تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُکُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّى إِذا کُنْتُمْ فِي الْفُلْکِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِينَ «22»
بعد از آن شمه‌اى از نعم خود را تذکر فرمايد:
هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُکُمْ: ذات مستحق ستايش و پرستش آن ذاتى است که سير مى‌دهد شما را، يعنى تمکين و قدرت مى‌دهد شما را به وسيله جوارح و آلات در قطع مسافت شما و راه پيمودن. فِي الْبَرِّ: در خشکى بر پشت حيوانات مانند اسب و شتر و غيره از مراکب جديده. وَ الْبَحْرِ: و در دريا به سوارى در کشتى و بلم و طراده و مراکب بحرى. حَتَّى إِذا کُنْتُمْ فِي الْفُلْکِ: تا چون باشيد در
ج5، ص 289
کشتى. وَ جَرَيْنَ بِهِمْ: و روان شود کشتيها با آنانکه در اويند. بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ: به بادى خوش که نرم وزد.
نکته- فايده عدول از خطاب به غيبت مبالغه است، يعنى گوئيا اين صورت تذکره‌اى است مر غير مخاطبان را نيز، تا متعجب شوند از احوال اين قوم که در کشتى نشسته‌اند و آن کشتى به بادى که بقدر صلاح آن است مى‌وزد و مى‌رود. وَ فَرِحُوا بِها: و خوشحال شدند به آن باد ملايم به سبب آنکه مى‌رساند ايشان را به مقصودشان؛ يا مسرور شدند به کشتى به جهت بردن ايشان و متاعشان. جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ: (جواب قوله: حَتَّى إِذا کُنْتُمْ فِي الْفُلْکِ) يعنى در آن هنگام که در کشتى سوار بوديد ناگهان آمد آن کشتى را باد تند خوفناک. وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ: و آمد ايشان را موجهاى عظيمه و تلاطم دريا از تمام اطراف. وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ: و يقين نمودند که ايشان نزديک شدند هلاکت را، يا غالب شد گمان ايشان که بزودى هلاک و غرق شوند به سبب احاطه شدن امواج به ايشان و اضطراب دريا. نزد اين شدائد و اهوال، دَعَوُا اللَّهَ: خواندند خدا را و ملتجى شدند به درگاه او. مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ: بر وجه اخلاص در اعتقاد به جهت کشف غم و نجات از خطر، و هيچ توجهى به اوثان و اصنام ندارند، به سبب علم ايشان به اين که بتان در چنين حال فايده نخواهند داشت، لذا از تمام ما سوى قطع اميد نموده متوجه ذات احديت حق سبحانه و تعالى شده و گويند: لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ: اگر هر آينه نجات دهى ما را اى پروردگار ما از اين شدت و محنت. لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِينَ: هر آينه البته البته مى‌باشيم از شکر گزاران و سپاسدارندگان و از جمله آنانکه شکر نمايند بر نعم و عطاى تو.
تبصره- يکى از شواهد و آيات داله بر ذات صانع عالم، توجه نفس است در محل هلاکت و غايت نااميدى به ذاتى که فرياد رس و کمال اميدوارى به او باشد؛ چنانچه احتجاج حضرت صادق عليه السّلام با آن زنديق بدين طريق است که فرمايد: آيا کشتى سوار شدى؟ گويد: بلى. فرمايد: آيا هرگز کشتى شکسته و در شرف غرق شدى؟ گويد: بلى. حضرت فرمايد: آيا در آن اضطراب و خطر تعلق دارد قلب تو که شيئى از اشياء قادر باشد بر نجات و خلاصى تو از
ج5، ص 290
اين ورطه؟ گويد: بلى. حضرت فرمود: همان، ذات احديت الهى است که قادر باشد بر نجات در وقتى که هيچ منجى نباشد، و قادر است بر فرياد رسى زمانى که هيچ فرياد رسى نيست.