اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل هَل مِن شُرَکائِکُم مَن يَبدَؤُا الخَلق‌َ ثُم‌َّ يُعِيدُه‌ُ قُل‌ِ اللّه‌ُ يَبدَؤُا الخَلق‌َ ثُم‌َّ يُعِيدُه‌ُ فَأَنّي تُؤفَکُون‌َ (34)
بگو بمشرکين آيا در شرکاء شما کسي هست که خلق کند مخلوقات را در ابتداء امر از عدم بوجود بياورد پس از آن اعاده دهد و فاني کند بگو اللّه خداوند ابتداء ميکند از عدم بوجود ميآورد پس آن موجود را معدوم ميکند پس کجا منقلب ميشويد و دروغ ميبندند.
قُل هَل مِن شُرَکائِکُم بتها و اصنام و معبودات باطله و اطلاق شرکاء بر آنها يا بمناسبت اينست که آنها را شريک خدا ميشمارند و بهمين مناسبت آنها را مشرک مينامند، يا اينکه شريک اموال خود ميدانند که يک قسمت اموال را مصرف آنها ميکنند چنانچه گفتند هذا لِلّه‌ِ بِزَعمِهِم وَ هذا لِشُرَکائِنا انعام آيه 137، لکن معناي اول انسب است.
مَن يَبدَؤُا الخَلق‌َ اختلافي است بين حکماء و مليين عالم که عالم قديمست يا حادث حکماء بمناسبت اينکه خداوند را علت تامه ميدانند و انفکاک معلول از علت محال است عالم را قديم ميدانند چون علة قديم است، و نظر به اينکه بعض حوادث را بالعين مشاهده ميکنند در ربط حادث بقديم کلماتي گفتند، لکن مليين چون خدا را فاعل بالاختيار از روي علم و قدرت ميدانند و علة تامه فاعل بالاجبار است لذا خداوند را علة فاعلي ميدانند و فعلش تابع حکم و مصالح و قابليت محل است و علة تامة مرکب از علة فاعلي و شرائط و فقدان موانع است و خداوند بسيط است
جلد 9 - صفحه 382
لذا عالم را حادث و مسبوق بعدم ميدانند و آيات و اخبار در اينکه باب فوق حدّ احصاء است لذا ميفرمايد در اينکه شرکاء شما کسي هست قدرت داشته باشد معدومي را موجود کند ثُم‌َّ يُعِيدُه‌ُ پس از آن همين موجود را معدوم نمايد، البته اينکه سؤال جواب ندارد زيرا چيزي که خود معدوم بوده و موجود شده کجا همچه قدرتي دارد
(ذات نايافته از هستي بخش || کي تواند که شود هستي بخش)
لذا ميفرمايد قُل‌ِ اللّه‌ُ يَبدَؤُا الخَلق‌َ چون هستي ذاتي حق است و تمام هستيها از او هست شده.
اي همه هستي ز تو پيدا شده || خاک ضعيف از تو توانا شده
زير نشيند همه کائنات || ما بتو قائم چو تو قائم بذات
فَأَنّي تُؤفَکُون‌َ افک بمعني انقلاب است يعني وارونه شدن و باين معني است وَ المُؤتَفِکَةَ أَهوي نجم آيه 54 که شهر قوم لوط کنده شد و ببال جبرئيل بالا رفت و منقلب گرديد و ساقط شد بر زمين و المؤتفکات توبه آيه 71 که هفت شهر قوم لوط است و بهمين معنا است فرمايش امير المؤمنين باهل بصره در جنگ جمل
( يا اهل البصرة يا اهل المؤتفکة يا جند المرأة و اتباع البهيمة الي آخر الخطبه)
که مفصل است و مفادش اينست که بصره دو مرتبه زير آب رفته و يک مرتبه ديگر هم در دوره رجعت ميرود و منقلب ميشود، و مراد از جند المرأة لشگر عايشه است، و اتباع بهيمه ناقه او است و بمعني دروغ بستن است که تهمت و افتراء ميگويند و باين معني است آيه شريفه إِن‌َّ الَّذِين‌َ جاؤُ بِالإِفک‌ِ عُصبَةٌ مِنکُم الآيات نور آيه 12، راجع بافک عايشه بماريه قبطيه که شرح آن مفصلا گذشت و اختلاف عامه و خاصه در تفسير اينکه آيات و اخبار وارده در اينکه باب و اينکه معني هم مناسب با معني اول است زيرا امري را بر خلاف حق و واقع نشان ميدهد و ميگويد:
383