تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (58)
قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ: بگو اى پيغمبر محترم به فضل الهى و نعم سبحانى جل جلاله. فَبِذلِکَ فَلْيَفْرَحُوا: پس به هر يک از فضل و رحمت خدا هر آينه بايد خوشحال و مسرور شوند مردم، زيرا موجب رستگارى دنيا و آخرت، تمسک به اين دو باشد. مفسران را در اين فضل و رحمت اقوالى است.
1- در مجمع «1» از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که «فضل الله» مراد رسول اللّه و «رحمته» على بن ابى طالب مى‌باشد صلوات الله عليهما.
2- ابو سعيد خدرى گفته: «2» مراد «فضل اللّه» قرآن و مراد «رحمته» آنکه ما را از اهل قرآن قرار داد.
3- نزد بعضى «3» «فضل اللّه» ايمان و «رحمته» قرآن.
4- «فضل اللّه» اسلام و «رحمته» دين اسلام است در قلوب مسلمانان.
«1» مجمع ج 3 ص 117.
«2» همان مدرک
«3» اين قول قتاده و مجاهد است مجمع ج 3 ص 117.
ج5، ص 344
5- خالد بن معدان گفته «فضل اللّه» اسلام و «رحمته» ستر او باشد نسبت به معاصى.
6- «فضل اللّه» نعمتهاى ظاهره و «رحمته» نعمتهاى باطنه به بيان قوله تعالى «وَ أَسْبَغَ عَلَيْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً» «1».
7- ابو بکر رواق گفته: مراد «فضل اللّه» نعمآء الهى و «رحمته» آلاء باشد.
8- «فضل اللّه» توفيق، و مراد از «رحمته» عصمت و هر دو از باب لطف باشد نسبت به بندگان، که آنچه نزديک به طاعت کند توفيق و آنچه دور نمايد از معصيت، عصمت خوانند.
9- مراد «فضل اللّه» ايمان و «رحمته» بهشت مى‌باشد.
10- در مجالس «2»- از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم «فضل اللّه» نبوّة نبيّکم و «رحمته» ولاية علىّ بن ابى طالب قال بالنّبوّة و الولاية فليفرحوا.
11- قمى «3»- از حضرت باقر عليه السّلام «فضل اللّه» رسول اللّه و «رحمته» علىّ بن أبي طالب «فبذلک فليفرحوا» قال: فليفرح شيعتنا هو خير ممّا اعطوا اعدائنا من الذّهب و الفضّة. على بن ابراهيم قمى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده فرمود: فضل الهى رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و رحمت سبحانى على بن ابى طالب عليه السّلام پس به ايمان اين دو وجود مقدس، بايد خوشحال شوند شيعيان ما. او بهتر است از آنچه عطا شده دشمنان ما از طلا و نقره. و عياشى نيز به همين معنى از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده.
هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ: او بهتر است از آنچه جمع مى‌کنيد از اموال و حطام دنيا.
تنبيه- اگر گويند خداى تعالى در آياتى فرح را مذمت و نهى فرموده مانند
«1» سوره لقمان آيه 20.
«2» نور الثقلين ج 2 ص 308 حديث 86.
«3» تفسير قمى ج 1 ص 313.
ج5، ص 345
قوله تعالى «لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ» «1» و در آيه قبل مدح فرموده جواب:
1- آنکه: فرح مذموم و منهى آن است که از سرکشى و نافرمانى باشد که در اختيار ما باشد، اما آنچه به قصد و داعى نباشد از سرور نزد سببى، امر و نهى تکليف آن را شامل نيست.
2- فرح نزد الطاف سبحانى البته ممدوح باشد.
3- آنکه آنجا مطلق ذکر شده مذموم، و اينجا مقيد فرموده به قرينه مدح، و البته ممدوح باشد.
4- اولا فرح به لذات جسمانيه ناپسنديده است، و الّا خوشحالى و خرسندى به کمالات معنويه که لذات روحانى است کمال شايستگى دارد، بلکه تعبير به لذت در جسمانيات مجاز است، زيرا لذت حقيقى وقتى است که هيچگونه شايبه المى در آن نباشد، و تمام لذايذ جسمى دنيوى مشوب خواهد بود به انواع مکاره و تعب نفس در تحصيل مقدمات آن. ثانيا: لذات جسمانيه، حال حصول آن ممتنع البقا است، زيرا مثلا لذت غذا فانى شود به سيرى. ثالثا: لذات دنياى فانى هر چه التذاذش کثير باشد حسرت حاصله از خوف فوت آن اشدّ و اکثر باشد. رابعا: لذات جسمانيه دفع درد و مرض است، زيرا گرسنگى و تشنگى و شهوت تماما در واقع مرضى باشد که طارى شود به خلاف لذات روحانيه و کمالات معنويه از ايمان و علم و عمل حقيقتا براى اهلش لذتى دارد که دنيا و لذات آن به پاى آن نخواهد رسيد.