اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل لا أَملِک‌ُ لِنَفسِي ضَرًّا وَ لا نَفعاً إِلاّ ما شاءَ اللّه‌ُ لِکُل‌ِّ أُمَّةٍ أَجَل‌ٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُم فَلا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ (49)
بفرما باين کفار که من مالک نفس خودم نيستم که بتوانم دفع ضرري از خود کنم و نه جلب نفعي نمايم مگر آنچه خداوند تقدير فرموده و مشيتش تعلق گرفته از براي هر امّتي مدتي مقرر شده چون مدت بسر رسيد پس نميتوانند ساعتي تأخير بيندازند و نه پيش اندازند قُل لا أَملِک‌ُ لِنَفسِي ضَرًّا وَ لا نَفعاً در بحث امکان و وجوب گفته‌ايم که ممکن در باب وجود و عدم دائر مدار علت است اگر علت وجودش باشد موجود ميشود و اگر نه نه و سر تا پا احتياج بوجود واجب دارد و همين نحوي که محتاج بعلت موجده است محتاج بعلت مبقيه هم هست (اگر نازي کند از هم فرو ريزند قالبها)
سيه رويي ز ممکن در دو عالم || نشد هرگز جدا و اللّه اعلم
و همين نحوي که مالک نفس خود نيست مالک هيچگونه حالاتي از براي نفس خود نيست تمام تحت مشيت الهي است نفع و ضرر، حيات و موت، صحت و مرض، غناء و فقر، عزت و ذلّت لذا ميفرمايد بگو باين کفار که من ممکن الوجود هستم از خود چيزي ندارم نميتوانم دفع ضرري از خود کنم اگر مشيت تعلق گرفته بتوجه آن و نه جلب نفعي کنم بر خلاف مشيت او.
اگر تيغ عالم بجنبد ز جا || نبرّد رگي تا نخواهد خدا
ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه 5.
إِلّا ما شاءَ اللّه‌ُ مگر آنچه از ضرر و نفع مورد تعلق مشيت او باشد ما شاء اللّه کان و ما لم يشأ لم يکن.
لِکُل‌ِّ أُمَّةٍ أَجَل‌ٌ آجال چند قسم است حتمي قابل تغيير نيست، معلقي توقف بر معلق عليه دارد فردي و اجتماعي، و آجال هم منحصر بموت و هلاکت
جلد 9 - صفحه 400
نيست بلکه دولت و مکنت و سلطنت و رياست و غير اينها تمام مدت معيني في علم اللّه دارد آني تقديم و تأخير ندارد.
إِذا جاءَ أَجَلُهُم مدت تمام شد حتي شماره‌هاي تنفس هم معيّن است نفس آخر که رسيد تمام شد فَلا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً تعبير بساعت يعني يک قطعه زمان و اينکه از باب مثال است بلکه آن که طرف زمان است از معصوم است که سؤال ميکنند که بعضي اموات چشم آنها باز است و بعضي بسته فرمود مهلت باز کردن و بستن باو نميدهند وَ لا يَستَقدِمُون‌َ کسي را هم اگر بخواهند از بين برند تا اجل او بپايان نرسيده احدي قدرت بر تقديم و تعجيل آن ندارد.