تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْکَ أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ کانُوا لا يَعْقِلُونَ (42)
چون حق تعالى در آيه سابقه تقسيم فرمود کفار را به دو قسم: يک طايفه ايمان آرند، و طايفه ديگر به کفر باقى باشند، حال طبقه دوم را نيز دو قسم فرمايد:
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْکَ: و بعضى از کفار کسانيند طلب شنيدن مى‌کنند بسوى تو اى پيغمبر مکرم براى ردّ و اعراض، نه براى فهم و ادراک، بلکه مانند کرها هستند از جهت آنکه انتفاع نبرند به کلام حق، و از شدت بغض و عداوت به مرتبه‌اى هستند که ابدا توجه ننمايند به آنچه شنوند؛ زيرا انسان وقتى دشمنى و لجاجت او قوت گرفت نسبت به ديگرى، و غايت تنفر را داشت از استماع کلمات او، هر آينه محسنات و پنديات او را به نظر نياورده، مترصد تقبيح و تشنيع، و در مقام جدال برآيد. پس همچنانکه کرى گوش رادع باشد از شنيدن اصوات، همچنين حصول بغض شديد مانع شود از درک محسنات، لذا کر واقعى اينگونه اشخاصند که قوه عاقله را در فهم کلام اعمال نکنند از روى عمد، در اين صورت: أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَ: آيا پس تو اى پيغمبر، قادرى که شنوا گردانى کر حقيقى را. وَ لَوْ کانُوا لا يَعْقِلُونَ: و اگرچه ضم شود به کرى
«1» مجمع ج 3 ص 111.
«2» سوره کافرون (سوره 109)
ج5، ص 324
آنها که تعقل نمى‌کنند در آيات بينات. يعنى اين جماعت کفار، عناد آنها به حدى رسيده که چنانچه ممکن نيست فاقد قوه سامعه را از مجراى طبيعى شنوا گردانى، همچنين دشمنى که در غايت عداوت باشد ممکن نيست به طريق اختيارى او را دوست و تابع خدا و رسول قرار دهى. مقصود اين فرمايش، تسليه حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله باشد به اينکه اين طايفه مرض عقل آنها به درجه‌اى رسيده که علاج پذير نباشد، و طبيب هم وقتى ببيند که ديگر مريض قابل علاج نيست، اعراض نموده و دستور معالجه ندهد؛ همچنين تو وجود محترم، باکى نداشته باش از ايمان نياوردن و تصديق ننمودن آنان.
تنبيه- آيه شريفه آگاهى است به آنکه حقيقت استماع کلام، فهم معنى است، و لذا چهارپايان متصف نشوند به شنوائى، اگرچه در ظاهر هم مى‌شنوند.
و فهم کلام منوط به استعمال عقل سليم است در تدبر و تأمل، تا آنکه به اشعه انوار عقليه، قلوب منور و روشن، و از شنيدن آيات قرآنيه بهره‌ور شود. و چون معاندين و مغرضين به مقتضاى قوه عاقله، در شنيدن بيّنات سبحانيه رفتار نمى‌کردند و بگوش هوش فرمايشات نبويه را استماع نمى‌نمودند، لا جرم مواعظ شافيه در آنها مؤثر نشده، انتفاعى از آنها نبردند الّا شنيدن صوتى مانند بهائم. و اين روش در هر عصرى نسبت به عموم مکلفين در تأثير و تأثر کلمات حقّه الهيه، سارى و جارى باشد.