تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما کانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ الْکِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (37)
بعد از آن در رد قول آنها که قرآن را افتراى پيغمبر دانسته و درخواست نزول غير آن و تبديل آن را مى‌نمودند مى‌فرمايد:
وَ ما کانَ هذَا الْقُرْآنُ: و نباشد و نشايد اين قرآن با وجود دلايل و اعجاز.
أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ: اينکه بافته و ساخته شود از غير خدا، يعنى اين قرآن با کمال اتقان و استحکام، سزاوار نيست مفتراى بشر باشد، بلکه وحى الهى و کلام سبحانى است. يا سزاوار نيست اين قرآن براى افتراى بر خدا، يعنى وصف او وصف چيزى نيست که ممکن باشد افترا و به خدا نسبت داده شود، زيرا مفترى، دروغ، و از کلام بشر باشد، و اين قرآن معجزه و کلام خالق البشر است، و کليّه عقول عالم از آوردن به مثل آن عاجزند تا روز قيامت و انقراض عالم. وَ لکِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ: و لکن تصديق کننده است آنچه پيش بوده از کتب آسمانى و موافق و مطابق آن، يعنى با وجود اعجاز، گواه کتب منزله است. اين شهادتى است از خداى تعالى بر اينکه قرآن صدق و شاهد است آنچه را در تورات و انجيل و زبور و ساير صحف منزله است به حقانيت. يا مصدق امورى است که در پيش او باشد از بعث و نشور و حساب و ثواب و عقاب.
برهان- آيه شريفه برهانى است بر راستى و درستى نبوت حضرت خاتم
ج5، ص 315
صلّى اللّه عليه و آله و اعجاز قرآن مجيد:
اما برهان 1- بدين تقرير: کتب منزله سابقه غير محرفه، در آيات متعدده تصريح نموده به بشارت حضرت خاتم محمّد صلّى اللّه عليه و آله و اوصاف خاصه آن سرور، چنانچه منصفين احبار و رهبانان معترف و مقر شدند، پس بعثت آن حضرت با قرآن شريف هر آينه اقوى برهانى است بر تصديق کتب منزله و تحقق اخبار سماويه.
اما تقرير برهان 2- آنکه ارباب سير و تواريخ متفقند بر آنکه نشو و نماى پيغمبر در مکه، و به حسب ظاهر امى، و تمام شهر هم بيسواد الّا چند نفرى آن هم ناقص، و نيز نزد کسى درس نخوانده، و براى تحصيل علوم مسافرت نکرده، و مکه مرکز علمى نبوده، و کتب علميه نداشته، منتها فصاحت فطرى داشتند؛ در چنين بلدى مبعوث و دعوت به رسالت و آوردن قرآنى که مشتمل بر علوم و معارف و حکمت نظرى و عملى و حاوى قصص و احوال اقوام سلف که در هيچ تاريخى ثبت نشده و قوم هم در کمال شدت عداوت نسبت به آن حضرت؛ بنابراين اگر ذکر قصص، موافق تورات و انجيل نبودى، هر آينه اقدام در قدح و طعن و رد نمودى که اين گفته‌ها مخالف کتب ما مى‌باشد، پس سکوت آنها ثابت نمايد تطابق آن را با کتب منزله با آنکه حضرت ابدا مطالعه کتابى ننموده و از کسى هم نياموخته، در اين صورت محقق يابد اخبار بر اين واقعات، وحى الهى و اعجاز قرآنى است.
وَ تَفْصِيلَ الْکِتابِ: و بيان کننده آنچه نوشته و فرض شده از اوامر و نواهى و حلال و حرام و احکام شرعيات. يا بيان کننده آنچه را که محتاجند از دلايل و براهين در امور دين. لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ: شکى نيست در قرآن که نازل شده از جانب پروردگار عالميان و معجزه باقيه است که عاجزند از آوردن به مثل آن. يا قابليت شک ندارد به سبب متقن و محکم بودن، اگرچه بى‌قابليتها شک در آن نمايند، لکن در واقع سزاوار و شايسته شک نباشد؛ يا آنکه کتاب طويل جامع علوم اولين و آخرين، لا بد به حسب مجراى طبيعى بايد مشتمل باشد بر نوعى از اختلاف و تناقض. و چون اختلافى در آن نباشد، در اعجاز آن شکى
ج5، ص 316
نخواهد بود که خارق عادت بشر، و منزل از جانب خالق البشر است.
تحقيق- علماء اعلام وجوه بسيارى در اعجاز قرآن ذکر نموده؛ از جمله نزد بعضى معجزه است به سبب اشتمال بر اخبار به غيب از گذشته و آينده که مفاد آيه «تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ» باشد. و نزد اکثر از جهت جامعيت علوم معاش و معاد بشر به قسمى که اتم و اکمل از آن متصور نخواهد بود، و اشاره به اين است آيه «وَ تَفْصِيلَ الْکِتابِ» و تحقيق مطلب آنکه: حکمت بر دو قسم باشد: حکمت نظريه و حکمت عمليه.
حکمت نظريه: عبارت است از علم به افعال و اعمالى که وجود آنها تحت قدرت و اختيار ما نباشد، و آن بر سه قسم است: 1- علم به احوال چيزهائى که محتاج نباشد در وجود و تعقل به ماده، مثل آلت و آن را علم اعلى و علم الهى و فلسفه اولى گويند. 2- علم به احوال چيزهائى که محتاج باشد به ماده در وجود خارجى نه تعقل مثل کره. آن را علم وسط و رياضى دانند. 3- علم به احوال چيزهائى که محتاج به ماده دارد در وجود خارجى و تعقل، مثل انسان. آن را علم ادنى و علم طبيعى نامند.
حکمت عمليّه عبارت است از علم به احوال چيزهائى که وجود آنها به قدرت و اختيار ما باشد؛ و آن نيز بر سه قسم است: 1- علم اخلاق: عبارت است از علم به مصالح شخصى و انفرادى از تخليه رذائل و تحليه به فضائل. 2- علم تدبير منزل: عبارت است از علم به مصالح اجتماعى نسبت به يک خانواده مثل پدر و اولاد و احفاد و مالک و مملوک. 3- علم سياست مدن: عبارت است از علم به مصالح نوعيه و نظام جامعه بشريه.
و به دقت نظر و تأمل، شخص عاقل دريابد که قرآن مجيد جامع علوم مذکوره است به نحو اتم و اکمل، خصوصا نسبت به مصالح شخصى و نوعى که تمام جزئيات فروعات احکام را بيان فرموده، و البته چنين کتاب جامعى از عهده بشر خارج و معجزه خواهد بود. وجوه ديگر هم در اعجاز قرآن ذکر نموده که شمه‌اى از آنها در مقدمات همين تفسير عنوان شده.
ج5، ص 317