تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلَوْ لا کانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (98)
ترجمه
پس چرا نبودند اهل بلدى که ايمان بياورند پس نفع دهد آنها را ايمانشان مگر قوم يونس چون ايمان آوردند برداشتيم از آنها عذاب خوار کننده را در زندگانى دنيا و برخوردار نموديم ايشانرا تا زمانى مقدّر
تفسير
خداوند ملامت فرموده است اقواميرا که ايمان نياوردند در وقتى که بحال آنها نافع بود که پيش از نزول عذاب است مانند قوم فرعون و عاد و ثمود باين تقريب که چرا اهل بلدى از بلاد ايمان نياوردند تا نافع بود بحالشان مگر قوم يونس بن متى عليه السّلام که چون پيش از نزول عذاب ايمان آوردند بمجرّد مشاهده امارات آن برداشتيم از آنها عذاب استيصال و خوارى و رسوائى را در دنيا و برخوردار نموديم ايشانرا از لذّات آن تا زمانى که مقدّر شده بود براى آنها در علم خودمان که زمان مرگ است و تفصيل اين اجمال آنستکه در صافى از حضرت باقر عليه السّلام نقل نموده که آنحضرت از امير المؤمنين عليه السّلام و او از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم حديث فرمود که جبرئيل بمن گفت که يونس بن متى سى ساله بود که خدا او را مبعوث بر قومش فرمود و او مردى تند خلق و کم صبر بود سى و سه سال قومش را دعوت به ايمان بخدا و تصديق برسالت و تبعيّت خود ميکرد
جلد 3 صفحه 47
و کسى از قومش ايمان نياورد و پيروى او نکرد مگر دو نفر که نام يکى روبيل و اسم ديگرى تنوخا بود روبيل از خانواده علم و نبوّت و حکمت و دوست قديمى يونس از پيش از پيغمبريش بود و تنوخا مرد کم عقل و پر عبادت و زهدى بود ولى علم و حکمت نداشت و روبيل گوسفنددار بود و امر معاشش از آن ميگذشت و تنوخا هيزم کن بود و بار هيزم بسر ميگذاشت و ميفروخت و گذران ميکرد و روبيل براى علم و حکمت و قدمت رفاقتش مقام بلندى نزد يونس داشت که تنوخا آنمقام را نداشت وقتى که يونس ديد قومش اجابت دعوت او را نميکنند و به او ايمان نميآورند دلتنگ و بى‌صبر گشت و شکايت از قومش بخدا نمود باين مضمون که پروردگارا من سى ساله بودم که مرا برسالت مبعوث نمودى بسوى اين مردم و من سى و سه سال در ميان آنها ماندم و دعوتشان به ايمان بتو و تصديق برسالت خود نمودم و از عذاب تو آنها را ترساندم آنها مرا دروغگو خواندند و ايمان بمن نياوردند و نبوّتم را انکار نمودند و استهزاء و تهديدم کردند تا آنکه ترسيدم مرا بکشند لذا عذابت را بر آنها نازل فرما چون هرگز ايمان نخواهند آورد و در اين باب گفتگوهائى بين خدا و يونس روى داد و در نتيجه وحى الهى رسيد که در روز چهارشنبه نيمه شوّال وقت طلوع آفتاب عذاب را بر قومت نازل ميکنم تو قومت را با خبر کن يونس خوشحال و مسرور گرديد و نميدانست که عاقبت چه خواهد شد پس نزد تنوخاى عابد آمد و وعده الهى را بعذاب قوم به او فرمود و فرمود بيا برويم قوم را از اين وعده با خبر نمائيم تنوخا عرض کرد آنها را بحال کفر بگذار تا عذاب بر آنها وارد شود يونس فرمود برويم روبيل را ملاقات کنيم و با او مشورت نمائيم چون او مرد داناى حکيمى است و از خانواده نبوّت است پس نزد او رفتند و يونس قضيّه را به او خبر داد و فرمود با هم برويم و مردم را از آمدن عذاب خبردار کنيم روبيل عرض کرد چنانچه پيغمبر حکيم خوش اخلاق شفاعت امّت خود ميکند اگر خدا بخواهد عذابشان کند توهم رجوع بپروردگارت کن و بخواه از خدا که امّتت را عذاب نکند خدا محتاج بعذاب بندگان نيست و دوست ميدارد مداراى با آنها را و اين شفاعت براى تو ضررى ندارد و منزلتت را نزد خدا کم نميکند شايد قومت بعد از کفر و انکار روزى ايمان آورند پس با آنها طريقه صبر و تأنّى پيش‌گير در اينحال تنوخا برآشفت و بروبيل گفت اين چه رأى است که
جلد 3 صفحه 48
ميدهى و يونس را بشفاعت قوم وادار مينمائى بعد از کفرشان بخدا و انکار نبوّت يونس و تکذيب او و آنکه او را از منزلش بيرون کرده‌اند و قصد سنگباران کردن او را دارند روبيل به تنوخا گفت خاموش باش تو مرد عابدى هستى و دانش ندارى و رو به يونس کرد و گفت بفرما به بينم وقتى خدا عذابش را نازل کند همه قومت را هلاک ميکند يا بعضى را فرمود تمام را چون من اين را از خدا خواستم و در دلم رحمى نسبت بآنها نيست و محبّتى بقومم ندارم که شفاعتى از آنها کنم روبيل گفت آيا از عاقبت امر خبر دارى شايد وقتى خدا عذاب نازل کند و مردم احساس نمايند توبه کنند و استغفار نمايند و رحمت الهى شامل حال آنها شود و عذاب از آنها بر طرف گردد بعد از آنکه تو وعده داده باشى آنها را بعذاب و در اينصورت دروغگو شمرده خواهى شد تنوخا گفت واى بر تو اى روبيل پيغمبر مرسل بتو خبر ميدهد که خدا به او وحى فرموده که عذاب بر قومش نازل ميکند و تو ردّ قول خدا و شک در آن و ردّ قول پيغمبر را مينمائى روبيل باو گفت و اللّه رأى تو فاسد است و باز به يونس عرض کرد خدا بتو وحى فرمود و امر خدا در باره قومت همين است که ميگوئى و قول خداوند حقّ است بگو بدانم اگر عذاب نازل شود و همه قومت هلاک شوند و شهرستان خراب گردد و تو از منصب نبوّت باز بمانى و بيکاره شوى و صد هزار نفس بدست تو هلاک شوند چه خواهد شد ولى يونس رأى روبيل را نپسنديد و با تنوخا ميان مردم رفت و آنها را خبر کرد که خدا وحى فرموده روز چهار شنبه نيمه شوّال بعد از طلوع آفتاب عذاب نازل کند پس قوم اعتنائى بحرف او نکردند و تکذيبش نمودند و از شهر بيرونش کردند و يونس با تنوخا از شهر خارج شدند و در نزديکى اقامت کرده انتظار نزول عذاب را داشتند و روبيل در ميان شهر با مردم زندگى ميکرد تا ماه شوّال رسيد بفراز کوه بر آمد و بصداى بلند فرياد کرد که اى مردم من روبيلم که با شما رحيم و مهربانم شما منکر عذاب خدا شديد اين ماه شوال است که خداوند بتوسط پيغمبر خود وعده فرموده که در روز چهار شنبه نيمه آن بر شما عذاب نازل کند و خداوند خلف وعده نميکند حال فکر کار خودتان باشيد که چه بايد بکنيد مردم وقتى اين ندا را از روبيل شنيدند در قلبشان تحقّق نزول عذاب جايگير شد و نزد روبيل جمع شدند و از او چاره‌جوئى نمودند و تصديق مقام علم و حکمتش را کردند و گفتند تو هميشه بما رءوف و مهربان بودى و رأيى که به يونس در باره ما دادى خبرش بما رسيد هر چه در
جلد 3 صفحه 49
اين باب دستور بما دهى اطاعت مينمائيم روبيل فرمود چاره شما آنستکه منتظر طلوع فجر روز چهار شنبه نيمه شوال باشيد و در آنوقت در پاى کوه جمع شويد و ميان بچّه‌ها و مادرهاشان جدائى اندازيد بچه‌ها در صحرا باشند و زنها در صفحه کوه جاى گيرند و تمام اين کارها بايد پيش از طلوع آفتاب باشد پس کوچک و بزرگ صداها را بگريه و ناله و زارى بلند کنيد و توبه و استغفار نمائيد و سرها بجانب آسمان بلند کنيد و بگوئيد پروردگارا ما بخود ستم کرديم و پيغمبرت را تکذيب نموديم ولى فعلا توبه کرديم اگر تو ما را نيامرزى و رحم بر ما نکنى البتّه ما از زيانکارانيم و گرفتار عذابيم پس بپذير توبه ما را و رحم کن بر ما که تو ارحم الرّاحمينى و از گريه و زارى و تضرّع و توبه و انا به سستى نکنيد تا آفتاب غروب کند يا مطمئنّ شويد که خدا عذاب را از شما رفع فرموده و همه با رأى او موافقت نمودند و چون روز چهار شنبه نيمه شوال رسيد روبيل از شهر بيرون رفت تا جائيکه صداى اهل شهر را بشنود و اگر عذاب نازل شود به بيند و چون سفيده صبح روز چهار شنبه ظاهر شد قوم يونس بگفته روبيل رفتار کردند و وقتى که آفتاب طلوع کرد باد زردى که هوا را تاريک کرد با کمال شدّت و با صداى مهيب وزيدن گرفت و مردم وقتى آنرا ديدند فريادها بگريه و زارى و تضرّع بلند کردند و شروع به توبه و استغفار نمودند و بچه‌ها براى مادرها و بچه‌هاى حيوانات براى مادرهاشان و شير خوردن و مادرهاشان براى بچه‌ها و به چرا رفتن همه صداها بلند کردند و يونس و تنوخا صداى مردم را ميشنيدند و دعا ميکردند که خداوند عذابش را بر آنها شديد فرمايد و روبيل از يکطرف دعا ميکرد که خدا عذاب را از آنها بردارد پس چون ظهر شد ابواب رحمت الهى مفتوح و آثار غضب مرفوع و دعاى ايشان مستجاب و توبه آنها قبول و گناهانشان آمرزيده شد و خداوند به اسرافيل وحى فرمود که برس بداد بندگان من که به تضرّع و زارى بدرگاه من آمدند و من بر آنها رحم نمودم و توبه‌شان را پذيرفتم و از گناهانشان گذشتم من خداى توبه‌پذير مهربان سريع القبول در توبه بندگانم بنده من يونس و پيغمبرم از من خواست که عذاب بر قومش نازل کنم و نازل کردم و من اولى از هر کس بوفاى بوعده خودم ولى با يونس عهد نکردم که وقتى عذاب نازل کنم قومش را هلاک کنم زود برو عذاب نازل شده بر آنها را از ايشان بگردان اسرافيل عرض کرد پروردگارا عذاب بشانه‌هاى آنها رسيده و نزديک
جلد 3 صفحه 50
است هلاک شوند چگونه برگردانم آنرا خدا فرمود من بملائکه امر کردم عذاب را بر آنها وارد نکنند تا امر من در باره آن قوم منجز شود برو بزمين و عذاب را از آن قوم بگردان و بزن بدره‌ها در کوههائيکه سرکشى کرده‌اند و بر کوههاى ديگر که سر افرازى ميکنند و آنها را پست و ذليل کن تا آهن خشک شوند پس اسرافيل آمد و بالهاى خود را گشود و با آن عذاب را برد تا زد به کوههائيکه خداوند دستور فرموده بود و امام باقر عليه السّلام فرمود که آن کوههاى موصل است که آهن شده پس وقتى قوم يونس ديدند عذاب الهى از آنها دفع شد از کوهها فرود آمده به منازلشان برگشتند و زنها و اطفال و اموالشان را جمع آورى نموده شکر خدا را بجا آوردند و يونس و تنوخا صبح پنجشنبه در محلّيکه بودند يقين داشتند که عذاب بر قوم نازل شده و همه هلاک شدند چون ديگر صداى آنها را نميشنيدند و براى تماشا اوّل آفتاب نزديک شهر آمدند و ديدند هيزم‌کنها و الاغ دارها و چوپانها را و دانستند که اهل شهر همه سالمند پس يونس به تنوخا گفت آنچه بمن وحى شده بود واقع نشد و من در ميان مردم دروغگو شدم قسم بعزّت پروردگار که روى خود را باين شهر ننمايم بعد از آنکه واقع نشد آنچه خداوند بمن وحى فرموده بود و من به قومم وعده داده بودم. و بطور فرار از اهالى آن بلد در حاليکه از خداوند دلتنگ بود بکنار درياى ايله آمد و ميل نداشت کسى از قومش او را به بيند مبادا به او دروغگو خطاب کند لذا خداوند در قرآن از حال او خبر داده آنجا که فرموده و ذا النّون اذ ذهب مغاضبا فظنّ ان لن نقدر عليه يعنى و صاحب ماهى وقتى که رفت در حاليکه غضبناک بود پس گمان کرد که ما سخت نميگيريم بر او و تنوخا به شهر مراجعت کرد و با روبيل ملاقات نمود و تصديق بثواب بودن رأى او و خطا بودن رأى خود کرد و اعتراف نمود به افضليّت عالم از عابد، و حکيم از زاهد براى ارفعيّت مقام علم و حکمت از زهد و عبادت بى‌معرفت و هر دو با يکديگر در ميان قوم بودند و يونس هفت روز بحال غضب رفت تا بدريا رسيد و هفت روز در شکم ماهى ماند و هفت روز زير درخت کدو در روى زمين جاى داشت و هفت روز مدّت برگشتنش بود که تمامى مسافرتش بيست و هشت روز شد تا بموطن اصلى خود معاودت نمود و همه به او ايمان آوردند و تصديقش نمودند و پيرويش کردند و اين آيه در شأن آنها نازل شده است حقير عرض ميکنم حديث قدرى مفصّل‌تر است براى رعايت اختصار بعضى از جملاتش
جلد 3 صفحه 51
حذف و بقيّه با اندک تفاوتى نقل شده است و اينکه در صدر حديث نسبت تندى و کم صبرى بحضرت يونس داده شده و در ذيل نسبت دلتنگى از خدا بنظر حقير منافى با عصمت انبياء نيست چنانچه بعضى از مفسّرين تصوّر نموده‌اند چون تندى آنحضرت کاشف از تعصّب دينى و کم صبرى او نسبت بساير انبياء الو العزم بوده و دلتنگى براى اتّهام بدروغگوئى بوده که کاشف از تنفّر کامل از عناوين قبيحه است و نسبت علم و حکمت به روبيل با آنکه از خانواده انبياء و از اوصياء بوده دلالت بر اعقليّت و اعلميّت او از حضرت يونس ندارد و ممکن است اراده الهى تعلّق گرفته باشد که قوم يونس هدايت شوند و بغير اين کيفيّت ممکن نباشد علاوه بر آنکه مسلّما ترک اولى از انبياء عظام صادر شده و اين مقدار بيش از ترک اولى نيست بلى بنظر حقير از چهارده معصوم عليهم السلام آنهم صادر نشده لذا از ساير معصومين باين عدد ممتاز شده‌اند و مؤيّد اين معنى است روايتى که در علل از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند بچه سبب خداوند عذاب را از قوم يونس برداشت با آنکه بالاى سر آنها رسيده بود و از ساير امم انبياء رفع نکرد فرمود براى آنکه ميدانست توبه ميکنند و عذاب از آنها دفع ميشود و اين امر را به يونس خبر نداد براى آنکه در شکم ماهى با فزع عبادت کند و مستحقّ ثواب و کرامت شود و نيز از امام باقر عليه السّلام روايت شده است که وقتى قوم يونس او را اذيّت کردند و بر آنها نفرين فرمود روز اوّل رويهاى آنها زرد و روز دوّم سياه و روز سوّم عذاب بآنها نزديک شد بطوريکه سر نيزه‌هاشان بآن ميرسيد پس ميان زنها و بچه‌ها و گاوها و گوساله‌ها جدائى افکندند و ريسمانها بگردنهاشان بستند و خاکستر بسرهاشان ريختند و يکمرتبه به هيئت اجتماعيّه همه ناله و يک ضجّه کشيدند و گفتند ايمان آورديم بخداى يونس و خداوند عذاب را از آنها دفع فرمود ولى حضرت يونس گمان داشت که همه هلاک شده‌اند فردا صبح که آمد همه را سالم يافت و نيز از امام صادق عليه السّلام روايت شده است که جبرئيل بعد از اخبار بهلاکت قوم بحضرت يونس گفت انشاء اللّه ولى او نشنيد و اينها همه دليل است بر آنکه خدا خواسته بود که آنها باين کيفيّت هدايت شوند چنانچه عرض شد و اللّه اعلم و قمّى ره قصّه مرقومه را بنحو اختصار ذکر فرموده ولى اسم عابد را بجاى تنوخا مليخا نگاشته است.
جلد 3 صفحه 52