تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَيْکُمْ مَقامِي وَ تَذْکِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکاءَکُمْ ثُمَّ لا يَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَيْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَ لا تُنْظِرُونِ (71)
«1» کافى ج 2 ص 387 حديث 15 باب کفر.
ج5، ص 363
بعد از آن امر فرمايد پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله را به بيان اخبار نوح عليه السّلام بر ايشان:
وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ: و بخوان بر اين منکران کافران، خبر نوح پيغمبر عليه السّلام را.
وجه تنظيم- چون حق تعالى مبالغه فرمود در تقرير آيات و بينات و رفع شبهات، سپس بعض قصص انبياء را ذکر فرمايد به وجوهى:
1- براى تفنن، زيرا تقرير کلام به يک طريق موجب ملالت سامع و تبديل و انتقال از فن علمى به فن ديگر، سبب انشراح صدر و ميل قلب و وجد خاطر و طيب نفس و رغبت جديد و شوق شديد گردد.
2- تسليه خاطر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و دستور براى اصحاب باشد که معامله کفار و معاندين با اولياء و مؤمنين بر اين وجه بوده بنابراين حدوث عوارضات و ورود ناملايمات، شما را از اقامه حق باز ندارد.
3- کفار وقتى بشنوند اين قصص را و بدانند که جهال با اينکه مبالغه نمودند در ايذاء انبياى سلف، بالاخره خداى تعالى نصرت و اعانت و تأييد فرمود انبياء، و مقهور و مغلوب گردانيد دشمنان آنها را؛ هر آينه شنيدن اين وقايع موجب انکسار قلوب و وقوع خوف گشته، ممکن است تسليم شوند يا آزار کم نمايند.
4- اخبار حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از اين اخبار بدون زياده و نقصان با اينکه به حسب ظاهر تعليم علمى نکرده و مطالعه کتابى ننموده، هر آينه شاهد صادقى است بر نبوت آن سرور و نزول وحى از جانب خالق البشر.
فائده- در اين سوره مبارکه سه قصه را ذکر فرمايد «1»: اوّل قصه نوح عليه السّلام براى فوائدى از جمله: چون قوم نوح مصرّ بر کفر و انکار، و غايت عناد را نمودند، خداى تعالى هلاک فرمود آنها را به طوفان. و ذکر آن عبرت و تنبهى
«1» اولين قصّه در همين موضع، دوّمين قصه ذيل آيه 75، و سومين قصّه ذيل آيه 98 بيان شده است.
ج5، ص 364
است براى کفار و معاندين و داعيه براى مفارقت از کفر و انکار به توحيد و اقرار.
دوم: آنکه کفار مکه تعجيل در نزول عذاب و به تأخير آن تکذيب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مى‌نمودند، که نيامد ما را عذاب موعود، ذکر قصه نوح عليه السّلام تخويفى است براى آنها، زيرا قوم نوح عليه السّلام هم بتأخير عذاب استهزاء و تکذيب مى‌کردند، بالاخره واقع شد آنچه اخبار شده بود، پس همچنين عقاب نسبت به اين جماعت کفار واقع خواهد شد البته.
إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ: وقتى که فرمود حضرت نوح به قومى که مبعوث شده بود بر ايشان. يا قَوْمِ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَيْکُمْ مَقامِي: اى قوم من، اگر سنگين و بزرگ و مشقت دارد اقامت و بودن من ميان شما. وَ تَذْکِيرِي بِآياتِ اللَّهِ: و يادآورى و پند و نصيحت و آگاهى من شما را به حجج و بينات الهى بر صحت توحيد و عدل و نبوت و معاد، و بطلان آنچه متدين و معتقد شديد به آن، و عازم شديد به قتل و طرد من از ميان خود. فَعَلَى اللَّهِ تَوَکَّلْتُ: پس بر خداى متعال توکل نمودم و تفويض امر خود نمودم به او سبحانه، و اعتماد و اطمينان دارم که کفايت فرمايد امر مرا و دفع نمايد کيد و شر و کينه شما را.
شرح حال- بطور اجمال آنکه حضرت نوح عليه السّلام ملقب به شيخ الانبياء، مدت نهصد و پنجاه سال دعوت قوم فرمود با کمال جديت، شبانگاه، وقت و بيوقت، پند و نصيحت و از عقاب الهى تحذير مى‌نمود، و هر چه اذيت و آزار مى‌کردند دست برنمى‌داشت؛ عاقبت او را تهديد به قتل کردند، فرمود: اگر بودن من و تذکر من شما را به آيات سبحانى، سنگين و دشوار است که قصد کشتن من نمائيد، توکل بر خداى متعال نمودم.
فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکاءَکُمْ: پس جمع کنيد امر خود را با شرکاء خود و بالاتفاق عازم شويد بر کشتن و دور کردن من، و مضطرب نشويد در آنچه مى‌گوئيد (اين تهديدى است به صورت امر) يا عازم شويد بر قصد خود و بخوانيد شرکاء دينى را. حضرت نوح عليه السّلام مبين ساخت که از دعوت باز نايستم و مذمت کرد الهه آنان را مطمئن به خداى تعالى که او را از شرّشان نگاه دارد، يا جمع کنيد همت خود را و استعانت جوئيد به شرکائى که در عبادت غير از
ج5، ص 365
حق تعالى قائليد.
ثُمَّ لا يَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَيْکُمْ غُمَّةً: پس بايد نباشد امر شما بر شما مستور و پوشيده، بلکه بايد مکشوف و آشکارا در مقام برآئيد؛ زيرا اقدام مخفى با کسى نمايند که راه فرار و خلاص ندارد، و چون اين قسمت در حق من محال است معارضه سرّى وجهى ندارد. مخاطبه بدين طريق فرمود به جهت اظهار آنکه:
پروائى از شما ندارم و بر من تسلطى نخواهيد يافت و در حمايت خداى متعال از شر شما محفوظ باشم، يا اقدام نکنيد بدين امر بدون مشاورت و اجتماع در رأى زيرا کسى که تدبير و حيله نمايد در امرى که نداند چگونه آن را بجا آورد، هر آينه همّ او سبب غم او گردد. ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَ لا تُنْظِرُونِ: پس قيام کنيد به قتل و آزار من اگر راهى داريد و مهلت ندهيد مرا و تأخير مکنيد.
نزد بعضى «ثمّ افضوا» قرائت شده يعنى بشتابيد به کار من، و اين فرمايش دلالت دارد بر معجزه حضرت نوح عليه السّلام، چه با وجود تنهائى و عدّه کمى، اخبار نمود به اينکه ايشان قادر نيستند بر کشتن او، زيرا خداى تعالى حافظ و ناصر او خواهد بود، چنانچه نقل شده: به حدى او را مى‌زدند که بدنش مجروح و خون جارى مى‌شد، لکن بعد حق تعالى او را صحت و سلامتى مرحمت فرموده، باز مشغول دعوت قوم بدون اضطراب و ترس و تشويش خاطر.
تبصره- حضرت نوح عليه السّلام در مقام محاوره با قوم به بيان محکمى تکلم و اعتماد و وثوق خود را به لسان متقبنى تحتم نمايد، بدين تقرير که ابتدا مرتبه اطمينان خود را ظاهر سازد که: «فَعَلَى اللَّهِ تَوَکَّلْتُ» جازم به وعده الهى در حفظ و حراست، و قاطع به اينکه تخلف ميعاد در ساحت قدس سبحانى راه ندارد، و گمان نکنيد تهديد شما مرا به کشتن و آزار، مانع شود مرا از دعوت و ارشاد بلکه ثابت باشم. بعد برهان صحت ادعاى خود را نمايد به کلمه خمسه:
1- «فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ» يعنى همت گماريد و آنچه موجب حصول مقصود شماست هر قدر توانيد جمع کنيد. 2- «وَ شُرَکاءَکُمْ» استمداد هم نمائيد از معبودانى که شرکا دانيد و طمع مساعدت از آنها داريد. 3- «ثُمَّ لا يَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَيْکُمْ غُمَّةً» علنا و آشکارا در مقام معارضه برآئيد. 4- «ثُمَّ اقْضُوا» تمام
ج5، ص 366
مکايد و حيل خود را يک مرتبه متوجه من سازيد. 5- «وَ لا تُنْظِرُونِ» مهلت ندهيد مرا و در نهايت سرعت عجله کنيد در امر من؛ و مسلم است صدور چنين کلامى دال است بر کمال وثوق آن حضرت و استقامت در حق با نهايت جديت، و اين تبصره‌اى است براى علاقه‌مندان به ديانت حقه در ثبات و استقرار در شريعت محمديه صلّى اللّه عليه و آله و عدم تزلزل در ناملايمات وارده و تهاجمات زائله.