تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَکُونُوا مُؤْمِنِينَ (99) وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ يَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (100)
ترجمه
و اگر بخواهد پروردگار تو هر آينه ايمان ميآورد هر که در زمين است همه آنها تمامى آيا پس تو اکراه ميکنى مردم را تا باشند گروندگان
و نباشد مر کسى را که ايمان بياورد مگر بدستور خدا و قرار ميدهد پليدى و ملعنت را بر آنانکه تعقّل نميکنند.
تفسير
کلمه کلّهم براى تأکيد عموم مستفاد از کلمه من است و جميعا حال است يعنى در حاليکه مجتمع و متّفق در ايمان باشند و در عيون از حضرت رضا عليه السّلام نقل شده است که در جواب سؤال مأمون از اين آيه فرمود که پدرم از پدرانش و آنها از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده‌اند که مسلمانان بحضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کردند که عدّه و عدّه ما کافى است اگر خواسته باشى مردم را اکراه به قبول اسلام فرمائى ميتوانى فرمود نميخواهم اقدام به امرى نمايم که خداوند دستور آنرا بمن نداده و مردم را مجبور کنم و بزحمت اندازم پس اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه اگر خدا خواسته بود تمام مردم بر سبيل الجاء و اضطرار بدون ميل و اختيار ايمان ميآوردند چنانچه در وقت معاينه عذاب و روز قيامت ايمان ميآورند ولى اين ايمان فائده ندارد چون استحقاق مدح و ثواب نميآورد خدا ميخواهد مردم به اراده و اختيار ايمان بياورند تا مقرّب درگاه الهى و مستحقّ نعيم جاودان شوند لذا به پيغمبر خود فرموده آيا تو اکراه ميکنى مردم را به چيزى که من اراده آنرا ننمودم و امّا اينکه فرموده و نباشد مر کسى را که ايمان بياورد مگر بدستور خدا مراد تحريم ايمان نيست بلکه مراد ايمان آنها است بدستور الهى و دستور امر او است به ايمان ماداميکه در دار دنيا که عالم تکليف است وجود دارند و الجاء به ايمان وقتى است که از دار تکليف و تعبّد خارج شوند و مأمون پس از شنيدن جواب عرض کرد غم از دلم زدودى خدا غم از دلت بزدايد و انصافا بعد از اين بيان معجزنشان که در اعلى درجه فصاحت و بلاغت و حلّال تمام مشکلات اين دو آيه است ديگر جاى هيچ توضيح و بيان نيست فقط ذيل آيه دوم بنظر حقير از اسرار مکنونه است که امام عليه السّلام نخواسته است آنرا براى مأمون کشف فرمايد و ناچار بايد به سلب توفيق و خذلان ناشى از خبث طينت و عدم قابليّت و ترک تعقّل و تفکّر در آيات الهيّه تفسير شود و بعضى رجس را بعذاب و غضب تفسير فرموده‌اند و بعضى جعل را بمعنى حکم گرفته‌اند و به اين بيانات دفع اشکال لزوم الجاء بکفر را
جلد 3 صفحه 53
نموده‌اند و اللّه اعلم.