تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَکْرٌ فِي آياتِنا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسُلَنا يَکْتُبُونَ ما تَمْکُرُونَ «21»
بعد از آن از ذمائم افعال ايشان خبر مى‌دهد:
وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ: و هرگاه بچشانيم انسان را، يعنى اهل مکه را. رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ: صحتى وسعتى بعد از بيمارى و قحطى که رسيده باشد بديشان. إِذا لَهُمْ مَکْرٌ فِي آياتِنا: ناگاه ايشان راست مکر در آيتهاى ما، يعنى طعن زنند در آن و در باره رسول ما کيد نمايند؛ زيرا چون ما ايشان را نعمت داديم، سزاوار آن بود که در مقابل آن شکرگزارى کنند و در حمد و سپاسدارى کوشند، ايشان به عوض آن، حيله بازى آغاز و در دفع آيات ما و استهزاء و تکذيب آن سعى کردند با پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله مکر نمودند.
مقاتل گفته: «1» مکر آنها آن بود که چون باران نازل شدى، گفتند: صعود و
«1» منهج ج 4 ص 365.
ج5، ص 287
هبوط فلان ستاره ما را باران داد، يعنى نسبت باران به نجوم مى‌دادند.
مروى است «1» که اهل مکه هفت سال مبتلا به قحط و غلا و خشکسالى بودند به حدى که نزديک هلاک رسيدند. پس حق تعالى بر ايشان رحم فرموده باران رحمت بر ايشان نازل، آن قحطى و خشکسالى مبدل به فراخى و آبادانى شد، و همه صاحب جمعيت متنعم گرديدند. زبان طعن بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله دراز، و قدح در آيات الهى و معجزات نبوى نموده به انواع مکايد و حيل تمسک جسته، تا ضرر بدنى به آن حضرت رسانند. حق تعالى فرمود: قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَکْراً: بگو اى پيغمبر که خداى تعالى زودتر است از شما در رسانيدن جزاى مکر به شما، يعنى پيش از ظهور کيد شما که اطفاى نور اسلام است، به نزول عذاب بر شما امر خواهد فرمود. نزد بعضى مراد از جزاى مکر سبحانى، انزال عذاب است بر آنها از جائى که نمى‌دانند و تصور آن را نکنند.
تبصره- چون مکر در اصل حيله‌اى است که بدان سبب مضرتى به غير رسانند بدون شعور او، پس اسناد آن به ساحت قدس سبحانى، بر سبيل مقابله و ازدواج است مثل «جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ» «2».
2- آنکه محال است صدور قبيح از خداى تعالى، زيرا علم الهى باز مى‌دارد ذات سبحانى را از فعل قبيح و داعى هم ندارد بر فعل قبيح.
3- داعى بر ارتکاب قبيح: يا حاجت است و آن در خداى تعالى محال است زيرا غنى على الاطلاق باشد؛ و يا حکمت است و حکمت مقتضى فعل قبيح نخواهد بود.
4- آنکه مانع از فعل قبيح موجود و داعى بر آن مفقود، و چون مقتضى مفقود و مانع موجود باشد بالبديهه ممتنع شود وجود فعل، و علم الهى به قبح فعل مانع است از ايجاد آن، و اما فقدان داعى به جهت آنکه داعى و مقتضى بر ايجاد قبيح دو چيز است: يکى احتياج و آن محال باشد بر خداى تعالى؛ و ديگر حکمت در
«1» همان مدرک.
«2» سوره شورى آيه 40.
ج5، ص 288
فعل قبيح حکمتى نخواهد بود عقلا.
إِنَّ رُسُلَنا: بدرستى که رسولان ما، يعنى ملائکه حفظه اعمال. يَکْتُبُونَ ما تَمْکُرُونَ: مى‌نويسند آنچه شما مى‌انديشيد از مکر، و هرگاه تدبير خفى شما بر ملائکه ما پوشيده نباشد بر ما کى پنهان خواهد بود. مضمون اين کلام تحقق انتقام است.
نکته- در تخصيص اذاقه به جانب رحمت دليل است بر آنکه کثير از رحمت قليل باشد نسبت به رحمت واسعه الهى، و ايضا اشعار دارد به اينکه انسان به جهت غايت ضعف فطرى طاقت ندارد راحتى جزئى را، چنانچه طاقت ندارد درد کمى که به او رسد.