تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ کَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ وَکِيلٌ «12» أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ «13» فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ «14»
ترجمه
پس شايد تو ترک کننده باشى بعضى از آنچه را وحى ميشود بتو و تنگ ميشود بآن سينه‌ات که ميگويند چرا فرستاده نشد براى او گنجى يا نيامد با او فرشته‌اى جز اين نيست که تو بيم دهنده‌اى و خدا بر هر چيزى کار گذار است
يا ميگويند افتراء بسته آن را بگو پس بياوريد ده سوره مانند آن در حاليکه افتراء بسته شده باشند و بخوانيد هر که را بتوانيد از غير خدا اگر باشيد راستگويان
پس اگر اجابت نکردند مر شما را پس بدانيد که نازل نشده است مگر بر طبق دانش خدا و آنکه نيست خدائى مگر او پس آيا شما ثابتان در اسلاميد.
تفسير
گفته‌اند پيغمبر اکرم از قرائت بعضى از آيات قرآن که مشتمل بر لعن و سبّ اهل شرک و آلهه آنها بود خود دارى ميفرمود براى دفع شرّ و آزار آنها و آنکه مبادا از باب ياوه گوئى و هرزه سرائى بر سبيل استهزاء و سخريّه بگويند چرا خداوند گنجى از براى محمّد از آسمان نازل نکرد که مانند پادشاهان براى خود تهيّه لشگر و اسلحه نمايد و محتاج بکمک مردم نباشد يا چرا با او ملکى نفرستاد که تصديق او را نمايد و مردم قهرا معتقد برسالت او شوند و ايمان آورند لذا خداوند انشاء احتمال فرمود نه براى ترديد که منافى با علم است بلکه براى افاده آنکه با اين سيره جاى اين احتمال است و نبايد بآن ادامه داد و دلتنگ از اقوال و اعمال آنها شد و اهميّت به قبول و ردّ مردم داد بلکه بايد رسول بوظيفه خود که ابلاغ و انذار است عمل نمايد خواه قبول و اطاعت کنند خواه استهزاء و ردّ چون خداوند حافظ و نگهبان و نگهدار بندگان و عالم به احوال و افعال و اقوال آنها است خير را به اهلش ميرساند و شرّ را از او دفع ميفرمايد و جزاى افعال و اقوال را خواهد داد پس در کلّيه امور توکّل بحقّ و بى اعتنائى بخلق واجب و لازم است و اين خطاب براى آنستکه آنها مأيوس شوند از اينکه بتوانند به اين ياوه سرائيها جلوگيرى از اجراء غرض الهى نمايند و بدانند که پيغمبر اکرم جدّا مأموريّت به انجام وظيفه دارد و الا ساحت مقدّس نبوى منزّه است از ملاحظه بيجا و مسامحه در اداء وظيفه و جهل بآن و در کافى از امام
جلد 3 صفحه 65
صادق عليه السّلام روايت شده است در شأن نزول اين آيه که پيغمبر بامير المؤمنين عليه السّلام فرمود که من از خدا خواستم ميان من و تو دوستى اندازد اجابت فرمود و خواستم ميان من و تو برادرى قرار دهد قرار داد و خواستم تو را وصى من فرمايد فرمود پس دو نفر از قريش گفتند و اللّه يک صاع از خرما در خيک پوسيده محبوب‌تر است نزد ما از آنچه محمّد از خدايش خواسته پس چرا از خدا نخواست که فرشته‌اى فرستد براى معاونت او در دفع دشمنانش يا گنجى بفرستد که رفع فقر و فاقه خود را بآن نمايد و اللّه هيچ حقّ و باطلى را از خدا نخواست مگر آنکه اجابت نمود ملتمس او را پس اين آيه نازل شد و قمّى ره و عيّاشى ره نيز قريب باين معنى را روايت نموده‌اند و عيّاشى بر حديث خود علاوه نموده است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از نماز با صوت بلند دعا کرد و همه شنيدند در باره امير المؤمنين عليه السّلام که خدايا دوستى و محبّت على را در دلهاى اهل ايمان و هيبت و عظمت او را در دلهاى اهل نفاق جاى ده و ظاهرا مراد از اهل نفاق همان دو نفر و اتباع آن دو هستند از قبيل سوّمى و چهارمى و امثال آنها و نيز عيّاشى ره از زيد بن ارقم روايت نموده که جبرئيل امين بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل شد بولايت على بن- أبي طالب عليه السّلام در شب عرفه و آنحضرت از ترس تکذيب اهل نفاق در اين امر به مضيقه افتاد و جماعتى را که من هم در آنها بودم احضار فرمود و مشورت کرد که در موسم حج بمردم ابلاغ فرمايد ما ندانستيم چه بگوئيم و گريان شد جبرئيل عرض کرد از ابلاغ امر الهى به جزع آمدى حضرت فرمود خير ولى خدا ميداند که من از قريش چه چيزها ديدم وقتى که اقرار برسالتم ننمودند تا مرا امر بجهاد فرمود و لشگر آسمانى بياريم فرستاد حال چگونه اقرار بولايت على عليه السّلام بعد از من مينمايند پس جبرئيل منصرف شد و صعود و نزول کرد و اين آيه را نازل نمود حقير عرض ميکنم ظاهرا بين اين روايت و روايات سابقه تنافى نباشد بلکه هر يک مؤيّد ديگرى است چون احتمال قوى دارد که شب عرفه بعد از صعود جبرئيل پيغمبر اکرم آن فرمايش را که در روايت کافى و غيره اوّلا نقل شد براى امتحان اصحاب فرموده باشد و بعد از اظهار آن دو نفر جبرئيل نزول و آيه را نازل نموده باشد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دعا فرموده و منتظر تکميل شرائط ابلاغ بوده تا روز هيجدهم ذو الحجّه که مأموريّت خود را انجام داده است و انصاف آنستکه مناسب با اين خطاب عتاب آميز اين امر مهمّ است نه آيات مشتمله
جلد 3 صفحه 66
بر سب و شتم بت پرستان و آلهه آنها که در قرآن بسيار است با آنکه توقع معجز بيجا و ياوه سرائى آنها هميشه بوده و هيچگاه مورد اعتناء پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نبوده و حقير به تبع مفسّرين اوّلا تقرير و تقريب نمودم و در آيه دوم اشاره شده است بآنکه اگر کفّار يا منافقان واقعا طالب معجزه‌اند و قرآن را که بزرگترين معجزه باقيه تو است منکرند که از نزد خدا باشد و ميگويند تو آنرا از پيش خود انشاء و جعل نمودى و بدورغ نسبت بخدا دادى بگو شما که عرب فصيح بليغ تحصيل کرده تاريخ دانيد ده سوره مانند قرآن در فصاحت و بلاغت و حسن نظم و ترتيب و اشتمال بر مواعظ و نصائح و حکم و معارف و قصص و حکايات از پيش خود انشاء و جعل نمائيد با کمک يکديگر و هر کس را هم که بتوانيد از فصحاء و بلغاء و دانشمندان ساير ملل دعوت کنيد براى معاونت و شرکت در اين مقصود جز خدا اگر راستگو هستيد در اين نسبت که بمن ميدهيد چون لازمه اين ادّعاء شما آنستکه بتوانيد مانند يک سوره يا ده سوره يا تمام قرآن انشاء و جعل نمائيد پس عدد ده خصوصيّتى ندارد لذا در جاى ديگر بمثل و سوره تحدّى و طلب شده است بلى چون عدد کامل است حسن دارد که از باب مثال ذکر شود و در آيه سوم خطاب به اهل ايمان شده است براى وجود حضرت ختمى مرتبت در رأس ايشان به اين تقريب که اگر بعد از اين تحدّى و طلب کفّار اجابت ملتمس شما را ننمودند بدانيد که قادر نيست بر آوردن چنين کلامى احدى جز خدا و نازل نشده است قرآن جز از بحر علم محيط الهى و ثابت شويد در اسلام و دين حقّ و اعتناء نکنيد بهرزه گوئى و ياوه سرائى کفّار و اهل نفاق و محتمل است خطاب در اين آيه متوجّه بآنها باشد يعنى اگر اجابت ننمودند ساير ملل شما را در دعوتى که از آنها نموديد براى معاونت خودتان در معارضه با قرآن بدانيد که نازل از طرف خدا است و دست از دين باطل خود برداريد و موحّد و مسلمان شويد ..