تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَ اللَّهُ يَحْکُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ وَ هُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (41) وَ قَدْ مَکَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَکْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ ما تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ وَ سَيَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (42) وَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ (43)
ترجمه
آيا نديدند که ما ميآئيم در زمين کم ميکنيم از جوانب آن و خدا حکم ميکند نيست ردّ کننده‌اى مر حکم او را و او است زود حساب
و همانا مکر نمودند آنانکه بودند پيش از آنها پس مر خدا را است تمامى مکر ميداند آنچه را کسب ميکند
جلد 3 صفحه 216
هر نفسى و زود باشد که بدانند کافران که مر که را است انجام آنسراى
و ميگويند آنانکه کافر شدند نيستى فرستاده شده بگو کافى است خدا گواه ميان من و شما و کسيکه نزد او است علم کتاب.
تفسير
در اين آيه نيز ظاهرا اشاره بجواب اشکال اخير کفّار در آيات سابقه شده است که ميگفتند چرا خبرى از نصرت پيغمبر و عذاب ما نيست باين تقريب که چگونه خبرى نيست با آنکه مى‌بينند ما بتدريج و تفريق وارد در اراضى آنها ميشويم و از اطراف و جوانب آن تصرف ميکنيم و کفّار را ميکشيم و مسلمان ميکنيم و بر عده و عده خودمان ميافزائيم و آنها بهيچ وجه نميتوانند از مقدرات الهى سرپيچى کنند و او زود بحساب بندگان رسيدگى ميکند و تمامى را بجزاى کامل خواهد رسانيد اگر دلخوشى آنها بتصرّف مکّه است آنهم عمّا قريب فتح خواهد شد و معقّب تعقيب کننده چيزيرا گويند براى ردّ و ابطال آن و اين معنى بر حسب ظاهر و مناسبت آيات سابقه است ولى قمّى ره فرموده مراد موت علماء است و در احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده که مراد هلاکت اهل هر زمانى است و در فقيه از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که در جواب سؤال از اين آيه فرمود مراد فقد علماء است و در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد از اين آيه رفتن دانشمندان است و بعضى گفته‌اند مراد خرابى بلاد است و بنابراين آيه مربوط بجواب اشکال سابق نيست و شايد مراد آن باشد که آيا نمى‌بينند ما هلاک ميکنيم اهل زمين را ببردن علماء و دانشمندانشان و ويرانى عمارات و خرابى بلادشان پس نبايد کفّار ايمن باشند از ورود اين بليّات و آفات بر آنها بنابر آنکه اتيان ارض اشاره بهلاکت اهل آن و نقص اطراف زمين کنايه از فوت علماء و خرابى عمارات باشد و کفّاريکه قبل از اينها در دنيا زندگى ميکردند چه مکرها با انبياء و اهل ايمان زمان خودشان نمودند و خداوند تمام آنها را باطل نمود چون تمام تدبيرات و نتيجه گرفتن از آنها بدست قدرت و اراده الهى است ميداند نيّات و اعمال مردم را و بر طبق آن جزا خواهد داد و بالاخره کفّار خواهند دانست که عاقبت محمود و بهشت موعود نصيب که خواهد بود و در آيه اخيره دستور به پيغمبر اکرم داده شده است که در جواب کسانيکه منکر نبوّت تو شدند بگو خداوندى که کتاب و معجز بمن عطا فرمود بى‌نياز کرد مرا از اقامه
جلد 3 صفحه 217
شاهد بر ادّعاء خودم پس کافى است خدا که شاهد باشد ميان من و شما بر صدق ادّعاء من و کسيکه نزد او حاضر است علم بهر کتاب آسمانى که او على بن أبي طالب عليه السّلام است چون شهادت چنين شخصى بر نبوّت کسى اقوى دليل بر صدق او است در کافى و خرائج و عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد مائيم و على عليه السّلام اوّل ما و افضل ما و بهتر ما است بعد از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و در مجمع از امام صادق عليه السّلام مانند اين حديث را نقل نموده و در احتجاج نقل نموده که مردى از امير المؤمنين عليه السّلام سؤال نمود از بالاترين منقبت او حضرت اين آيه را قرائت نمود و فرمود مقصود از من عنده علم- الکتاب مائيم و در مجالس از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که پرسيدند از اين آيه فرمود مراد برادرم على بن أبي طالب است و بعضى گفته‌اند مراد از من عنده علم الکتاب علماء از اهل کتابند که مسلمان شدند از قبيل عبد اللّه بن سلام و سلمان فارسى و تميم الدارى ولى عيّاشى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند پسر عبد اللّه بن سلام چنين ادّعائى ميکند فرمود دروغ ميگويد مراد على بن أبي طالب عليه السّلام است در باره او نازل شده او عالم اين امّت است بعد از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و در چند روايت ديگر اين معنى تأکيد شده و قريب باين مضمون فرموده‌اند که مثل الّذى عنده علم من الکتاب که خداوند در سوره نحل فرموده در مقابل من عنده علم الکتاب که در اين سوره ميفرمايد مثل قطره و دريا است و از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده که همانا علمى که آدم از آسمان بزمين آورد و آنچه موجب فضيلت انبياء شد تا خاتم ايشان در عترت آنحضرت است و اللّه علم کتاب تمامش نزد ما است سلام اللّه عليهم اجمعين و بعضى گفته‌اند مراد از من عنده علم الکتاب خداوند است بدليل آنکه بعضى من عنده بکسر ميم و دال قرائت نموده‌اند و ضعف مدعا و دليل آنها بر ارباب خرد واضح است در ثواب الاعمال و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه زياد سوره رعد را قرائت نمايد هرگز صاعقه باو نخواهد رسيد اگر چه ناصبى باشد و اگر اهل ايمان باشد بدون حساب داخل بهشت ميشود و شفاعت ميکند هر کسى را بشناسد از اهل بيت و برادران خود و الحمد للّه ربّ العالمين و صلّى اللّه على محمّد و آله الطّاهرين.
جلد 3 صفحه 218