اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَمَکَث‌َ غَيرَ بَعِيدٍ فَقال‌َ أَحَطت‌ُ بِما لَم تُحِط بِه‌ِ وَ جِئتُک‌َ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِين‌ٍ «22»
پس مکث کرد مدت کمي نزديکي پس گفت احاطه و اطلاع پيدا کردم بآنچه شما احاطه بآن نداشتي و آمدم نزد شما به خبر قطعي يقيني.
(فَمَکَث‌َ غَيرَ بَعِيدٍ) بعضي گفتند فاعل مکث حضرت سليمان است يعني چيزي نگذشت بر سليمان بنا بر اينکه جمله در تقدير است که فجاء هدهد و سئل سليمان عنه ما سبب فقدانک!
(فقال) هدهد در جواب سليمان و بعضي گفتند فاعل مکث همان فاعل فقال است که
جلد 14 - صفحه 126
هدهد طولي نکشيد که حاضر شد و خبر آورد پس گفت:
(احطت) احاطه نظري و علمي نه احاطه قدرتي و اينکه دليل است بر اينکه حيوانات به اندازه‌اي شعور و ادارک دارند که افعال عباد را ميفهمند و از عقايد آنها و خوب و بد آنها اطلاع پيدا ميکنند.
جمله ذرات زمين و آسمان || با تو ميگويند روزان و شبان
ما سميعيم و بصيريم و هشيم || با شما نامحرمان ما خامشيم
(بِما لَم تُحِط بِه‌ِ) که حضرت سليمان با آن وسعت مملکتش و کثرت جنودش خبر نداشت.
(وَ جِئتُک‌َ مِن سَبَإٍ) شهر سبأ و قرآن ميفرمايد: لَقَد کان‌َ لِسَبَإٍ فِي مَسکَنِهِم آيَةٌ جَنَّتان‌ِ عَن يَمِين‌ٍ وَ شِمال‌ٍ کُلُوا مِن رِزق‌ِ رَبِّکُم وَ اشکُرُوا لَه‌ُ بَلدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَب‌ٌّ غَفُورٌ فَأَعرَضُوا فَأَرسَلنا عَلَيهِم سَيل‌َ العَرِم‌ِ وَ بَدَّلناهُم بِجَنَّتَيهِم جَنَّتَين‌ِ ذَواتَي أُکُل‌ٍ خَمطٍ وَ أَثل‌ٍ وَ شَي‌ءٍ مِن سِدرٍ قَلِيل‌ٍ (سبأ آيه 15 و 16) در حديث از پيغمبر (ص) سؤال کردند از سبأ که اسم مرد است يا زن فرمود اسم مرد است ده اولاد آورد شش نفر آنها يتأمن يعني اهل يمن بودند و چهار نفر آنها يتشأم يعني اهل شام.
اهل يمن از آن شش نفر بودند و اهل شام از آن چهار اما يمنيها، اسامي آنها ازد، کنده، مذحج، اشعرون، انمار، حمير. شخصي سؤال کرد انمار کيانند! فرمود اينها هم دو قبيله شدند خثعم و بجيله، و اما شاميها اسامي آنها عامله و جذام و لخم و غسان و سبأ إبن يشحب بن يعرب بن قحطان است و اينکه قبائل را بنام جد خود سبأ ميگويند که اهل يمن و شام هستند.
(بِنَبَإٍ يَقِين‌ٍ) يعني هدهد گفت من از سبأ خبر يقيني آورده‌ام سپس خبر يقيني خود را بيان کرد: