تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ مُوسى يا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (84)
وَ قالَ مُوسى: موسى فرمود مرقوم خود را. يا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ:
اگر هستيد از کسانى که ايمان آورده‌ايد به خداى تعالى حقيقتا چنانچه اظهار آن را مى‌نمائيد. فَعَلَيْهِ تَوَکَّلُوا: پس بر ذات احديت الهى توکل کنيد و واگذاريد امر خود را به او. إِنْ کُنْتُمْ مُسْلِمِينَ: اگر هستيد مسلمان و تسليم اوامر سبحانى حقيقتا. ذکر استسلام بعد از ايمان براى تبيين اجتماع دو صفت تصديق و انقياد است، يعنى اگر شما مؤمن هستيد، تسليم شويد امر الهى را به اطاعت.
تنبيه- آيه شريفه مفيد بيان وجوب توکل بر خداى تعالى است وقت نزول شدت و محنت، و تسليم امر خضرت عزت و منقطع به درگاه سبحانى، و معتمد به حسن تدبير کبريائى.
محقق طوسى (رحمه اللّه) در اوصاف الاشراف «1» فرمايد: مراد به توکل آن است که عبد واگذارد آنچه صادر از او و وارد بر او مى‌شود به خداى تعالى به جهت علم به آنکه حق سبحانه قادر و حکيم على الاطلاق و بر وجه احسن و اکمل
«1» اوصاف الاشراف باب پنجم فصل اوّل (توکل) ص 57.
ج5، ص 379
جهات خير و صلاح امورات را مقرر فرمايد، پس راضى باشد به مقدرات سبحانى، و معذلک سعى نمايد در امور و اقدام به عمل و اسباب و شروط مخصوصه، چه قدرت و اراده الهى تعلق دارد به مقدمات اختياريه بنده.
حاصل آنکه با توکل، ترک اسباب ننمايد، لکن معتمد بر مسبب الاسباب باشد. و ايضا آيه شريفه تعليق حکم به دو شرط نيست، يعنى وجوب توکل، معلق به ايمان و اسلام نباشد، بلکه وجوب توکل، معلق به ايمان است، زيرا ايمان مقتضى توکل است، و پس از حصول توکل، مقام حصول تسليم حاصل آيد.
نکته- قوله «فَعَلَيْهِ تَوَکَّلُوا» و نفرمود «توکّلوا عليه»، زيرا اول مفيد حصر است به خلاف ثانى کأنه امر فرمود ايشان را بر توکل بر خداى متعال و نهى از توکل بر غير، و برهان نيز مصدق آن است، زيرا اين مطلب مسلم آمده که تمامى موجودات ملک و ملک در تحت تصرف و تسخير ذات احديت الهى است، و عقل سليم ممتنع داند توکل انسان را بر غير ذات سبحانى.