تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ لا يَحْطِمَنَّکُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ «18»
حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ: تا وقتى که درآمدند در وادى مورچگان، يعنى در اثناى سير، به وادى مورچگان رسيد که در زمين شام است. نزد بعضى اين وادى در طائف بوده. على بن ابراهيم روايت نموده: چون باد تخت سليمان را برداشت، گذشت بر وادى موران، و آن وادى است که طلا و نقره مى‌رويد از آن؛ چنانکه حضرت صادق عليه السّلام فرمود: خداى را واديى هست که طلا و نقره از آن مى‌رويد و آن را حمايت نموده به ضعيفترين خلقش که آن مورچه است، و اگر خواهند شتران قوى وارد آن شوند نتوانند «2».
قالَتْ نَمْلَةٌ: گفت مورچه‌اى که مهتر موران آن وادى بود. گويند: آن مورچه لنگ، و طاخيه يا ملاخيه نام او بود. در کشف الغمه نقل نموده که برابر خروسى بود. خلاصه چون لشگر سليمان را ديد متوجه آن وادى هستند، بر بلندى برآمد و از روى نصيحت و موعظه و شفقتى که ملوک را بر رعايا بايد باشد به صداى بلند که خدا در او ايجاد فرمود گفت: يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ: اى مورچگان
«1» بحار الانوار، ج 14، ص 72، روايت 11، به نقل از قصص الانبياء و تفسير على بن ابراهيم قمى.
«2» تفسير على بن ابراهيم، ج 2 ص 127- 126.
جلد 10 - صفحه 27
درآييد در مسکنهاى خود.
نکته: اسناد قول به نمله و ايراد ضمير عقلا براى ايشان، به جهت تشبيه آنهاست به مخاطبه و مناصحه صاحبان علم در فهم اغراض ايشان از نطق ممکن است حق تعالى عقل و نطق در او آفريده و آن مورچه حقيقتا ناطق شده باشد.
لا يَحْطِمَنَّکُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ: بايد در هم نشکند و پايمال نکند شما را سليمان و لشگر او، وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ: و حال آنکه ايشان ندانند که شما را پايمال مى‌سازند.
تبصره: مکالمه حضرت سليمان عليه السّلام با مورچه.
ابن بابويه رحمه اللّه به سند معتبر از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که: چون مورچه اين سخن را گفت، باد صداى او را به سليمان رسانيد در هنگامى که بر روى هوا مى‌رفت. پس امر فرمود باد ايستاد، مورچه را طلبيد فرمود: مگر ندانستى که پيغمبر خدايم و ظلم بر کسى ننمايم؟ گفت: بلى مى‌دانستم. فرمود:
پس چرا ايشان را از ظلم من ترسانيدى و گفتى داخل مساکين خود شويد؟ گفت:
ترسيدم چون نظر ايشان بر زينت تو بيفتد مفتون شوند به زينت دنيا و از خدا دور شوند. پس مورچه گفت: تو بزرگترى يا پدر تو داود؟ فرمود: بلکه پدرم بزرگتر و بهتر است از من. مورچه گفت: پس چرا حروف اسم تو را يکى زيادتر کرده‌اند از حروف اسم پدر تو؟ سليمان فرمود: براى چه؟ گفت: براى آنکه پدرت به سبب ترک اولى جراحتى در دل او بهم رسيد، جراحت خود را به مودت خدا دوا نمود، به اين سبب او را «داود» ناميدند؛ و چون تو از آن سالمى، تو را «سليمان» گويند؛ اما جراحت پدر تو سبب کمال او شد و اميدوارم تو نيز به مرتبه کمال او برسى. پس مورچه گفت: مى‌دانى چرا خداى تعالى باد را از ميان ساير مخلوقات خود در فرمان تو گردانيد؟ فرمود: براى چه؟! گفت: براى آنکه بدانى که ملک تو بر باد است، او را اعتماد نشايد، و اگر همه چيزهاى دنيا را خدا در فرمان تو کند چنانکه باد را در فرمان تو نموده، هر آينه همه از دست بيرون خواهد رفت چنانکه باد در دست کسى نماند. پس سليمان تبسم فرمود از سخنان او «1».
«1» عيون اخبار الرضا عليه السّلام، چاپ قديم ص 233، علل الشرايع ص 36- 35، بحار ج 14 ص 93- 92.
جلد 10 - صفحه 28
موعظه: اى عزيزان لطف و احسان خداوند سبحان را نسبت به دوستانش ملاحظه نمائيد که در چه درجه است و ايشان را به چه وسيله‌ها متذکر فرمايد، و مور ضعيف را واعظ سليمان با آن عظمت شأن قرار مى‌دهد تا عجب و کبر و خودبينى و نخوت، رخنه در اساس منيع جلالت و رفعت ايشان نيندازند و در همه احوال مقام تضرع و تذلل را نسبت بمقام ذو الجلال منظور دارد.