تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما کانَ النَّاسُ إِلاَّ أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ «19»
ج5، ص 284
وَ ما کانَ النَّاسُ: و نبود مردمان. إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً: مگر امتى يگانه، يعنى همه موجود شده بر اصل واحد و آن فطرت اسلامى است که (کلّ مولود يولد على الفطرة فابواه يهوّدانه و ينصّرانه و يمجّسانه) «1». فَاخْتَلَفُوا: پس مختلف شدند از اصل فطرت به اين وجه که بعضى بر اسلام فطرى باقى و برخى کافر شدند. اقوال ديگر مفسرين:
1- مردم، امت يگانه بودند در تمسک به شرايع عقليه، که آن عبارت است از اعتراف به وجود صانع عالم و صفات او و اشتغال به خدمت او و شکر نعم او و اجتناب از قبايح عقليه مثل ظلم و کذب و بهتان و نمّامى و بى‌حيائى و غيره، پس اختلاف کردند در احکام عقليه.
2- نزد ابن عباس: «2» مردم بر کفر و باطل بودند و آن از زمان آدم عليه السّلام تا زمان نوح عليه السّلام گرچه قليلى مسلمان بودند، لکن به حکم اغلب کافر محسوب شدند، پس اختلاف نمودند بعد از طوفان.
3- همه عرب بر دين اسمعيل عليه السّلام بودند، پس مختلف شدند به سبب عمرو بن لحى که احکام جاهليت را اختراع کرد در زمان فتره.
4- همه مردمان متفق بودند بر کفر در زمان ابراهيم خليل عليه السّلام، پس مختلف گشتند به سبب بعثت انبياء و رسل که بعضى مؤمن و بعضى کافر شدند.
5- آنکه عرب در زمان فتره در ملت کفر بودند تا بعثت خاتم الانبياء صلّى اللّه عليه و آله و اينکه در مصحف ابن مسعود واقع شده: «و ما کان النّاس الّا امّة واحدة على هدى فاختلفوا عنه» مؤيد اتفاق ايشان است بر ملت اسلام و بعد مختلف شدند. «3» وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ: و اگر نبود کلمه که سبقت و پيشى گرفته از پروردگار تو، يعنى حکم ازلى واقع شده به تأخير عذابى که فاصل و فارق باشد
«1» سفينة البحار ج 2 ص 373.
«2» مجمع ج 3 ص 99.
«3» همان مدرک.
ج5، ص 285
ميان متخلفان تا روز قيامت که روز فصل و جزا است. لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ: هر آينه حکم کرده شدى ميان ايشان. فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ: در چيزى که ايشان در آن اختلاف مى‌کنند، يعنى عذاب نازل شدى و مبطل هلاک گشتى و محق باقى مانده. حاصل آن که تأخير نزول عذاب بر ايشان تفضل و انعامى است بر آنها از جانب خداوند رحمان، چون حکمت بالغه سبحانى تعلق گرفته که اين دنيا دار تکليف و امتحان، و آخرت دار ثواب و عقاب است.