَّماواتِ الخ). حال است از عايد محذوف در «لا يَعْلَمُ» که مؤکد نهى و منبه است بر آنکه آنچه آنها مى‌پرستيدند غير خداى تعالى، يا سماوى است يا ارضى، و تمام آنچه در آسمان و زمين است حادث و مقهورند مانند خود ايشان، پس هيچ چيز لياقت ندارد تا شريک سبحانى باشد. سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِکُونَ: منزه و بلند مرتبه است ذات احديت ذو الجلال سبحانى از هر چه که شريک او مى‌دانند، زيرا شريک، کاشف است از نقص و عجز و ضعف و احتياج، و حق تعالى منزه از جميع نقايص باشد.