سوره نمل(النمل)، آیه ۶۰ · جزء ۲۰ · صفحه ۳۸۲
أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَّا كَانَ لَكُمْ أَن تُنبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَٰهٌ مَّعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ
(آیا بتهایی که معبود شما هستند بهترند) یا کسی که آسمانها و زمین را آفریده؟! و برای شما از آسمان، آبی فرستاد که با آن، باغهایی زیبا و سرورانگیز رویاندیم؛ شما هرگز قدرت نداشتید درختان آن را برویانید! آیا معبود دیگری با خداست؟! نه، بلکه آنها گروهی هستند که (از روی نادانی، مخلوقات را) همطراز (پروردگارشان) قرار میدهند!
معنی کلمات و عبارات
«حَدَآئِقَ»: جمع حدیقة، باغهائی که دارای آب کافی بوده و اطراف آن را دیوار کشیده باشند. «ذَاتَ بَهْجَةٍ»: زیبا و شادیافزا. «بَهْجَةٍ»: زیبائی رنگ و حسن ظاهر. «مَا کَانَ لَکُمْ»: برای شما امکان نداشت. شما نمیتوانستید. «یَعْدِلُونَ»: تجاوز میکنند. عدول مینمایند.
نزول
سال ۸ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - خدا، آفریدگار یگانه آسمان ها و زمین «أمّن خلق السموت و الأرض»
۲ - وجود آسمان هاى متعدد در جهان آفرینش «خلق السموت»
۳ - نزول باران از سمت آسمان و رویش بوستان هاى پرطراوت در پرتو آن، جلوه تدبیر خداى یگانه «و أنزل لکم من السماء ماء فأنبتنا به حدائق ذات بهجة»
۴ - ارتباط و هماهنگى مظاهر و پدیده هاى هستى، نشان دهنده یگانگى مدبر آن «خلق السموت و الأرض و أنزل لکم من السماء... ذات بهجة»
ذکر آفرینش آسمان ها و زمین و اشاره به ارتباط، هماهنگى و پیوستگى عناصر آن (بدین صورت که باران از آسمان ببارد، گیاهان از زمین بروید، طراوت و زیبایى از آن پدید آید و انسان با دیدن آن شادمان گردد) نشانه اى از یگانگى خالق و مدبر آن است.
۵ - زیبایى، طراوت و نشاط آفرینى گیاهان براى انسان، امرى مهم و براساس تقدیر و برنامه الهى «فأنبتنا به حدائق ذات بهجة»
تذکر خداوند به بهجت آفرینى بوستان ها براى آدمیان، نشانگر اهمیت آن و تدبیر و تقدیر الهى است.
۶ - اهمیت ویژه باران و رویش گیاهان در مجموعه نعمت هاى بى کران الهى براى انسان «و أنزل لکم من السماء ماء فأنبتنا به حدائق»
اختصاص به ذکر یافتن نزول باران و رویش گیاهان از میان سایر نعمت ها، دلالت بر اهمیت ویژه آنها براى آدمیان دارد.
۷ - نقش وسایط در تحقق اراده الهى «فأنبتنا به حدائق»
با این که فعل «إنبات» به خداوند نسبت داده شده است، به نقش عوامل نیز اشاره شده و با تعبیر «به» وساطت باران را در رویش گیاهان هم مطرح گردیده است.
۸ - فرایند رویش درختان در دامان طبیعت، خارج از قلمرو توان بشر «ما کان لکم أن تنبتوا شجرها»
۹ - انسان، تنها فراهم آورنده زمینه ها است، نه تدبیرگر نظام درونى دانه ها براى تبدیل شدن به درخت «ما کان لکم أن تنبتوا شجرها»
رویاندن شجر، به معناى کاشتن آن در متن طبیعت و سپردن آن به عوامل طبیعى رشددهنده نیست; زیرا این کار از بشر نیز برمى آید; بلکه مراد سامان دادن به نظام و استعداد درونى هسته اى است که در درون طبیعت، تبدیل به درختى با خواص ویژه مى شود. این کار خارج از توان بشر است.
۱۰ - توبیخ مشرکان از سوى خداوند به خاطر شریک گرفتن غیر، براى او «أءله مع اللّه»
استفهام در جمله یاد شده، دربردارنده توبیخ و سرزنش است.
۱۱ - نظام هستى، شاهدى گویا بر یگانگى خداوند و پوچى و بطلان شرک «أمّن خلق السموت... أءله مع اللّه»
در آیه مورد بحث، خداوند نخست، نمودهاى قدرت بى چون خود را در نظام طبیعت به رخ انسان کشیده و مظاهر هماهنگ آن را به وى نمایانده است و پس از آن، وى را مورد خطاب قرار داده که: آیا به جز او، خداى دیگرى نیز وجود دارد که شریک و همتاى او قرار گیرد؟ پاسخ این است که: هرگز!
۱۲ - مطالعه در مظاهر طبیعت و نظام تکوین، از راه هاى دستیابى به جهان بینى صحیح «أمّن خلق السموت و الأرض ..أءله مع اللّه»
برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند براى رهنمون ساختن انسان به سوى توحید، زمینه هاى تکوینى و آیات آفاقى خود را به او یادآورى کرده است.
۱۳ - توبیخ مشرکان مکه از سوى خداوند، به خاطر انحراف آنان از حق و نادیده گرفتن دلایل روشن توحید «أمّن خلق السموت ... أءله مع اللّه بل هم قوم یعدلون»
برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که مخاطبان نخستین آیه، مشرکان مکه بوده اند. گفتنى است که واژه «عدول» (مصدر «یعدلون») به معناى میل و انحراف است; یعنى، «بل هم قوم عادتهم العدول عن طریق الحق و الإنحراف عنها».
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۵۹–۸۱ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۵۹–۸۱ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۵۹–۹۳ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۶۰ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۶۰ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۶۰ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۶۰ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۶۰ - تفسیر روان جاوید
آیات ۵۴–۶۱ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۶۰
موضوعات
دستهبندی موضوعی
منشأ رویش درختاناهمیت رویش گیاهانمحدوده قدرت انساناهمیت بارانحق ناپذیری مشرکان صدر اسلامزمینه رویش درختانمنشأ سروراهمیت مطالعه آفرینشمهمترین نعمتسرزنش مشرکان مکهمنشأ بارش بارانروش تصحیح عقیدههماهنگی آفرینشفواید گیاهانمنشأ زیباییمنشأ رویش گیاهاندلایل بطلان شرکنشانه های توحید ربوبیخالق آسمان هاتوحید در خالقیتسرزنش مشرکاندلایل توحید ربوبیخالق زمیننشانه های تدبیر خدافواید باراننقش انسانعجز انساندلایل توحیدمجاری اراده خدامقدرات خداتوحید افعالیتعدد آسمان هاآیات آفاقینقش عوامل طبیعیسرزنشهای خداجهان بینی توحیدی
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۸)
- خداوند، نازل کننده اب باران از اسمان+۱۱ آیه
- اب، از عوامل ابادانی زمین+۱۸ آیه
- اب، باعث رویش گیاهان و زیبا شدن طبیعت+۵ آیه
- نقش اب در پیدایش باغها+۱۰ آیه
- نقش اب در رویش درختان+۸ آیه
- اسمان و زمین، تامین کننده روزی و معاش انسانها+۹ آیه
- عالم افرینش، دارای اسمانهای متعدّد+۱ آیه
- خدا، پدید اورنده اسمانها+۲ آیه
- اسمان، مبدء نزول باران+۱۱ آیه
- ابرهای حامل باران، از ایههای خدا+۱۳ آیه
- فرو فرستادن باران از اسمان، از ایات الهی+۱۴ آیه
- رویش باغها در پی نزول باران از اسمان، از ایههای الهی+۵ آیه
- افرینش زمین، از ایات خدا+۱ آیه
- احتجاج خداوند به افریدن اسمانها و زمین، برای ابطال شرک، و اثبات توحید+۱ آیه
- احتجاج برضدّ مشرکان برای اثبات خدا، به منشا بودن خدا برای اب و رویش باغهای زیبا و ناتوانی انسانها از رویاندن درختان
- باران و نقش ان در طبیعت و زندگی انسان از ایات خدا+۱۶ آیه
- باران، عاملی مهم و مؤثر در پیدایش و رویش باغها+۸ آیه
- باران، مایه رویش گیاهان در زمین+۸ آیه
- رویش باغهای بهجتانگیز، از جانب خداوند
- پیدایش باغهای سبز و خرّم، در پی ریزش باران+۱۰ آیه
- خداوند، منشا پیدایش باغها+۸ آیه
- ابادانی زمین از رهگذر باغها+۴ آیه
- برخورداری تمام موجودات جهان، از نظامی واحد، دلیل بر یگانگی خداوند+۱ آیه
- استفاده از پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب، از روشهای تربیت عقلانی قران+۶ آیه
- نفی تاثیر استقلالی غیر خداوند، در جهان هستی
- انحصار خالقیّت اسمانها و زمین، در خدای یگانه+۲ آیه
- افرینش اشیا و تدبیر موجودات از سوی خالق متعال، دلیل بر توحید خالقیّت+۲ آیه
- انحصار الوهیّت و معبود به حق، در ذات خدای یگانه+۵ آیه
- تدبیر انسانها با اماده ساختن علل و اسباب ان از ناحیه خدا، دلیل انحصار الوهیّت به خدا+۷ آیه
- افرینش پدیدههای جهان، نشانگر الوهیّت خدای یگانه+۳ آیه
- لزوم اعتقاد اگاهانه و عالمانه به یگانگی خداوند+۱ آیه
- سرشت توحیدی بشر، نیازمند تذکّر و تنبّه+۴ آیه
- خداوند، افریننده جهان، بدون الگویی از پیش+۲ آیه
- خداوند، پدیداورنده درختان+۵ آیه
- رویش درختان، بر اثر نزول باران+۶ آیه
- ناتوانی بشر از رویاندن درختان در باغهای زیبا و سرورانگیز
- ترغیب و تشویق خدا، به اندیشه و مطالعه در زمین+۳ آیه
- خداوند، خالق و پدیداورنده زمین+۲ آیه
- ابادانی زمین به وسیله بارش باران، از اسمان+۷ آیه
- نقش اسمان، در تامین روزی و معاش انسانها بر روی زمین+۹ آیه
- باغها، از جمله عوامل زیبایی زمین و طبیعت
- خداوند، افریننده باغهای زیبا، با فرستادن باران
- رشد گیاهان، براثر باران، موجب سرور و نشاط+۱ آیه
- همراه بودن معبودهای باطل با خدای یکتا، در تدبیر نظام هستی، سؤال انکارامیز خدا از مشرکان+۱ آیه
- همراه بودن معبودهای باطل با خدای یکتا در تدبیر نظام هستی، سؤال انکارامیز خدا از مشرکان+۱ آیه
- ناتوانی معبودهای مشرکان از هرگونه افرینش، دلیل بطلان شرک+۱ آیه
- اعراض مشرکان، از توحید و یاد خدای یگانه
- گزینش معبودان باطل از سوی مشرکان، موجب نکوهش و سرزنش انان از جانب خدا+۳ آیه
- توجّه به ربوبیّت خدا، زمینه دوری از شرک+۱ آیه
- وجود نداشتن هیچ گونه شریک برای خدا+۳ آیه
- به داوری خواندن عقل مشرکان با بیان قدرت و توانایی مطلق خداوند، در برابر ناتوانی مطلق معبودان باطل، از سوی خداوند+۳ آیه
- حکم عقل به شایستگی خالق اسمانها و زمین و نازل کننده اب از اسمان و رویاننده روییدنیها در زمین (خداوند) برای پرستش و ناشایستگی فاقد ان (معبودان مشرکان)
- عمران زمین، از رهگذر باغهای گوناگون+۷ آیه
- اب، از عوامل عمران و ابادانی+۲۱ آیه
- خداوند، منشا ابادانی زمین+۱۲ آیه
- زمین، منبع کشاورزی+۷ آیه
- نزول باران، زمینه رویش گیاهان+۱۶ آیه
- توبیخ مشرکان، به علت گزینش معبودان باطل+۳ آیه