تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (39)
بعد از آن احزاب، مى‌فرمايد که با تحقق عجز آنها از معارضه، ايمان نياوردند:
بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ: بلکه تکذيب کردند به چيزى که نرسيدند به دانش آن به سبب فرط عناد و لجاج، يعنى سرعت نمودند در تکذيب آنچه نيافتند آن را. مراد آنکه، بعد از شنيدن قرآن و قبل از تدبر و تفکر در آن، يا قبل از رجوع به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در معرفت آن تکذيب کردند. 2- تکذيب کردند به قرآن پيش از علم به حقيقت و اطلاع بر معانى آن به سبب
«1» سوره اسراء آيه 88.
«2» سوره هود 13.
«3» سوره بقره آيه 23.
«4» سوره فاطر آيه 34.
«5» سوره يونس 38.
ج5، ص 319
نفرت آنها از آنچه مخالف بود با چيزهائى که الفت به آن داشتند از دين و معتقدات پدران خود. 3- تکذيب نمودند بدون علم به بطلان و کيفيت نظم و ترتيب آن. 4- تکذيب کردند به آنچه در قرآن است از اخبار بهشت و جهنم و ثواب و عقاب.
وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ: و نيامد ايشان را هنوز حقيقت آنچه وعده در قرآن است از اخبار بهشت و جهنم و ثواب و عقاب.
وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ: و نيامد ايشان را هنوز حقيقت آنچه وعده داده کتاب از چيزهائى که باز گردد امر ايشان به آن از عذاب و عقاب، يا منکشف نشده هنوز معانى و حقايق قرآن، و ذهن آنها به اسرار دقايق آن نرسيده.
حاصل آنکه: قرآن، معجزه باشد از جهت لفظ و معنى، و حاوى باشد اخبار و احکام بسيارى که هر کس فهم آن را ندارد، بلکه عقول فحول از ادراک حقايق قرآنى عاجز است، مگر به رجوع به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله که مهبط وحى الهى و ائمه معصومين سلام اللّه عليهم اجمعين که وارث علوم ربانى هستند. اما معاندين و منکرين اللّه از فرط عناد و انکار، بدون تدبر و تأمل و مراجعه به رسول و آل او، تکذيب نمودند.
نکته- کلمه «لمّا» توقيعيه، و معنى توقع آن است که اگرچه معاندين و منکرين در اول امر، علم به حقيقت قرآن نداشتند، اما بالاخره اعجاز فرقانى بر ايشان ظاهر شد در وقتى که تحدى مکرر شد با تمام قوى در مقام معارضه با قرآن برآمدند و کمال کوشش و جديت را متفقا نمودند، عاقبت عاجز گشتند دانستند که فوق طاقت بشر است، لکن به جهت فرط عناد و جحود در تکذيب آن کوشيدند.
5- آنکه تکذيب کردند به آنچه درک نکردند علم آن را از قرآن و نيامده بود ايشان را تفسير آن، و اگر رجوع به پيغمبر مى‌نمودند، هر آينه دانا مى‌فرمود ايشان را.
ج5، ص 320
در کافى «1» و مجمع «2» و برهان «3» و عياشى «4» از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: انّ اللّه خصّ هذه الامّة بآيتين من کتابه ان لا يقولوا على اللّه الّا الحقّ و ان لا يقولوا ما لا يعلمون و ان لا يردّوا ما لا يعلمون ثمّ قرء «أَ لَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ» و قال «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ».
يعنى: بتحقيق خداى تعالى تخصيص داده اين امت را به دو آيه از کتاب خود: يکى نسبت به گفتن، که نگويند چيزى را که نمى‌دانند. و ديگر راجع به شنيدن، که رد نکنند آنچه را نمى‌دانند و مى‌شنوند. بعد حضرت تلاوت نمود «أَ لَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْکِتابِ ...» را براى اول و آيه «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ» را براى دوم. اين دو قسمت راجع به عقايد باشد.
على بن ابراهيم قمى «5» فرموده: آيه شريفه در رجعت نازل شده، وقتى تکذيب کردند آن را به اينکه رجعتى نباشد.
عياشى «6» از حمران که از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمود از امور عظام مانند رجعت، فرمود: اين را که سؤال نمودى نيامده، آن است که خداى تعالى فرموده: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ».
کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ: مثل تکذيب اين معاندين تکذيب کردند امتهاى سابقه، پيغمبران خود را. يعنى عادت خبيثه انکار و لجاج، اختصاص به زمان تو ندارد، بلکه نسبت به انبياى گذشته نيز همين مسلک و طريقه ناپسنديده را مجرى داشته، از پيروى حق ابا و امتناع نمودند. فَانْظُرْ کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ: پس نگاه کن و ببين چگونه بود سر انجام
«1» کافى ج 1 ص 43 حديث 8.
«2» مجمع ج 3 ص 110.
«3» تفسير برهان ج 2 ص 186 حديث 8.
«4» تفسير عياشى ج 2 ص 123 حديث 22 (با کمى اختلاف)
«5» تفسير قمى ج 1 ص 312.
«6» تفسير عياشى ج 2 ص 122 حديث 20.
ج5، ص 321
ستمکاران و مکذبان، يعنى عاقبت معاندين و مکذبين امم سابقه هلاک و عقاب بود، همچنين عاقبت مخالفين و منکرين زمان حضرت توهم هلاک و عذاب خواهد بود.
تنبيه- آيه شريفه تسليه خاطر مبارک حضرت پيغمبر و تهديد و توعيد است نسبت به معاندين آن سرور، و عبرتى است براى عموم بشر که تمام فکرش صرف ماديات نشود، امتياز انسانيت را بکار برده، قدرى به روحيات توجه، و نمايشگاه دنيا را تدبر، و احوال گذشتگان را تأمل، و اعلانات مربيان عالم را تعمق، که آيا بيهوده سخن به اين درازى، البته اين همه هياهو و غوغاى حق در عالم بى‌اصل نخواهد بود؛ بدين فکر، شايد غواص عقل، گوهر درّ شاهوار هدايت را از قعر درياى ظلمات جهالت و ضلالت بدر آرد و سرمايه نجات حاصل آيد.