تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُکُمْ عَلى أَنْفُسِکُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ «23»
بعد از آن ناسپاسى و حق ناشناسى اين جماعت را بيان مى‌فرمايد:
فَلَمَّا أَنْجاهُمْ: پس چون نجات داد خداى تعالى ايشان را از اين ورطه و خلاصى مرحمت فرمود از اين مهلکه عظيمه. إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ: در آن هنگام ايشان سرکشى نمودند در زمين. بِغَيْرِ الْحَقِ: به غير حق، يعنى آنها مشغول شدند در زمين به معصيت و فساد و ظلم بر انبياء و مسلمانان به ناحق و باطل.
نکته- قيد «بِغَيْرِ الْحَقِّ» براى احتراز است از تخريب مسلمين ديار کفره را، زيرا افساد به حق است.
تنبيه- «بغى» صفتى است ضد «عدل»، يعنى چنانچه عدل فضيلتى است شامل جميع فضايل، همچنين بغى غايت انهماک در رذايل باشد. پس شخص سرکش در غايت و نهايت از دورى حق است.
فى الوسائل عن ابى عبد اللّه عليه السّلام انّ اعجل الشّرّ عقوبة البغى «1».
«1» وسائل الشيعه ج 11 ص 332 حديث 4.
ج5، ص 291
و ايضا عنه عليه السّلام قال: يقول ابليس لجنوده القوا بينهم الحسد و البغى فانّهما يعدلان عند اللّه الشّرک «1».
در وسائل، روايت از حضرت صادق عليه السّلام: بدرستى که سريع‌ترين عقوبات شرور، عقوبت بغى است.
و نيز فرمود آن حضرت: شيطان به لشکر خود گويد: القاء کنيد ميان بنى آدم، حسد و بغى را (ظلم و فساد و تجاوز از حد). زيرا: اين دو صفت در نزد خداى تعالى معادله کنند شرک را در اخراج از دين.
و عقوبت و تأثير در فساد نظام عالم هرگاه زياد شود مفاسدى که ناشى گردد از مخالفت انبياء و اوصيا عليهم السلام و ترک طاعتشان و شيوع معاصى، هر آينه ناشى شود از اين دو خصلت مذمومه بغى و حسد.
يا أَيُّهَا النَّاسُ: اى گروه مردمان. إِنَّما بَغْيُکُمْ عَلى أَنْفُسِکُمْ: اين است و جز اين نيست سرکشى و ظلم و فساد و تجاوز از حد بعضى از شما بر بعضى است. يعنى: وبال و خسران و نکبت آن بر شما يا بر ابناء جنس شما عايد گردد، و احاديث بسيار وارد شده از جمله:
1- عياشى «2» از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده: ثلث يرجعن على صاحبهنّ النّکث و البغى و المکر ثمّ تلا هذه الاية.
فرمود: سه چيز است برمى‌گردد و بالش بر صاحبش: نقض عهد و بغى و مکر، پس تلاوت نمود اين آيه شريفه را.
2- در وسائل «3» از وصاياى حضرت صادق عليه السّلام مى‌فرمايد: و ايّاکم ان يبغى بعضکم على بعض فانّها ليست من خصال الصّالحين فانّه من بغى صيّر اللّه بغيه على نفسه و صارت نصرة اللّه لمن بغى عليه و من نصره اللّه غلب و اصاب الظّفر من اللّه.
يعنى: بر شما باد بر پرهيز نمودن از اينکه سرکشى و ظلم نمايد بعضى از
«1» مستدرک سفينة البحار، ج 1، ص 313-
«2» تفسير عياشى ج 1212 حديث 13.
«3» وسائل الشيعه ج 11 ص 332 حديث 3.
ج5، ص 292
شما بر بعضى، زيرا که بغى از صفات صالحين نيست. پس هر که بغى نمايد، خداى تعالى برگرداند وبال آن را بر خودش، و نصرت الهى براى کسى است که بغى بر او شده، و هر که را خداوند سبحان نصرت و يارى فرمايد غلبه و ظفر يابد از جانب حق خداى تعالى.
مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا: و نائل نشويد و نمى‌رسيد به سبب بغى، بهره زندگانى دنيا را، يعنى منفعت دنيا باقى نماند، لکن وبال و عقوبت آن باقى خواهد بود؛ يا بهره يابيد متاع دنيا را به مدت کمى با سرعت انقضاء آن. ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُکُمْ: پس بسوى ما است بازگشت شما در آخرت، يا به آنچه وعده فرموديم از مجازات اعمال، بازگشت شما است. فَنُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ:
پس خبر مى‌دهيم ما شما را بجزاى اعمال شما. در اين فرمايش تهديد و توعيد عظيمى است نسبت به باغين و عاصين از اوامر سبحانى.
وجه تنظيم- چون خداى تعالى در آيه سابقه بيان ناسپاسى و حق ناشناسى انسان را فرمود به کلامى کلى، و منکشف نگردد حقيقتا مگر به ذکر مثالى کامل، لذا بيان فرمود در عقب آن براى نقل انسان از ضرّ شديد به رحمت، مثالى، و براى ناسپاسى او مثالى ديگر، تا اين آيه شريفه مفسر باشد نسبت به آيه سابقه؛ زيرا معناى کلى در خور افهام سامعين نباشد مگر به ذکر مثالى تا واضح شود حقيقت امر. چون انسان وقتى در کشتى سوار، و بيايد باد خوشبوى موافق به جانب مقصود، فرح تام و مسرت فوق العاده براى او حاصل، بعد يک مرتبه آثار هلاکت ظاهر شود: 1- وزيدن رياح عاصفه شديده. 2- احاطه امواج عظيمه. 3- غلبه گمان بوقوع هلاکت و نااميدى از نجات؛ و البته انتقال از آن احوال طيبه موافقه به اين اهوال شديده قاهره، موجب خوفى عظيم گردد، و در اين حال قطع اميد نموده از تمام موجودات مگر فضل و رحمت الهيه، و قهرا قلبش متوجه به ماوراء عالم امکانى، و اعضايش متضرع به درگاه سبحانى شود.
ناگاه الطاف خاصه رحمانى شامل، و او را از ورطه هلاک به سر منزل نجات رساند. با ظهور چنين برهانى و اعطاء عظيم نعمتى، بلا فاصله غفلت ورزيده، ناسپاسى و حق ناشناسى را منظور دارد، به رجوع به عادات قبيحه سابقه و عقايد باطله
ج5، ص 293
سخيفه و اخلاق رذيله شنيعه مانند بغى و سرکشى و ظلم و فساد، پس ممکن نيست تقرير و معناى کلى در آيه سابقه به مثالى احسن و اکمل از مثال مذکوره در اين آيه مبارکه.