تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِکَ وَ جَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَ ذُرِّيَّةً وَ ما کانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتابٌ (38) يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ (39) وَ إِنْ ما نُرِيَنَّکَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّکَ فَإِنَّما عَلَيْکَ الْبَلاغُ وَ عَلَيْنَا الْحِسابُ (40)
ترجمه
- و بتحقيق فرستاديم پيغمبرانى را پيش از تو و قرار داديم از براى ايشان زنان و فرزندانى و نشايد براى پيغمبرى که بياورد آيتى را مگر بدستور خدا از براى هر وقتى نوشته‌اى است
محو ميکند خدا آنچه را ميخواهد و ثابت ميدارد و نزد او است اصل کتاب
و اگر بنمايانيم بتو بعضى از آنچه را که وعده ميدهيم بآنها يا بميرانيم تو را پس جز اين نيست که بر تو است رساندن و بر ما است حساب نمودن.
تفسير
کفّار ظاهرا در اطراف نبوّت حضرت ختمى مرتبت اشکالاتى داشتند که در اين آيات اشاره بجواب آنها شده از آن جمله آنکه مقام نبوّت بايد منزّه باشد از شهوت رانى و عيش و عشرت با زنان و آنچه مشاهده ميشود از اين شخص که زياد زن اختيار مينمايد و شايق بعشرت با آنها است منافى با مقام روحانيّت او است چه رسد به نبوّت و جواب آنستکه اين شخص اوّل پيغمبرى نيست که در دنيا قدم نهاده باشد قبل از او هم پيغمبرانى بودند که بمراتب از او زيادتر زن گرفتند مانند حضرت سليمان و داود عليهما السلام يا زوجات متعدده داشتند و از آنها ذريّاتى بعمل آمد مانند حضرت يعقوب عليه السّلام و امثال اين بزرگان که شما آنها را به نبوّت شناخته‌ايد و کسى از
جلد 3 صفحه 213
اين جهت اشکالى در نبوّت ايشان ننموده است چون از جمله شرائط نبوّت ترک ازدواج يا تقليل آن نيست اشکالات ديگر آنکه ما هر معجزه‌اى که از او طلب نمائيم نمى‌کند و هر حکمى را بخواهيم وضع يا رفع کند قبول نمى‌نمايد با آنکه خودش هر چندى يکبار حکمى را رفع و بجاى آن حکم ديگرى را وضع مينمايد و از روزى که دعوى نبوّت نموده وعده فتح و ظفر خود را داده و خبرى نشده و وعده عذاب ما را ميدهد و اثرى ظاهر نيست اينها همه دليل است بر آنکه اين شخص پيغمبر نيست و بصرف ادّعاء ميخواهد بر ما حکومت کند و جواب آنستکه مگر خدا پيغمبر را فرستاده که هر روز مردم معجزى از او طلب نمايند و او بنمايد و موجب سرگرمى و تماشاى مردم باشد و اسباب عادى مختل گردد يک يا چند معجز در موقع لزوم بقدر کافى بدستور الهى بايد از پيغمبر صادر شود که موجب اطمينان مردم بصدق ادّعاء او شود و از پيغمبر خاتم زيادتر از مقدار لازم بروز نمود ديگر هر روز يک تقاضاى بيجا قابل پذيرفتن نيست و مگر خدا پيغمبر فرستاده است که بميل شما جعل حکم يا رفع آنرا نمايد پيغمبر خودش هم نميتواند آيه‌اى بياورد که دلالت بر وضع يا رفع حکمى داشته باشد مگر بدستور خدا خلاصه آنکه اتيان بمعجزه و اثبات حکم و نسخ آن تماما منوط و مربوط بفرمان الهى است و پيغمبر از پيش خود نمى‌تواند اقدامى نمايد و از براى هر وقتى که بايد در آن امرى انجام يابد اعم از معجز يا فتح و ظفر پيغمبر يا هلاکت و عذاب کفّار يا اثبات حکمى يا نسخ آن نوشته‌اى است که در آن تعيين شده است که آن وقت چه اقتضاء دارد و اختيار محو و اثبات و تغيير و تبديل و وضع و نسخ آن با خدا است و اصل آن نوشته که جامع احکام و امورى است که قابل نسخ و تغيير نيست و هست و در چه صورت نيست و در چه صورت هست نزد خداوند است و کسى بر آن اطلاع ندارد و آن لوح محفوظ از محو و نسخ و تغيير و تبديل است که بنظر حقير صفحه علم نامحدود الهى است و هر علمى غير از آن خواه از ملائکه باشد خواه از انبياء و اولياء خواه نفوس منطبعه فلکيّه باصطلاح حکماء محدود است و احاطه محدود بر نامحدود محال است لذا گاه باشد که بعلل و اسباب و معدّات آگاهند و از شرطى يا مانعى بى‌خبرند و باين جهت حکم ميکنند بوقوع امرى و واقع نميشود براى فقد شرطش يا وجود مانعش مثلا ميگويند امروز يا امشب اين شخص ميميرد و نميميرد و معلوم ميشود موجبات فوتش
جلد 3 صفحه 214
موجود بوده نهايت آنکه صدقه داده و رفع بلا شده يا ميگويند ده سال ديگر فلانى عمر ميکند و نميکند و معلوم ميشود قطع رحم نموده و عمرش کم شده يا نام کسيرا در زمره اشقياء مشاهده مينمايند و خبر ميدهند و بوسيله تضرّع و دعاء در شب قدرى خداوند او را مى‌آمرزد و نامش را در دفتر سعداء ثبت ميفرمايد يا توبه ميکند و سعيد ميشود يا ميگويند چنان حکمى نسخ شد و بجاى آن حکم ديگرى وضع گرديد در صورتى که آن حکم از ابتدا مدّت داشت و مدتش تمام شد و اوّل زمان حکم ديگر رسيد اينها همه محو و اثبات و نسخ و بداء و تغييراتى است که در علم محدود و عالم کون و فساد روى ميدهد و در علم الهى بهيچ وجه اختلافى نيست ولى نه باين معنى که خداوند علل و اسبابى براى کائنات ايجاد فرموده و ديگر کارى ندارد چنانچه از بعضى اقوال فلاسفه ظاهر ميشود بلکه باين معنى که تمام علل و اسبابى که ايجاد فرموده بحول و قوّه او مؤثر است و هر آن اراده فرمايد اثر را از مؤثر ميگيرد و ثانيا عطا ميفرمايد ولى خودش ميداند که نميگيرد يا ميگيرد و کى ميگيرد و کجا عطا ميکند لذا امام عليه السّلام فرموده تعظيم نشده است خدا بچيزى مانند بداء چون مناط خوف و رجاء و رغبت و رهبت و دعا و اجابت بر بداء است که شيعه قائل بآن شده‌اند يعنى اختيار محو و اثبات و تغيير و تبديل در مقدرات با خدا است و تعجّب در آنستکه اين اختيار و تصرّف که صريحا در قرآن ذکر شده که با خدا است همان بداء است که شيعه قائل شده‌اند و اهل سنّت آنرا منکر شمرده‌اند چنانچه در کافى و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده در اين آيه که آيا محو ميکند مگر چيزيرا که ثابت باشد و آيا ثابت مينمايد مگر چيزيرا که نباشد يعنى اين همان بدائى است که ما قائليم و مخالفين انکار بر ما نمودند خلاصه آنکه لوح محفوظ کتاب علم الهى است که نسخه اصل است و لوح محو و اثبات علوم نازله است که در صفحاتى بقدر وسع و گنجايش آنها نقش بسته و در عالم حس و شهود خارجى بطور محو و اثبات تحقّق و بروز پيدا ميکند و باين مناسبت اين کتاب را نيز نسبت بخدا داده‌اند که جلوه‌اى از نور او است و در ملک وجود عينى که از مراتب علم او است تحقّق پيدا ميکند ولى چون ام الکتاب مخصوص بذات احديّت است ببودن نزد او در کلام خدا اختصاص يافته و انصاف آنستکه اين تحقيق رشيق از مواهب الهيّه و قابل تأمّل است که اشکالات قضاء و قدر و محو و اثبات
جلد 3 صفحه 215
و بداء و نسخ بدقت در آن رفع ميشود انشاء اللّه تعالى و ديگر احتياجى بذکر اقوال مفسّرين که در مجمع و غيره در تفسير اين آيه نقل نموده‌اند نيست چون بيشتر آنها راجع بيکى از فروع اين معنى است و پاره‌اى از آنها خلاف ظاهر و منافى با ذوق سليم است و اخبار مختلفه اين باب هم ناظر باين معنى است يا بايد حمل بر آن شود خلاصه آنکه اين معنى جامع بين معانى و وجه جمع بين اخبار است و در آيه اخيره به بيان معجز نشانى اشاره شده است بجواب ديگرى از اشکال اخير کفّار که ميگفتند چرا وعده نصرت پيغمبر و عذاب ما عملى نميشود باين تقريب که وعده نصرت تو و عذاب آنها بموقع مقتضى انجاز خواهد شد و تخلف پذير نيست و اگر تو بعض مراتب آنرا در زمان حيات خود مشاهده نمائى يا تمام مراتب آن بعد از وفات تو تحقّق پيدا کند تفاوتى در انجام وظيفه تو ندارد چون تکليف تو ابلاغ احکام است و وظيفه ما پاداش مطيع و عاصى بمقتضاى عدل و حساب دقيق، تقديم و تأخير وعده ما بآنها نبايد موجب نگرانى و فتور تو در انجام وظيفه خودت گردد و انصاف آنستکه از آيه استفاده ميشود که بعضى از مراتب وعده الهى در زمان حيات پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم محقّق خواهد شد و مرتبه کامله‌اش بعد از وفات آنحضرت است با آنکه در آيه تصريح باين معنى نشده است و اين يکى از اخبار غيبيّه قرآن است که بايد موجب عبرت عالميان گردد و اين نکته هم ناگفته نماند که اگر خداوند علمى را بملائکه يا انبياء عطا فرمود براى آنکه بمردم اظهار شود بايد تخلّف نداشته باشد چون اگر خلاف آن مشهود شود موجب سلب اطمينان از اخبار انبياء گردد مگر مکشوف شود که تخلّف براى فقد شرط يا وجود مانعى بوده که اخيرا روى داده و ساحت انبياء منزه از خطا و خلاف واقع بوده است و در بعضى اخبار باب اشاره باين معنى شده است ..