اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قال‌َ مُوسي يا قَوم‌ِ إِن کُنتُم آمَنتُم بِاللّه‌ِ فَعَلَيه‌ِ تَوَکَّلُوا إِن کُنتُم مُسلِمِين‌َ (84)
و فرمود حضرت موسي اي قوم من اگر هستيد ايمان آورده‌ايد بخداوند متعال پس بر او توکل کنيد اگر هستيد مسلمين.
وَ قال‌َ مُوسي يا قَوم‌ِ اينکه جمله يکي از شواهدي است که در آيه قبل گفتيم اقرب است که مرجع ضمير قومه موسي است نه فرعون بلکه شاهد ديگري هم داريم کلام فرعونيان بفرعون أَ تَذَرُ مُوسي وَ قَومَه‌ُ لِيُفسِدُوا فِي الأَرض‌ِ اعراف آيه 124، و کسره قوم بجاي ياء متکلم است و گفتند سقوط يا در خطاب افصح است إِن کُنتُم آمَنتُم بِاللّه‌ِ که خدا را قادر متعال ميدانيد که دفع شر فرعونيان را از شما ميکند و آنها را هلاک ميفرمايد و شما را در مساکن و اراضي آنها حکم‌فرما ميکند.
فَعَلَيه‌ِ تَوَکَّلُوا توکل واگذاري و اتکال امر است بخدا و اينکه صفت حميده از روي ايمان بتوحيد افعالي پيدا ميشود چون مکرر اشاره شد که پنج قسم توحيد داريم: ذاتي که مثل و مانند و عديل و نظير و شبيه و ضدي و ندي از براي او نيست و ذات واجب الوجودي صرف الوجود است ترکيب در او راه ندارد نه خارجي و نه ذهني و نه وهمي.
و توحيد صفاتي که صفات کماليه عين ذات او است صفات زائد بر ذات نيست و توحيد افعالي که آنچه در عالم اتفاق افتد تا مقرون بمشيت حق نباشد محال است تحقق پيدا کند و توکّل از اينکه ايمان پيدا ميشود که تمام اسباب را کنار گذارده و فقط مسبب الاسباب را مؤثر بدانند.
و توحيد عبادتي که شريک بر او در عبادت نگيرد که مفاد کلمه طيّبه لا اله الا اللّه است.
جلد 10 - صفحه 443
و توحيد نظري اميدش و رجائش و خوفش و نظرش باو باشد و بس.
إِن کُنتُم مُسلِمِين‌َ مسلم از ماده تسليم تقديرات و قضاء الهي باشد زيرا هر چه تقدير شده عين صلاح و موافق با حکمت است و البته خواهي نخواهي ميشود