تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ کَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ وَکِيلٌ «12»
شأن نزول: ابن عباس نقل نموده که کفّار عرب از تعصب و عناد نسبت به قرآن مجيد، طريق استهزاء را داشته و از حضرت ختمى مرتبت صلى اللّه عليه و آله آيات مقترحه تقاضا نموده. از جمله آنکه: چرا گنجى به تو ندادند؟ يا: اگر پيغمبر هستى کوههاى مکه را طلا نما. يا: ملائکه نازل و در حضور ما شهادت به
«1» بدين معنى که چون مراد از انسان در آيه قبل، کافران مى‌باشند، پس افراد با ايمان از آنان نخواهند بود. چنين استثنايى را استثناى منقطع گويند.
جلد 6 - صفحه 32
رسالت تو دهند. حق تعالى براى رفع ملالت خاطر پيغمبر و تهيج آن حضرت در اداى رسالت و اعتنا ننمودن به رد و انکار جماعت، آيه شريفه نازل فرمود: «1» فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْکَ: پس شايد تو ترک کننده باشى برخى از آنچه وحى شده است به تو يعنى آنچه مخالف رأى مشرکان است از سبّ آلهه آنان به جهت خوف رد و استهزاء ايشان. وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ: و تنگ شده سينه تو از اذيت و تکذيب آنان، يا مقترحات ايشان. أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ کَنْزٌ: کراهت از اينکه گويند: چرا فرستاده نشده بر او گنجى که انفاق بر مردم نمايد، و بدان سبب تابع او شوند، چنانکه دأب سلاطين است.
أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ: يا چرا نيامد با او ملکى به جهت شهادت بر حقانيت او. إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ: جز اين نيست که تو ترساننده‌اى از مخالفت و عذاب ما، و بر تو فقط همين انذار است و تقصير در آن نمى‌کنى. پس چرا از رد و انکار آنها تنگدل شوى. وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ وَکِيلٌ: و خداى تعالى بر هر چيزى حافظ است.
جلب فرمايد نفع را به او، و دفع نمايد ضرر را از او. يا کارگزار کسى که کار خود را به او واگذارد و نگاه دارد آنکه خود را به او سپارد. پس توکل بر ذات احديت نما و از گفت و شنود هر حسود و عنود باک مدار.
تبصره: برهان اقامه شده به عصمت انبياء از مطلق گناه و خطا و سهو و نسيان، از اول عمر تا آخر. از جمله:
1- اگر پيغمبر معصوم نباشد هر آينه منتفى شود فايده بعثت. و لازم باطل باشد، پس ملزوم نيز باطل خواهد بود. بيان ملازمه آنکه به احتمال صدور معصيت، وثوق و اطمينان به صحت قول او حاصل نشود، به سبب امکان دروغ عمدا يا سهوا. و چون وثوق سلب گردد، کسى امر و نهى او را اطاعت نکند. پس فايده‌اى در ارسال نباشد، بلکه عبث و لغو، و آن از ذات حکيم على الاطلاق محال است.
2- حصول غرض سبحانى موقوف است بر عصمت پيغمبر و به انتفاى آن
«1» در تفسير مجمع ج 5 ص 146 گفته.
جلد 6 - صفحه 33
نقض غرض لازم آيد. لکن نقض غرض سبحانى ممتنع است، نتيجه دهد که عصمت پيغمبر واجب باشد. بنابراين آيه شريفه اولا: تأکيد و شدت اهميت و عظمت مقام را رساند که به سبب مقالات فاسده کفار باک مدار. ثانيا: نهى از ترک امرى لازم ندارد وقوع آن را، بلکه ترغيب بر آن، و نااميدى غير است از ترک آن، چنانچه متعارف است نسبت به کسى که نهايت انقياد و اطاعت را در اوامر و نواهى دارد، گويند شايد تو بعض اوامر را ترک کنى به جهت اعلام غير که اين شخص چنان استقامت دارد که هر قدر سعى کنند ابدا ترک امرى از او صادر نگردد. ثالثا: عياشى از زيد بن ارقم روايت کند که جبرئيل نازل شد بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله به ولايت على عليه السّلام عشيه عرفه. پس بر حضرت، امر سخت شد از ترس تکذيب منافقين. پس خواند قوم را و من هم بودم. استشاره نمود در آن براى قيام به آن در موسم. ندانستيم چه بگوئيم در آن و حضرت گريان شدند. جبرئيل عرض کرد: آيا جزع کنى از امر الهى؟ حضرت فرمود: نه چنين است و لکن به تحقيق عالم است پروردگار من آنچه به من وارد شد از قريش وقتى که اقرار نکردند به رسالت من، تا امر فرمود مرا به جهاد آنان و فرود آورد لشگر از آسمان و نصرت نمودند مرا. پس چگونه اقرار کنند به على عليه السّلام بعد از من. جبرئيل بازگشت و آيه شريفه را نازل فرمود: «فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْکَ ...». «1»