تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ وَ قالَ يا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَ أُوتِينا مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ «16»
وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ: و ميراث گرفت سليمان از داود مال و ملک و پادشاهى را.
تبصره: آيه شريفه دال است بر آنکه پيغمبران، مورّث مال بوده‌اند مانند توريث غير ايشان؛ پس حديث منقول از ابى بکر که پيغمبر فرموده است نحن معاشر الانبياء لا نورّث مجعول و مناقض آيه شريفه و از درجه اعتبار ساقط است؛ زيرا وقتى حديث مجعوله، مقابله با قرآن نموده، مردوديت آن ثابت مى‌شود. چه آنکه مى‌بينيم در قرآن مجيد آيات بسيارى راجع به ارث انبياء موجود است، و اين مى‌رساند که انبياء عظام همگى ارث داشتند و وارث آنها بعد از فوت، تصرف در ارث مى‌کردند، پس مردوديت حديث ثابت مى‌شود؛ و لذا حضرت زهرا عليها السّلام در احتجاج خود فرمود: اگر اين حديث صحيح است و انبيا ارث نداشتند، پس اين همه آيات ارث در قرآن چيست، از جمله:
وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ و در قصه زکريا عليه السّلام فرمود: فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْکَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ و آيات ديگر؛ آنگاه فرمود يا بن ابى قحافة! أ فى کتاب اللّه آن ترث اباک و لا ارث أبى؟ لقد جئت شيئا فريّا! افعلى عمد ترکتم
جلد 10 - صفحه 22
کتاب اللّه و نبذتموه وراء ظهورکم؟
پسر ابى قحافه، آيا در کتاب خداست که تو از پدرت ارث مى‌برى و من از پدرم ارث نبرم! عجب افتراء بزرگى بر خدا بسته‌ايد، آيا با علم و دانائى و از روى عمد عمل به کتاب خدا را ترک و قرآن را پشت سر انداختيد؟ «1» و لذا عالم محدث ابو بکر احمد بن عبد العزيز جوهرى در کتاب سقيفه، و ابن اثير در نهايه، و مسعودى در اخبار الزمان و اوسط، و ابن ابى الحديد در جلد چهارم شرح نهج البلاغه و ديگران، خطبه و خطابه حضرت زهراى مظلومه را ميان مسجد مجمع عمومى مسلمانان مقابل مهاجر و انصار نقل نموده «2». که مخالفين خود را مجاب، به قسمى که نتوانستند جواب گويند.
تنبيه: حضرت داود عليه السّلام نوزده پسر داشت، هر يک لياقت نبوت و وراثت داشتند؛ حق تعالى کتابتى از آسمان نازل و چند مسئله در آن ذکر نموده و فرمود:
هر که از اولاد تو اين مسائل را جواب دهد بعد از تو وارث ملک باشد. حضرت داود فرزندان و احبار و اشراف را جمع و مسائل را بر فرزندان عرض فرمود: 1- نزديکترين چيزها کدام است؟ 2- دورترين اشياء چيست؟ 3- کدام است آنکه انس به او بيشتر است؟ 4- چيست آنکه وحشت از او فزونتر است؟ 5- کدامند آن دو که قائمند؟ 6- کدامند دو مختلف؟ 7- کدامند دو دشمن؟ 8- کدام کار است که عاقبت آن ستوده مى‌باشد؟ 9- کدام امر است که آخر آن نکوهيده است؟
اولادان از جواب عاجز شدند، سليمان گفت: اگر اجازه باشد من عرض کنم.
داود عليه السّلام اجازه فرمود، حضرت سليمان گفت: نزديکترين چيزها به آدمى آخرت؛ دورترين اشياء آنچه مى‌گذرد از دنيا؛ مأنوسترين اشياء جسد انسان است با روح؛ وحشتناک‌ترين اشياء بدن خالى از روح؛ قائمان، زمين و آسمان؛ مختلفان، شب و روز؛ دو دشمن، موت و حيات؛ کارى که آخرش نيکو باشد حلم
«1» احتجاج طبرسى، ج 1، ص 138.
«2» السقيفة و فدک ص 98، شرح نهج البلاغه ج 16 ص 211.
جلد 10 - صفحه 23
است در وقت غضب؛ و امرى که عاقبتش مذموم است حدّت باشد در وقت غضب.
چون جواب مسائل موافق کتاب منزل بود، اکابر بنى اسرائيل همه به فضل و کمال سليمان معترف شدند، حضرت داود عليه السّلام ملک به او تسليم نمود؛ روز ديگر وفات کرد و سليمان بر تخت نشست.
وَ قالَ يا أَيُّهَا النَّاسُ: و گفت بر شکر نعمت و نشر احسان و کرامت و دعوت مردمان به تصديق نبوت خود: اى گروه مردمان: عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ: آموخته شده‌ايم گفتار مرغان را.
تنبيه: نطق و منطق متعارف، هر لفظى است که تعبير کرده مى‌شود به آواز ما فى الضمير، خواه مفرد باشد خواه مرکب؛ و گاهى اطلاق کنند بر مطلق اصوات بر سبيل تشبيه يا بالتبع مثل نطقت الحمامة زيرا اصوات حيوانيه از حيثيت آنکه تابع تخيلات است نازل منزله عبارات است خصوصا صوتى که متفاوت اختلاف اغراض بر وجهى که از آن مفهوم شود آنچه تمنا و غرض حيوان است، و يا اطلاق منطق بر اصوات طيور به اعتبار اين باشد که هر جمعى از آنها را آوازى است که انسان از آن فهم معانى و اغراض مى‌کند. يا به اعتبار آنکه حضرت سليمان عليه السّلام به عطاى الهى آواز آنها را مى‌فهميد مانند کلام آدميان، چنانکه تفسير منهج نقل نموده از جمله:
بلبلى بر شاخى صدائى نمود، سليمان فرمود مى‌گويد: اکلت [نصف] تمرة فعلى الدّنيا العفا خوردم نصف خرما، خاک بر سر دنيا! فاخته آواز نمود، فرمود مى‌گويد: ليت هذا الخلق لم يخلقوا کاشکى اين خلايق خلق نشدى.
طاوس به فرياد آمد، فرمود: مى‌گويد کما تدين تدان هر چه بکنى مکافات آن بيابى.
هدهد آواز داد، فرمود مى‌گويد: استغفروا اللّه يا مذنبون اى گناهکاران طلب آمرزش کنيد از خدا.
خطاف «1» صدا کرد، فرمود مى‌گويد: قدّموا خيرا تجدوه نيکوئى را از پيش فرستيد تا آن را يابيد.
«1» خطاف: پرستو.
جلد 10 - صفحه 24
لاشخور مى‌گويد: سبحان ربّى الاعلى ملأ سمائه و ارضه.
حدأه «1» گويد: کلّ شى‌ء هالک الّا اللّه هر چيزى فنا شود مگر خداى تعالى.
قطا «2» گويد: من سکت سلم هر که سکوت کرد سالم ماند.
ببغاء «3» گويد: «ويل لمن الدنيا همّه» واى بر کسى که همت او دنيا باشد.
خروس گويد: «اذکروا اللّه يا غافلين» «4» ياد خدا کنيد اى غافلان.
نسر «5» گويد: «يابن ادم عش ما شئت آخرک الموت» اى پسر آدم زندگانى کن هر چه خواهى که آخرت مرگ است.
عقاب گويد: «فى البعد من النّاس انس» دورى از مردمان آرميدن حواس است.
ضفدع گويد: «سبحان ربّى القدّوس».
باز گويد: «سبحان ربّى العظيم و بحمده».
هزار دستان گويد: «سبحان الخالق الدّائم».
غراب، نفرين نمايد بر گمرک‌چى «6».
وَ أُوتِينا مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ: و داده شديم يعنى من و پدرم، يا مرا عطا کرده‌اند از هر چيز. مراد کثرت علم باشد، يا هر چيزى که انبيا و ملوک را مى‌باشد از علم و مملکت. إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ: بدرستى که اين عطا هر آينه افزونى است آشکارا و تفضّلى هويدا که بر هيچکس مخفى نيست.
على بن ابراهيم قمى از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که عطا نمود خداى تعالى سليمان بن داود را با علم او معرفت منطق به هر زبان و معرفت لغات و منطق پرندگان و چهارپايان و درندگان، و هر گاه در جنگ بود تکلم مى‌نمود به فارسى، زمانى که مى‌نشست براى حکام و لشکر و اهل مملکت خود تکلم مى‌نمود به رومى، وقتى با زنان خود خلوت مى‌کرد تکلم مى‌نمود به سريانى و نبطى، هرگاه در محراب مى‌شد براى مناجات پروردگار تکلم مى‌نمود به عربى،
«1» زغن، پرنده‌اى شبيه کلاغ.
«2» کبک.
«3» طوطى.
«4» ظاهرا غافلون درست است.
«5» کرکس.
«6» منهج الصادقين، ج 7، ص 13- 12.
جلد 10 - صفحه 25
و هرگاه مى‌نشست براى وفود و خصماء تکلم مى‌نمود به عبرانى «1».