تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّيَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ «24»
بعد از آن براى تنبيه باغين در زمين و مغرورين به دنيا و معرضين از عقبى و ترهيب و ترغيب آن، مثل عجيبى بيان فرمايد:
إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا: اين است و جز اين نيست مثل زندگانى دنيا در سرعت فنا و زوال. کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ: مثل بارانى است که فرو فرستيم آن را از آسمان. فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ: پس ممزوج شود و قوّت يابد به آن باران، گياه‌هاى زمين، زيرا باران داخل گردد در خلل نبات، پس مخلوط شود به آن و موجب کمال رونق و رشد گردد؛ يا روئيده شود بواسطه باران انواع کثيره مختلطه؛ يا مخلوط شود به سبب باران بعض نبات به بعض ديگر از فواکه و اقوات و مأکول انسان و حيوان.
بعد تفصيل مى‌فرمايد که امتزاج و اختلاط يابد: مِمَّا يَأْکُلُ النَّاسُ: از آنچه مى‌خوردند مردمان مانند حبوبات و ميوه‌جات و سبزيجات. وَ الْأَنْعامُ: و
ج5، ص 294
آنچه مى‌خورند چهارپايان مانند ينجه و شبدر و قصيل و غيره. حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها: تا آنکه بگيرد زمين، حسن و بهجت و طراوت و نضارت خود را به انواع رنگهاى گوناگون و اجناس نباتات و غير آن.
وَ ازَّيَّنَتْ: و متزين شود به جميع رنگهاى ممکنه در زينت، از زرد و سرخ و سبز و آبى و گلهاى رنگارنگ، هر يک به هيئتى خاص و منظره خوشى جلوه‌گر آيند، بستان بدين کيفيت، مفرح جان و تن، و قلب را غافل از فتن و محن گرداند به حدى که: وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها: و گمان کنند مالکين و صاحبان بستان بتحقيق ايشان قادرند بر انتفاع از آن، يا ادامه و ابقاى آن؛ در چنين حال دلبستگى و اميدوارى، ناگهان: أَتاها أَمْرُنا لَيْلًا أَوْ نَهاراً: بيايد بستان را عذاب ما، در شب يا روز از سرما يا باد يا سيل. يا بيايد حکم و فرمان ما به اهلاک و اتلاف آن. فَجَعَلْناها حَصِيداً: پس قرار دهيم و بگردانيديم آن اشجار و مزروعات را خشک شده، درو شده، نابود شده. کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ: به نحوى که گويا روئيده نشده زرعى پيش از اين و چيزى در اين مکان موجود نگرديده، در اين حال صاحب باغ را حزنى شديد و حسرتى عظيم حاصل گردد به ورود اينها غير منتظره. کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآياتِ: اين چنين تفصيل و تميز مى‌دهيم شواهد قدرت را. لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ: براى گروهى که تفکر و تأمل کنند در آن و عبرت يابند از آن.
وجه تمثيل: در بيان مشبّه، و مشبّه به، و وجه تشبيه، وجوهى است:
1- تشبيه فرموده زندگانى دنيا را به باران در جهت انتفاع از آن و انقطاع آن.
2- تشبيه زندگانى دنيا به حيات مقدره بر اين اوصاف.
3- تشبيه زندگانى دنيا به نبات در اينکه عاقبت دنيا که انسان طالب و جالب آن است مانند عاقبت اين مزروع است در حينى که غايت اميدوارى و دلبستگى به زخارف دنيا، ناگاه سيل اجل رسيده با هزاران حسرت نهال او را به در آرد، و ثمرات آرزوهاى او را نابود سازد يا آنکه چنانچه براى اين زرع عاقبت خوشى نباشد، همچنين مغرور و فريفته دنيا سر انجام پسنديده نخواهد بود. يا
ج5، ص 295
چنانچه صاحب اين بستان را پس از زحمات بسيار و مشقات بيشمار و تعلق قلب بدان، به حدوث اين هايله شديده و حادثه عظيمه، غايت تأثر و تألم حاصل آيد، و آن به آن آتش همّ و غم او مشتعل، قلب او را سوزان گرداند، همچنين طالب دنيا بعد از صرف عمر گرانبها و تحمل رنجها و محرومى از سعادتها با کمال اميدواريها، ناگهان مصيبت موت وارد، و فوت مقاصد عائد گردد؛ آتش سوزان هجران با عذاب اليم نيران توأم و سراسر وجودش را احاطه و ابد الاباد گرفتار خواهد بود. پس شخص عاقل بايد انديشه نمايد و از مواعظ و امثال پند يابد و از کشته عمر خود فايده به دست آرد تا پشيمانى در نيابد.