تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ أَ رَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَکُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَ حَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَکُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (59)
«1» سوره قصص آيه 76.
ج5، ص 346
بعد از آن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله را امر فرمايد به مخاطبه با کفار:
قُلْ أَ رَأَيْتُمْ: بگو اى پيغمبر محترم صلّى اللّه عليه و آله به مشرکين خبر دهيد مرا. ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَکُمْ مِنْ رِزْقٍ: آنچه نازل فرمود خداى تعالى براى شما از روزى و آن را حلال فرمود. فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَ حَلالًا: پس قرار داديد شما به خواهش نفسانى بعض آن را مانند: بحيره، و سايبه، و وصيله، و حام و برخى را حلال مثل غير اينها و حال آنکه تمام آن را حق تعالى حلال و به سبب باران آنها را ايجاد فرمايد. قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَکُمْ: بگو اى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله به آنها آيا خداى تعالى اذن داده شما را در اين امر. استفهام بر سبيل تقريع و ملامت است، يعنى حق تعالى اجازه نفرموده، و بدون دستور او اين کار مى‌کنيد. أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ: يا بر خداوند دروغ و افترا مى‌بنديد و چون قسمت اول يعنى اجازه خدا نباشد، قسمت دوم يعنى افترا محقق يابد. مورد آيه شريفه انکار و تقريع است نسبت به کسانى که از پيش خود تحليل حرام يا تحريم حلال نمايند بدون حجت و بيّنه از جانب خدا.
تبصره- آيه شريفه دال است بر اينکه آنچه از جانب خدا نباشد باطل و افترا، و به سبب التزام به آن، البته شخص معاقب خواهد بود. پس التزام و بناگذارى به ترک مستحبى يا فعل مکروهى حرام و تشريع، و موجب عقاب الهى است؛ زيرا فعل مستحب در نزد شارع رجحان دارد و التزام به ترک مخالف حکم شارع باشد. و همچنين مکروه که ترکش ترجيح دارد التزام به فعل آن تقابل با حکم سبحانى است. و نيز مباح که فعل و ترکش مساوى است و شارع مکلف را مختار نموده در آن و به سبب التزام هر آينه شخص خود را مضطر سازد، اين مناقض حکم شريعت باشد.
حاصل مطلب آنکه: در مقابل احکام الهى، بنده نبايد التزام و بنائى گذارد، بلکه بايد من جميع الجهات و الحيثيات، متبع امر سبحانى و به هيچ وجه از خود استقلالى نداشته باشد. و اين مطلب غير آن است که کسى مثلا در مدت عمر، مستحبى را ترک يا مکروهى را بجا آورد بدون قصد و الزام و عقد قلبى، و بأسى بر او نخواهد بود، منتها محروم از مصالح و فوائد آن گرديده، به خلاف قسم اول
ج5، ص 347
که التزام و عقد قلبى داشته بر ترک يا فعل، لذا مورد مؤاخذه سبحانى واقع شود.
وجه تنظيم- فخر رازى «1» دو وجه بيان نموده:
اول- آنکه آيه شريفه طريق ثالثى است در اثبات نبوت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله بدين تقرير مخاطبه با قوم که: شما حکم مى‌کنيد به حلّيت بعض اشياء و حرمت بعض اشياء و اين حکم بدون امر الهى و بر سبيل افترا باشد. و مقدمه ديگر آنکه: مى‌دانيد محققا خداى متعال را حکمى خواهد بود، و چون مقدمه اول باطل شد به سبب افترا، هر آينه ثانى ثابت آيد. و مسلم است خداوند سبحان بدون واسطه با شما مخاطبه نفرمايد. پس مبرهن گردد که احکام را به شما رسانيده به توسط پيغمبرى که مبعوث فرموده ميان شما به معجزات باهرات.
دوم- آنکه چون ذکر فرموده دلائل بر صحت نبوت پيغمبر و بيان نمود فساد سؤالات و شبهات آنها را در انکار آيات بينات، در اين آيه فساد طريقه آنها را در شرايع و احکام مبين سازد، به اينکه تميز بين اشياء به حلال و حرام بدون دليل عقلى و نقلى، البته طريق باطل و منهج فاسد باشد، و تعيين امورى که مدار نظام عالم بشريت است با خالق البشر است، و تمام آن را به لسان پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله به شما تبليغ فرموده.