تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ مَنْ يَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ مَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَ مَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ (31)
بعد از آن ادله توحيد و معاد را بيان مى‌فرمايد:
قُلْ مَنْ يَرْزُقُکُمْ: بگو اى پيغمبر به مشرکين، کيست در عالم وجود که روزى مى‌دهد شما را و ايجاد فرمايد مواد روزى را. مِنَ السَّماءِ: از آسمان به نزول باران. وَ الْأَرْضِ: و از زمين به رويانيدن نباتات و بقولات و ميوه‌جات به انواع مختلفه، زيرا غذاى انسان يا از نبات است يا از حيوان. اما نبات روئيده نشود مگر از زمين، و اما حيوان هم نيز محتاج به غذا و نبات است، پس روزى حاصل نگردد مگر از نبات و ايجاد آن از زمين منوط به باران، پس منشأ تکوّن ارزاق منحصر در آسمان و زمين، و برهان عقلى حاکم است بر آنکه خالق و مدبر آسمان و زمين نيست مگر ذات يگانه الهى که سزاوار پرستش و ستايش
ج5، ص 305
مى‌باشد.
بعد برهان حواس را فرمايد: أَمَّنْ يَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ: يا کيست مالک گوش و چشم و قادر بر آفريدن آن و حفظ از آفات و عاهات و خلق آن بر وجهى که بينند و شنوند و جمله معظم نظام بشر مرتب و اداره شود، و اگر بخواهد، سلب فرمايد نور و حس آن را: پس ايجاد اين قواى عظيمه با فوائد کثيره در شما، موجد و خالق آن را شاکر باشيد.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در کلمات قصار فرمايد. «1» اعجبوا لهذا الانسان ينظر بشحم و يتکلّم بلحم و يسمع بعظم و يتنفّس من خرم:
يعنى: تعجب نمائيد مر اين انسان را، نگاه مى‌کند به پيه که مردمک چشم باشد، و تکلم کند به گوشتى که زبان باشد، و مى‌شنود به استخوانى که صماخ گوش باشد به قدرت کامله الهيه تموج هوا صدا را مى‌رساند به عصب صماخ و سماع حاصل آيد، و تنفس مى‌نمايد از محل سوراخى که بينى باشد و هر يک به تنهائى قدرت خالق را مبرهن سازند.
بعد دليل معاد و احوال حيات و موت را بيان فرمايد: وَ مَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ: و کيست که بيرون مى‌آورد زنده را از مرده، يعنى انسان را از نطفه که پس از سير تکاملى اطوار مختلفه هويدا و بعد از طى مراتب اربعه: علقه، مضغه، لحم، عظام به تصوير مصوّر حقيقى مصوّر و هيکل انسانى مشکّل گردد، صورتى زيبا و قدى رعنا به جلوه ظهور آيد. اينجا است داستان خلقت انسانى که محير العقول است، و البته آن ذاتى که به قدرت کامله ايجاد حيات در نطفه مرده نمايد و تدبيرات منتظمه در کمال استحکام از او بظهور آورد، هر آينه قاهر و قادر خواهد بود دو مرتبه همين انسان را بعد از مردن زنده فرمايد؛ يا بيرون آورد حيوان زنده را از شکم مادرش که مرده باشد؛ يا بيرون آورد مؤمن را که زنده است به حيات ايمانى از کافر که مرده باشد به سبب کفر، و همچنين عالم را از جاهل.
وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِ: و بيرون آورد مرده را از زنده، يعنى نطفه را از
«1» نهج البلاغه فيض حکمت 7 ص 1091.
ج5، ص 306
انسان يا غير تام و نرسيده به کمال را زنده؛ يا کافر را از مؤمن و جاهل را از عالم. بعد کلام کلى فرمايد: وَ مَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ: و کيست که تدبير فرمايد جميع امور را در آسمان و زمين بر وجه حکمت و مصلحت و در نهايت اتقان و استحکام؟ ذکر اين کلمه جامعه براى آن است که تدبير خداى تعالى در عالم علوى و سفلى و در عالم ارواح و اجساد، امورى است که شماره ندارد و ذکر تمام آن متعذر باشد. پس از بيان بعض تفاصيل، لا جرم در عقب آن کلام کلى فرمود تا دلالت کند بر باقى. و اگر از مشرکين، پيغمبر سؤال نمايد که کيست مدبر اين احوال: فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ: پس زود اقرار کنند و گويند خداى تعالى تدبير فرمايد اين اشياء را، و غير ذات سبحانى هيچکس قادر نيست. فَقُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ:
پس بگو بعد از اقرار آنها، پس چرا نمى‌ترسيد و پرهيز نکنيد عقاب و عذاب الهى را در مخالفت اوامر سبحانى و سرپيچى از پرستش و به ستايش غير او.
تبصره- آيه شريفه، دليل الزامى است نسبت به طوايف مشرکين و مخالفين به نيکوترين محاجّه در دين، و در آن دلالت است به آنکه: اقرار به خالقيت خلاق عالم داشتند، اگرچه مشرک بودند، زيرا جمهور عقلا اعتقاد دارند به صانع عالم، الّا جماعت کمى از ملاحده فلاسفه. و معتقدين هم اصولشان دو فرقه‌اند:
اول- موحدين قائلند به اينکه خالق و مدبر عالم و عالميان، ذات يگانه حق تعالى که مستجمع تمام صفات کماليه و منزه از کليه نقايص و قابل پرستش و ستايش مى‌باشد.
فرقه دوم- مشرکين و آنها سه طايفه‌اند:
1- يهود و نصارى که خدا را مرکّب و صاحب اجزاء دانسته در باره عزير و عيسى ابنيّت و الوهيت قائل شدند.
2- مشرکين که در مالکيت و سلطانيت حضرت حق جل و علا، قائل به يزدان و اهريمن خالق خير و خالق شر. اينها هم مختلف شدند بعضى شريک خدا را قديم دانستند مثل مانويه، و برخى شريک سبحانى را حادث دانستند مانند مجوس.
ج5، ص 307
3- مشرکين در عبادت که واسطه در عبادت قائل و مختلفند: فرقه‌اى اجرام علويه مانند شمس و قمر و کواکب را پرستش نمايند، و دسته‌اى اجسام سفليه را مانند بتان، و گروهى ارباب انواع قائل شدند «تعالى اللّه عمّا يقول الظّالمون علوّا کبيرا».
و تمام طوايف مذکوره را به اين آيه شريفه مخاطبه، و به برهان حسى آنها را مقهور و ملزم سازد به يگانگى ذات ذو الجلال خود.