اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَلا إِن‌َّ لِلّه‌ِ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ مَن فِي الأَرض‌ِ وَ ما يَتَّبِع‌ُ الَّذِين‌َ يَدعُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ شُرَکاءَ إِن يَتَّبِعُون‌َ إِلاَّ الظَّن‌َّ وَ إِن هُم إِلاّ يَخرُصُون‌َ (66)
آگاه باشيد محققا مختص بخدا است هر کس در آسمانها است و هر کس در زمين است و آنچه متابعت ميکنند کساني که ميخوانند از غير از خدا شريکهايي متابعت نميکنند مگر گمان را و نيستند آنها مگر دروغگويان.
أَلا إِن‌َّ لِلّه‌ِ مَن فِي السَّماوات‌ِ تعبير بمن از براي ذوي العقول است و ذوي العقول در سماوات مجرد ملائکه نيستند بلکه عالم عقول و عالم نفوس و عالم ارواح بلکه بعقيده بسياري از حکماء و استفاده بسياري از آيات و مفاد بسياري از اخبار اينکه اينکه کرات جوّيه مثل شمس و قمر و کواکب داراي عقل و شعور هستند و تعبير بنفوس فلکيه ميکنند تمام اينها مخلوق خدا و تحت قدرت او و مأمور بامر او هستند و البته غير ذوي العقول بطريق اولي اختصاص باو دارند.
وَ مَن فِي الأَرض‌ِ که طائفه جن‌ّ و انس هستند و مکرر گفته‌ايم و از بسياري از آيات هم استفاده ميشود که جميع طبقات حيوانات در حدّ خود شعور و ادراک و معرفت و ايمان دارند بلکه نباتات و جمادات هم بي‌بهره نيستند.
وَ ما يَتَّبِع‌ُ الَّذِين‌َ يَدعُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ شُرَکاءَ ممکن است ما نافيه باشد بمعني اينکه متابعت نميکنند فرمايشات خدا و رسول را کساني که ميخوانند از غير خدا شرکائي را، و ممکن است موصوله باشد يعني آنچه را که متابعت ميکنند شرکاء خود را از غير خدا آنها هم مملوک خدا هستند که عطف باشد بمن.
جلد 9 - صفحه 422
إِن يَتَّبِعُون‌َ إِلَّا الظَّن‌َّ ان نافيه است يعني اينکه متابعت شرکاء و ترک متابعت خدا و رسول نيست مگر از روي ظن و گمان، تقليد آباء و هواي نفس و تسويلات شيطان و شبهات اهل ضلالت دليلي برهاني مدرکي ندارند إِن‌َّ الظَّن‌َّ لا يُغنِي مِن‌َ الحَق‌ِّ شَيئاً همين سوره آيه 36.
وَ إِن هُم إِلّا يَخرُصُون‌َ خرص بمعني کذب است و فرق بين کذب و خرص اينست که خرص دروغي است که پيش خود ميگويند و باصطلاح دروغ من دراريست و کذب اعم است شامل آنچه از غير شنيده باشند يا افتراء بغير بزنند هم ميشود