تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْکَ أَ فَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَ لَوْ کانُوا لا يُبْصِرُونَ (43)
بعد از ذکر قسم اول از طبقه دوم، بيان حال طبقه دوم را فرمايد:
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْکَ: و بعضى از کفار کسانيند که نگاه کنند افعال و اقوال تو را، اما نه به نظر حقيقت و عبرت، بلکه به نظر عادت. و معاينه نمايند دلائل نبوت و شواهد صادقيت تو را، لکن تصديق نکنند، و لذا فايده و نتيجه‌اى نبرند. بنابراين کور هستند از ديدن حق. أَ فَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ: آيا پس تو اى
ج5، ص 325
پيغمبر مکرم، قادر هستى که هدايت کنى کور را به نورانيت و نابينا را به حقيقت. وَ لَوْ کانُوا لا يُبْصِرُونَ: و اگرچه باشند نابينا از ديدن حق.
اين فرمايش براى قطع طمع پيغمبر است از ايمان اين جماعت، زيرا مقصود از ابصار، هر آينه اعتبار و استبصار است، يعنى غرض از ديدن آن است که چشم را آئينه‌اى براى ادراکات عقليه قرار دهد تا به سبب قوه باصره، بصيرت براى شخص حاصل آيد، و الّا صرف ديدن اشياء اهميتى نخواهد داشت، و لذا کسى که دو چشم ظاهرى او کور، و لکن متفطن و متبصر باشد، نزد عقلا بينا محسوب شود، و بالعکس آن را که بصيرت ندارد کور واقعى شمرند، گرچه چشم هم داشته باشد. پس مناط إدراک بصيرت است نه ديدن بصرى، بلکه امتياز آدم در قواى خمسه، به فهم و تأمل و فکر و تدبر است، و الّا چه بسا احساسات حواس ظاهرى بعضى حيوانات به درجات از انسان بيشتر باشد؛ و چون اين کفار معاند به سوء اختيار خود به لوازمات شنيدن آيات الهيه و ديدن بينات نبويه، رفتار ننمودند، لا جرم از قبول هدايت معرض شدند، و قابليت ايمانى و فطرت اسلامى را به سبب عناد و لجاج، ضايع و فاسد ساختند بالاختيار، نه به جبر و اضطرار.
تنبيه- اين دو آيه شريفه تأکيد است در اعراض و تبرى از جماعت متصفه به صفات مذکوره، زيرا هدايت و ارشاد نسبت به آنها فايده نخواهد داشت، چه مرض کفر و عناد در آنها مزمن شده که ديگر قابل علاج نيست.
نکات ادبيه- تعبير لفظ در آيه اول بقوله «مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْکَ» و در آيه ثانيه به لفظ مفرد که «وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْکَ» به جهت آنست که در اول، حمل بر لفظ و در ثانى، حمل بر معنى باشد، و جواب «لو» در هر دو جمله محذوف باشد به سبب دلالت جمله قبل بر آن، و هر يک معطوفند بر جمله مقدره مقابله آن در فحوى، و هر دو در موضع حالند از مفعول فعل سابق، اى: «أ فانت تسمع الصّمّ لو کانوا يعقلون و لو کانوا لا يعقلون» «أ فانت تهدى العمى لو کانوا يبصرون و لو کانوا لا يبصرون» و حذف اولى به جهت دلالت ثانيه است، زيرا شيئى وقتى تحقق يابد نزد بودن مانع يا مانع قوى، پس هر آينه محقق شود نزد نبودن مانع يا بودن مانع ضعيف به طريق اولى، و به همين نکته تأکيد «لو» و «ان» وصليه
ج5، ص 326
باشد.