اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما کان‌َ لِنَفس‌ٍ أَن تُؤمِن‌َ إِلاّ بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ وَ يَجعَل‌ُ الرِّجس‌َ عَلَي الَّذِين‌َ لا يَعقِلُون‌َ (100)
و نمي‌باشد از براي هر نفسي اينکه ايمان آورد مگر باذن خداوند و قرار ميدهد پليدي را براي کساني که عقل ندارند و تعقل نميکنند.
مکرر گفته‌ايم هيچ امري در خارج تحقق پيدا نميکند مگر باذن الهي حتي افعال اختياريه عباد چنانچه ميفرمايد ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه 5، و اينکه منافات با اختيار ندارد زيرا خداوند بر حسب علم ازلي ميداند که فلان بنده در فلان وقت فلان فعل از او باختيار صادر ميشود و بر وفق نظام جملي هم مشيت و اذن الهي هم موافق باشد تحقق پيدا ميکند امير المؤمنين عليه السّلام در دعاء کميل دارد
(الهي و مولاي اجريت علي‌ّ حکما اتبعت فيه هوي نفسي و لم احترس فيه من تزيين عدوي فغرّني بما اهوي و اسعده علي ذلک القضاء فتجاوزت بما جري علي‌ّ من ذلک بعض حدودک و خالفت بعض اوامرک الدعاء)
که متابعت هوي و تزيين عدو و تجاوز از حدود و مخالفت اوامر را نسبت بعبد ميدهد با مساعدت قضاء الهي پس بناء علي ذلک وَ ما کان‌َ لِنَفس‌ٍ نکره در سياق نفي افاده عموم ميکند يعني هيچ نفسي نيست أَن تُؤمِن‌َ اينکه ايمان آورد از روي ميل و شوق و اختيار إِلّا بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ مگر با موافقت مشيئت الهي و اذن تکويني حق و الا اذن تشريعي که نسبت بتمام نفوس شده و امر به صادر شده وَ يَجعَل‌ُ الرِّجس‌َ ضمير يجعل باللّه برميگردد مطابق سياهي قرآن که
جلد 10 - صفحه 464
بياء قرائت شده، و رجس پليدي است و رجس اقسامي دارد: نجاسات ظاهريه، افعال قبيحه، اخلاق رذيله، عقائد فاسده، عذاب دنيوي و اخروي، غضب الهي و کساني که از جميع ارجاس مصون و محفوظ بودند اهل بيت رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بودند إِنَّما يُرِيدُ اللّه‌ُ لِيُذهِب‌َ عَنکُم‌ُ الرِّجس‌َ أَهل‌َ البَيت‌ِ وَ يُطَهِّرَکُم تَطهِيراً احزاب آيه 33، و جميع مراتب رجس عَلَي الَّذِين‌َ لا يَعقِلُون‌َ گذشت که عقل دو معني دارد يکي مقابل جنون که از شرائط عامه تکليف است و ديوانه رجسي ندارد و ديگر مقابل جهل آن هم جهل مقابل علم بلکه بمعني حمق و نکري و مکر و شيطنت که جميع کفار و مشرکين و معاندين و مخالفين و ارباب ضلالت دارند و لو بر حسب ظاهر بعضي از آنها محکوم بطهارت باشند لکن در باطن انجس من الکلب هستند و جعل الهي بواسطه آن خباثت باطنيه و عناد و عصبيت و کبر و نحوستي که در آنها بود.