تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ جاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْياً وَ عَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (90)
پس از آن مآل و عاقبت فرعون و فرعونيان را بيان فرمايد:
ج5، ص 387
وَ جاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ: و عبور داديم بنى اسرائيل را از دريا به سلامت به اينکه خشک گردانيديم دريا را و دوازده طريق به عدد اسباط هويدا و در نهايت آسانى گذشتند. فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ: پس پيروى نمودند بنى اسرائيل را فرعون و فرعونيان. بَغْياً وَ عَدْواً: از روى سرکشى و دشمنى براى اذيت و آزار آنان.
شرح حال- بطور اجمال آنکه: چون خداى تعالى اراده فرمود هلاک فرعون و فرعونيان را، به امر الهى بنى اسرائيل تمام حلى و حلل قبطيان را به عنوان عروسى از آنها اخذ، و شبانگاه حرکت نمودند. حق تعالى آن شب را دراز و خواب را بر قبطيان مسلط، و هر خانه‌اى از آنان دو و سه بچه بمرد. روز، مشغول به دفن آنها تا شب شد، غافل از سبطيان، و ايشان ششصد و بيست هزار مرد بودند غير از جوانان و پيران به اتفاق موسى و هارون. روز دوم قبطيان به فکر سبطيان، و تمام خانه‌هاى ايشان را خالى يافتند. فرعون را خبردار، با صد هزار نفر سوار با لباس سياه و اسبان سياه و هفتصد هزار مرد مسلح به تعاقب موسى شتافتند. وقتى رسيدند که سبطيان به کنار دريا وارد، قوم موسى، از جلو دريا، و از عقب لشگر فرعون؛ مضطرب شده، حضرت موسى عصا به دريا، شکافته، دوازده راه خشک هويدا، قوم موسى داخل شدند. فرعون کنار دريا، مشاهده، دانست آيات الهى است، بترسيد. قومش گفتند: بايد داخل شد. فرعون گفت: نشايد، و بر اسب فحل سوار بود. به امر الهى، جبرئيل بر ماديانى سوار از پيش فرعون حرکت، اسب فرعون به راه افتاد، لشگر، تابع و همگى وارد تا به آخر، خواستند خارج شوند، به قدرت کامله سبحانى آبها به هم آمد.
حَتَّى إِذا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ: تا رسيد فرعون را غرق به آب، و يقين نمود به هلاکت و عذاب. قالَ آمَنْتُ: گفت ايمان آوردم و تصديق کردم. أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ: بدرستى که نيست خدائى مگر آن خدائى که ايمان آورده‌اند به او بنى اسرائيل. وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ: و من از مسلمانان هستم.
تبصره- چون ايمان فرعون به الجاء و اضطرار بود نه به حال اختيار، لذا منتفع و مفيد براى او واقع نشد، و توبه در وقت نزول عذاب مقبول درگاه الهى
ج5، ص 388
نيست، چنانچه روايت هم وارد شده: تفسير برهان «1»- ابن بابويه به اسناد خود روايت نموده از ابراهيم بن محمد همدانى که از حضرت رضا عليه السّلام سؤال نمودم به چه علت غرق فرمود خدا فرعون را و حال آنکه بتحقيق ايمان آورد به خدا و اقرار نمود به يگانگى او؟ حضرت فرمود: به جهت آنکه ايمان آورد وقت ديدن عذاب، و ايمان آوردن در وقت ديدن عذاب مقبول نيست، و اين حکم الهى است در سلف و خلف لقوله «فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ کَفَرْنا بِما کُنَّا بِهِ مُشْرِکِينَ» «2» «فَلَمْ يَکُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا» «3» و آيات ديگر.
2- آنکه صدور اين کلمه از فرعون بر وجه اخلاص، اقرار به وحدانيت الهى نبود، بلکه براى دفع بليه وارده و نجات از غرقاب هالکه، لفظ توحيد را بر زبان جارى نمود بدون اعتقاد قلبى، لذا مؤثر واقع نشد.
3- آنکه اين اقرار از فرعون مبنى بر تقليد محض بود، لذا گفت: ايمان آوردم به خدائى که بنى اسرائيل ايمان آوردند، کأنه اعتراف نمود به اينکه من خدائى را نمى‌شناسم، مگر آنکه شنيده‌ام از بنى اسرائيل اينکه براى عالم الهى باشد.
4- آنکه چون اقرار به توحيد فقط کافى نيست بلکه بايد منضم به نبوت باشد، لذا شهادت و ايمان فرعون به وحدانيت بدون اعتراف به نبوت موسى مقبول نيفتاد، مثل آنکه يکى از کفار اگر بگويد هزار مرتبه (اشهد ان لا اله الّا اللّه) ايمان او صحيح نيست، تا آنکه بگويد: (اشهد انّ محمّدا رسول اللّه) همچنين در اينجا.