تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَ لا نَفْعاً إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ (49)
قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِي: بگو در جواب آنها، من مالک و قادر نيستم براى نفس خود. ضَرًّا وَ لا نَفْعاً: ضرر و نفعى را خداى تعالى در اين آيه شريفه پيغمبر را فرمايد تا برائت کند از حول و قوت خود، و به خلقان اعلام فرمايد که نفع و ضرر را مالک نيستم، و حوادثات از مرگ و زندگانى و بيمارى و تندرستى و تنگى و فراوانى و ثواب و عقاب، تمام به امر الهى است. إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ: مگر آنچه را که خداى تعالى بخواهد و تمکين و اقدار فرمايد مرا به آن، بنابراين چگونه من از پيش خود قادر باشم به نازل کردن عذاب.
ج5، ص 332
وجه استدلال آيه شريفه آنکه: انزال عذاب بر اعداء و اظهار نصرت براى اولياء را، هيچکس قادر نيست مگر ذات يگانه قادر متعال، و خداوند سبحان وقت معينى براى اين وعد و وعيد تعيين نفرموده تا گفته شود چون واقع و حاصل نشد در آن وقت موعود، پس لازم آيد خلف، بلکه تعيين وقت آن با حق تعالى باشد به حسب حکمت و مصلحت که مقدر فرموده، و چون آن وقت مقدر بيايد، وقوع وعد و وعيد مسلم، و تقدم و تأخر را نشايد.
لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ: براى هر امتى و جماعتى در عذاب آنها بر تکذيب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله وقت معلومى است، بلکه هر نفسى را براى رسيدن به ثواب و عقاب مدت مقدرى است. إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ: وقتى که بيايد موت ايشان و مدت عمر آنها بسر آيد. فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ: پس تأخير نيفتد ساعتى و مقدم نشود بر آن، بلکه هلاک شوند فورا در آن وقت و به جزاى اعمال خواهند رسيد.
تبصره- مراد آيه شريفه، بيان اجل محتوم است که ظاهر آيات و اخبار و صريح کلمات علماى اماميه مى‌باشد که اجل دو قسم است: اجل محتوم و اجل موقوف.
اجل محتوم: آن است که قابل تغيير و تبديل و زياده و نقصان و تقديم و تأخير نخواهد بود.
اجل موقوف: آن است که قابل تغيير است به حصول شروط زياده و اسباب آن و عدم حصول اسباب آن، و خداى تعالى چنانچه عالم است کميت آن را، عالم است ارتباط آن را به اسباب يعنى چنانچه عالم است که زيد اهل بهشت باشد، همچنين عالم است ارتباط آن را به اسباب مخصوصه از خلق و اعطاء عقل و بعث انبيا و نصب الطاف و حسن اختيار او، همچنين عالم است به حصول اين اسباب خارجيه که محصل است وجود مسبب را، و بالجمله جميع حوادث معلوم الهى است، لکن علم ازلى، علت افعال بندگان نخواهد بود.
ج5، ص 333