تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَکاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (66)
بعد از آن برهان صحت قدرت و غلبه خود را بيان مى‌فرمايد:
أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ: آگاه باشيد و بدانيد اى مکلفين، ملک و ملک خاصه ذات يگانه خداست هر که در آسمانها است از ملائکه. وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ: و هر که در زمين است از ثقلين، يعنى جن و انس. و وقتى ملائکه و جن و انس ملک و ملک سبحانى باشند، ساير موجودات علوى و سفلى به طريق اولى ملک و ملک الهى خواهند بود، پس خداى تعالى مالک کل باشد به
ج5، ص 357
خاصه، و همه در مملکت و عبوديت مالک الملوک هستند، و در ملک ربوبى هيچيک از عقلا قابليت ستايش و پرستش را ندارند، هر چند مقام کمال و عقل را دارا باشند؛ در اين صورت چگونه جماد و اصنام و اوثان سزاوار بندگى و پرستش باشند، و بتوانند عابدين و معبودين در جنب قدرت قاهره الهيه اظهار قوّه و قدرتى نمايند.
وَ ما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَکاءَ: و چه چيز پيروى مى‌کنند آنانکه غير از ذات يگانه الهى شرکائى قائل شدند. استفهام به داعى تقرير و تقريع است، يعنى هيچ چيز متابعت نمى‌کنند مشرکان که او را اصلى باشد، يا پيروى نمى‌کنند مشرکان در حقيقت شرکائى را که الهه خود و معبود قرار دادند مگر به گمان باطل خود، يا آنانکه پيروى مى‌کنند اصنام را، کسانيند که به غير خداى متعال شرکائى معتقدند. إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَ: پيروى نمى‌کنند مگر گمان باطل و اوهام فاسد خود را که مؤدى به حق و حقانيت نيست. وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ: و نيستند ايشان مگر تخمين کنندگان و دروغگويان در اعتقاد و قول، زيرا به خرافات و شبهات اسلاف خود فريفته شده، طريقه بت پرستى را اختيار، و از صراط مستقيم حق رهسپار شدند.
تنبيه- آيه شريفه تحريص و ترغيب مکلفان است به توحيد و اخلاص و عبادت ذات احديت الهى و احتراز از شرک و معاصى، و به هيچ وجه در رفتار و کردار و گفتار خود احداث و اظهار رأيى ننمايند، بلکه تابع باشند در تمام احوال و اقوال، فرمايشات و رضاى خدا را. در کافى «1» بسند صحيح- ابى العباس روايت نموده که سؤال نمودم حضرت صادق عليه السّلام را از کمتر چيزى که انسان به آن مشرک شود: قال: من ابتدع رأيا فاحبّ عليه او ابغض عليه فرمود:
کسى که احداث رأيى کند که مستند شرعى نداشته باشد، پس دوست دارد که پيروى کند بر آن، و دشمن دارد بر آن هر که مخالفت نمايد؛ به عبارت اخرى مناط و مدار دوستى و دشمنى را رأى خود قرار دهد، چنين کسى مشرک باشد؛
«1» کافى ج 2 ص 397 حديث 2 باب شرک.
ج5، ص 358
زيرا با پروردگار عز و جل هواى نفس را اختيار نموده، خواه در اصول دين باشد يا فروع دين؛ و اين مطلب هم دانسته شود که رأى و فتواى مجتهدين داخل در تحت اين عنوان نيست، زيرا مناط و مأخذ آن مستند شرعى است، و فتاوى ايشان در زمان غيبت ولى عصر حجة بن الحسن امام زمان عجل اللّه فرجه براى مقلدين، حجيت، و عاملين به آن معذورند، چنانچه در محل خود بيان گرديده است.
نکات ادبيه- قوله تعالى «وَ ما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ ...» بنابر معنى اول کلمه «ما» به معنى «اى» استفهاميه و بنابر معنى دوم نافيه و بنابر معنى سوم به معنى «الذى» و منصوب به عطف بر «من» و تقدير «و الّذى يتّبع الاصنام الّذين يدعونهم من دون اللّه شرکاء» پس حذف شده عايد صله و شرکاء حال است از آن محذوف.