اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَتِلک‌َ بُيُوتُهُم خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيَةً لِقَوم‌ٍ يَعلَمُون‌َ (52)
پس اينست منازل و بيوت آنها که خالي و بي صاحب و خراب افتاده بسبب آنچه که ظلم ميکردند محققا در اينکه پيش آمد هر آينه دليل و برهان است از براي قومي که ميدانند و عالم هستند.
(فَتِلک‌َ بُيُوتُهُم) مخصوصا ثمود منازل بسيار محکم در دل سنگ ميتراشيدند که از خرابي محفوظ باشد گمان ميکردند که هزار سال زنده هستند و در آنها سکونت دارند چنانچه ميفرمايد وَ کانُوا يَنحِتُون‌َ مِن‌َ الجِبال‌ِ بُيُوتاً آمِنِين‌َ (حجر آيه 80) وَ تَنحِتُون‌َ مِن‌َ الجِبال‌ِ بُيُوتاً
جلد 14 - صفحه 157
فارِهِين‌َ (شعراء آيه 149).
(خاوِيَةً) خوي بمعني خالي بودن است يعني بي صاحب و بمعني سقوط است که ميفرمايد در قضيه عزير أَو کَالَّذِي مَرَّ عَلي قَريَةٍ وَ هِي‌َ خاوِيَةٌ عَلي عُرُوشِها (بقره آيه 261) يعني طاق عمارات آنها سقوط کرده بود وَ هِي‌َ خاوِيَةٌ عَلي عُرُوشِها (کهف آيه 42 و حج آيه 44) (بِما ظَلَمُوا) باء سببيت يعني سبب و منشأ هلاکت آنها و خرابي عمارات آنها ظلم آن ها بود که هم ظلم بدين که در کفر و شرک خود ثابت بودند و ايمان نياوردند و هم ظلم بحضرت صالح و مؤمنين بآن که چه اندازه اذيت کردند و اراده قتل آنها را داشتند و هم ظلم بنفس در فسق و فجور و طغيان و سرکشي.
(إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيَةً) آيه بمعني دليل و برهان است براي اثبات مطلبي در باب معجزات دليل است بر صدق انبياء و اينکه بلاها دليل است بر اعمال سيئه که آثار وخيمه دارد لکن:
(لِقَوم‌ٍ يَعلَمُون‌َ) از براي علم دو اطلاق است يکي علم مقابل شک و ظن و وهم که در باب اصول دين و ايمان علم لازم است شک و ظن و وهم کافي نيست حتي عنوان دارند که اگر احيانا شبهه در يکي از امور دينيه که مدخليت در ايمان دارد در قلب داخل شد يا بالقاء شيطان و وسوسه يا بالقاء بغض اهل ضلال واجب است فوري خود را باهل علم رساند و رفع شبهه بشود که اگر بشبهه باقي ماند ايمان زايل ميشود و يکي مقابل جهل و حمق و در اينجا باين معني است زيرا جهال اينکه پيشامدها را مستند باتفاق ميگويند و مستند بخدا و عقوبت اعمال سيئه نميدانند لکن علماء که ميگويند هيچ امر در عالم اتفاق نميافتد الا بمشيت و اراده حقتعالي و اينکه نحوه امور آثار وخيمه کفر و ظلم و سوء اعمال است آنها متنبه ميشوند و خود را آلوده نميکنند و ميدانند که سنت الهي تغيير پذير نيست فَلَن تَجِدَ لِسُنَّت‌ِ اللّه‌ِ تَبدِيلًا وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّت‌ِ اللّه‌ِ تَحوِيلًا (فاطر آيه 43).