المیزان جلد۱ بخش۶
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۶۶
و نيز در کتاب معانى، از امام سجاد عليه السلام روايت آورده که فرمود: بين خدا و بين حجّت خدا حجابى نيست، و نه خدا از حجّت خود در پرده و حجاب است. مایيم ابواب خدا، و مایيم صراط مستقيم، و مایيم مخزن علم او، و مایيم زبان و مترجم هاى وحى او، و مایيم ارکان توحيدش، و مایيم گنجينه اسرارش.
و از ابن شهرآشوب از تفسير وکيع بن جراح، از ثورى، از سدى، از اسباط از ابن عباس روايت شده که در ذيل آيه: «إهدنا الصراط المستقيم» گفته: يعنى اى بندگان خدا! بگویيد خدايا ما را به سوى محبّت محمّد و اهل بيتش (عليهم السلام) ارشاد فرما.
توضيح: اصطلاح «جرى » يعنى تطبيق کلى بر مصداق بارز
مؤلّف: و در اين معانى روايات ديگرى نيز هست، و اين روايات از باب جرى، يعنى تطبيق کلى بر مصداق بارز و روشن آن است. مى خواهند بفرمايند که مصداق بارز صراط مستقيم، محبّت آن حضرات است.
اين را هم بايد دانست که: کلمه جرى (تطبيق کلى بر مصداق)، که ما در اين کتاب از آن بسيار نام مى بريم، اصطلاحى است که از کلمات ائمه اهل بيت (عليهم السلام) گرفته ايم.
مثلا در تفسير عيّاشى از فضيل بن يسار روايت شده که گفت: من از امام باقر عليه السلام از اين حديث پرسيدم که فرموده اند: «هيچ آيه اى در قرآن نيست، مگر آن که ظاهرى دارد و باطنى، و هيچ حرفى در قرآن نيست، مگر آن که براى او، حدّى و حسابى است، و براى هر حدّى مطلعى است». منظورشان از اين ظاهر و باطن چيست؟ فرمود: ظاهر قرآن تنزيل آن، و باطنش تأويل آن است. بعضى از تأويل هاى آن گذشته، و بعضى هنوز نيامده، «يجرى کما يجرى الشمس و القمر»: مانند آفتاب و ماه در جريان است. هر وقت چيزى از آن تأويل ها آمد، آن تأويل واقع مى شود، تا آخر حديث).
و در اين معنا روايات ديگرى نيز هست، و اين خود سليقه ائمه اهل بيت (عليهم السلام) است، که همواره يک آيه از قرآن را بر هر موردى که قابل انطباق با آن باشد، تطبيق مى کنند، هرچند که اصلا ربطى به مورد نزول آيه نداشته باشد. عقل هم همين سليقه و روش را صحيح مى داند. براى اين که قرآن به منظور هدايت همه انسان ها، در همه ادوار نازل شده، تا آنان را به سوى آنچه بايد بدان معتقد باشند، و آنچه بايد بدان متخلّق گردند، و آنچه که بايد عمل کنند، هدايت کند. چون معارف نظرى قرآن مختص به يک عصر خاص، و يک حال مخصوص نيست. آنچه را قرآن فضيلت خوانده، در همه ادوار بشريت فضيلت است، و آنچه را رذيلت و ناپسند شمرده، هميشه ناپسند و زشت است، و آنچه را که از احکام عملى تشريع نموده، نه مخصوص به عصر نزول است، و نه به اشخاص آن عصر، بلکه تشريعى است عمومى و جهانى و ابدى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۶۷
شأن نزول يک آيه دليل بر اختصاص آن آيه نيست، بلکه حکم آيات قرآنى اطلاق دارد
و بنابراين، اگر مى بينيم که در شأن نزول آيات، رواياتى آمده که مثلا می گويند: فلان آيه بعد از فلان جريان نازل شد، و يا فلان آيات درباره فلان شخص يا فلان واقعه نازل شده، بارى نبايد حکم آيه را مخصوص آن واقعه، و آن شخص بدانيم. چون اگر اين طور فکر کنيم، بايد بعد از انقضاء آن واقعه و يا مرگ آن شخص، حکم آيه قرآن نيز ساقط شود، و حال آن که حکم آيه مطلق است، و وقتى براى حکم نامبرده تعليل مى آورد، علت آن را مطلق ذکر مى کند. مثلا اگر در حق افرادى از مؤمنين مدحى مى کند، و يا از عده اى از غير مؤمنين مذمتى کرده، مدح و ذمّ خود را به صفات پسنديده و ناپسند آنان تعليل کرده، و فرموده: اگر آن دسته را مدح کرده ايم، به خاطر تقوا، و يا فلان فضيلت است. و اگر اين دسته را مذمّت کرده ايم، به خاطر فلان رذيلت است. و پُر واضح است که تا آخر دهر، هر کسى داراى آن فضيلت باشد، مشمول حکم آن آيه است، و هر کسى داراى اين رذيلت باشد، حکم اين آيه شامل حالش مى شود.
و نيز قرآن کريم، خودش صريحا بر اين معنا دلالت نموده، مى فرمايد: «يهدى به اللّه من اتّبع رضوانه»: (خدا با اين قرآن کسى را هدايت مى کند، که پيرو خوشنودى خدا باشد). و نيز فرموده: «و إنّه لکتاب عزيز، لا يأتيه الباطل من بين يديه، و لا من خلفه»: (و اين که قرآن کتابى است عزيز، که نه در عصر نزول، باطل در آن رخنه مى کند، و نه در اعصار بعد). و نيز فرموده: «إنّا نحن نزّلنا الذّکر و إنّا له لحافظون»: (به درستى که ما قرآن را نازل کرديم و به طور قطع، خود ما آن را حفظ خواهيم کرد).
و روايات در تطبيق آيات قرآنى بر ائمه اهل بيت (عليهم السلام)، و يا تطبيق بعضى از آن ها بر دشمنان ائمه (عليهم السلام)، و خلاصه روايات «جرى» بسيار زياد است، که در ابواب مختلف وارد شده، و اى بسا عدّه آن ها به صدها روايت برسد. و ما فعلا در اين جا نمى خواهيم همه آن ها را ذکر کنيم، بلکه هر يک از آن ها را در بحث هاى روايتى آن ها ذکر مى کنيم و در اين جا، تنها خواستيم معناى کلمه «جرى» را گفته، خاطرنشان سازيم که: ما اين اصطلاح را از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) گرفته ايم، و حتّى در بحث هاى روايتى نيز، بيشتر آن ها را متروک گذاشته، نقل نمى کنيم، مگر آن مقدارى را که ارتباطى با بحث، و يا غرض از آن داشته باشد. (دقت فرمائيد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۶۸
« سوره بقره »
آيات ۱ - ۵ سوره بقره
* سوره «بقره»، دویست و هشتاد و شش آیه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
الم (۱)
ذَلِک الْکتَاب لا رَيْب فِيهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ(۲)
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ الصلَوةَ وَ ممَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ(۳)
وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بمَا أُنزِلَ إِلَيْک وَ مَا أُنزِلَ مِن قَبْلِک وَ بِالاَخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ(۴)
أُولَئک عَلى هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ وَ أُولَئک هُمُ الْمُفْلِحُونَ(۵)
«ترجمه آیات»
به نام خدایى آغاز مى کنم که بر همه موجودات رحمتى عمومى و بر نيکان از بندگانش رحمتى خاص دارد. الف - لام - ميم. (۱)
اين کتاب که در آن هيچ نقطه ابهامى نيست، راهنماى کسانى است که تقواى فطرى خود را دارند. (۲)
آن ها که به عالَم غيب ايمان دارند و با نماز که بهترين مظهر عبوديت است، خدا را عبادت و با زکات که بهترين خدمت به نوع است، وظائف اجتماعى خود را انجام می دهند.(۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۶۹
و همان هایى که با آنچه بر تو نازل شده و بدانچه قبل از تو نازل شده ايمان، و به آخرت يقين دارند. (۴)
چنين کسان بر طريق هدايتى از پروردگار خويش و هم ايشان تنها رستگارانند. (۵)
«بیان آیات»
از آن جایی که اين سوره بتدريج و به طور متفرق نازل شده، نمى توان غرض واحدى که مورد نظر همه آياتش باشد، در آن يافت. تنها مى توان گفت که: قسمت عمده آن، از يک غرض واحد و چشمگير خبر مى دهد و آن عبارت است از: بيان اين حقيقت که عبادت حقيقى خداى سبحان به اين است که بنده او، به تمامى کتاب هایی که او به منظور هدايت وى و به وسيله انبيائش نازل کرده، ايمان داشته باشد و ميان اين وحى و آن وحى، اين کتاب و آن کتاب، اين رسول و آن رسول، فرقى نگذارد.
در اين سوره، افزون بر بيان حقيقت نامبرده، کفّار و منافقين تخطئه، و اهل کتاب ملامت شده اند، که چرا ميان اديان آسمانى و رسولان الهى فرق گذاشتند و در هر فرازى، به مناسبت عدّه اى از احکام، از قبيل برگشتن قبله از بيت المقدس به سوى کعبه، و احکام حج، وارث، و روزه و غير آن را بيان نموده، به فرازى ديگر پرداخته است.
الف - لام - ميم. گفتار پيرامون حروف بريده ای که در اول بعضى از سوره هاى قرآن آمده، إن شاء اللّه در ابتداى سوره شورى، از نظر خواننده خواهد گذشت. و همچنين گفتار در معناى هدايت بودن و کتاب بودن قرآن مى آيد.
هُدى للمتّقين، الّذين يؤمنون ... متّقين عبارتند از: مؤمنين. چون تقوا از اوصاف خاصّه طبقه معيّنى از مؤمنين نيست، و اين طور نيست که تقوا، صفت مرتبه اى از مراتب ايمان باشد، که دارندگان مرتبه پائين تر، مؤمن بى تقوا باشند. و در نتيجه تقوا مانند احسان و إخبات و خلوص، يکى از مقامات ايمان باشد؛ بلکه صفتى است که با تمامى مراتب ايمان جمع می شود، مگر آن که ايمان، ايمان واقعى نباشد.
دليل اين مدّعا اين است: خدای تعالى دنبال اين کلمه، يعنى کلمه «متّقين»، وقتى اوصاف آن را بيان مى کند، از ميانه طبقات مؤمنين - با آن همه اختلاف که در طبقات آنان است - طبقه معيّنى را مورد نظر قرار نمی دهد، و طورى متّقين را توصيف نمی کند که شامل طبقه معيّنى شود.
و در اين آيات نوزده گانه که حال مؤمنين و کفّار و منافقين را بيان مى کند، از اوصاف معرّف تقوا، تنها پنج صفت را ذکر مى کند و آن عبارت است از: ايمان به غيب، و اقامه نماز، و انفاق از آنچه خداى سبحان روزى کرده، و ايمان به آنچه بر انبياء خود نازل فرموده، و به تحصيل يقين به آخرت، و دارندگان اين پنج صفت را به اين خصوصيت توصيف کرده که: چنين کسانى بر طريق هدايت الهى و داراى آن هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : .۷
متّقين داراى دو هدايت اند، همچنان که کفّار و منافقين در دو ضلالت مى باشند
و اين طرز بيان به خوبى مى فهماند که نامبردگان به خاطر اين که از ناحيه خداى سبحان هدايت شده اند، داراى اين پنج صفت کريمه گشته اند. ساده تر اين که: ايشان متّقى (و داراى پنج صفت نامبرده نشده اند)، مگر به هدايتى از خدای تعالى. آنگاه کتاب خود را چنين معرفى مى کند که: هدايت همين متقين است، لاريب فيه هُدى للمتّقين. پس مى فهميم که هدايت کتاب، غير آن هدايتى است که اوصاف نامبرده را در پى داشت. و نيز مى فهميم که: متّقين، داراى دو هدايت اند: يک هدايت اولى که به خاطر آن متقى شدند، و يک هدايت دوّمى که خداى سبحان، به پاس تقوايشان، به ايشان کرامت فرمود.
آن وقت مقابله بين متّقين که گفتيم داراى دو هدايت اند، با کفّار و منافقين درست می شود. چون کفّار هم داراى دو ضلالت، و منافقين داراى دو کورى هستند. يکى ضلالت و کورى اوّل، که باعث اوصاف خبيثه آنان از کفر و نفاق و غيره شد. دوم ضلالت و کورى اى که ضلالت و کورى اولشان را بيشتر کرد. اوّلى را به خود آنان نسبت داد، و دوّمى را به خودش، که به عنوان مجازات دچار ضلالت و کورى بيشتريشان کرد. و در خصوص کفّار فرمود: «ختم اللّه على قلوبهم و على سمعهم و على ابصارهم غشاوة». غشاوت را به خود آنان نسبت داد، و مُهر زدن بر دل هاشان را به خودش.
همچنان که در آيات بعد درباره منافقين مى فرمايد: «فى قلوبهم مرض فزادهم اللّه مرضا»؛ مرض اوّلى را به خود منافقين نسبت می دهد، و مرض دوّمى ايشان را به خودش. به همان معنایى که از آيه «يضلّ به کثيرا و يهدى به کثيرا و ما يضلّ به إلّا الفاسقين»: (خدا با اين قرآنش بسياري را گمراه، و بسيارى را هدايت مى کند، و با آن گمراه نمی کند مگر فاسقان را. آن هایى را که قبل از برخورد با قرآن فاسق بوده اند). و آيه: «فلمّا زاغوا ازاغ اللّه قلوبهم»: (وقتى خودشان از راه راست منحرف شوند، خدا هم دل هاشان را منحرف مى کند) استفاده می شود.
و کوتاه سخن آن که: متّقين ميان دو هدايت واقع اند، همچنان که کفّار و منافقين ميان دو ضلالت قرار گرفته اند، و هر سه طبقه از دو خصيصه خود، يکى را يعنى اولى را خودشان داشته اند، و دومى را خداوند به عنوان جزا، بر اوليشان اضافه کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۷۱
و چون هدايت دومى متّقين به وسيله قرآن صورت مى گيرد، معلوم می شود هدايت اولى قبل از قرآن بوده، و علّت آن سلامت فطرت بوده است.
(و اما اين که چرا بعضى فطرتشان سالم است، و بعضى ناسالم، و آيا علّت تامّۀ آن وراثت و خوبى و بدى پدر و مادر و شير و امثال آنها است، و يا علّت تامّه اش خود انسان است؟ در پاسخ می گویيم: هيچ يک از اين ها علّت تامّه نيست، ولى همه آن ها به مقدار اقتضاء اثر دارد. مترجم).
اين وجدانى همۀ ما است که اگر فطرت کسى سالم باشد، ممکن نيست که به اين حقيقت اعتراف نکند، که من موجود محتاجم، و احتياجم به چيزى است که خارج از ذات خودم است، و همچنين غير من تمامى موجودات، و آنچه که به تصوّر و وهم يا عقل درآيد، محتاج به امرى هستند خارج از ذاتشان، و آن امر و آن چيز، امرى است که سلسله همه حوائج بدو منتهى می شود.
حقايقى که شخص سليم الفطره به آن ها ايمان مى آورد
پس شخصی که سلامت فطرت داشته باشد، خواه ناخواه، به موجودى غايب از حس خودش ایمان دارد. موجودی که هستى خودش و هستى همۀ عالم، مستند به آن موجود است.
شخص سليم الفطره بعد از آن که به چنين موجودى غيبى ايمان آورد و اعتراف کرد، فکر مى کند که اين مبدأ که حتى دقيقه اى از دقایق از حوائج موجودات غافل نمی ماند، و براى هر موجودى آن چنان سرپرستى دارد که گویى غير از آن ديگر مخلوقى ندارد، چگونه ممکن است از هدايت بندگانش غافل بماند، و راه نجات از اعمال مهلک و اخلاق مهلک را به آنان ننمايد؟ همين سؤالى که از خود مى کند و سؤالات ديگرى که از آن زایيده می شود، سر از مسئله توحيد و نبوّت و معاد در مى آورد و در نتيجه، خود را ملزم می داند که در برابر آن مبدء يکتا خضوع کند. چون خالق و ربّ او و ربّ همه عالم است. و نيز، خود را ملزم می داند که در جستجوى هدايت او برآيد و وقتى به هدايت او رسيد، آنچه در وُسع او هست - از مال و جاه و علم و فضيلت - همه را در راه احيا آن هدايت و نشر آن دين به کار بندد، و اين همان نماز و انفاق است. امّا نه نماز و زکات قرآن، چون گفتار ما درباره شخص سليم الفطره اى است که اين ها را در فطرت خود مى يابد، بلکه نماز و زکاتی که فطرتش به گردنش مى اندازد، و او هم از فطرتش مى پذيرد.
از اين جا معلوم شد که: اين پنج صفتى که خدای تعالى، آن ها را زمينۀ هدايت قرآنى خود قرار داده، صفاتى است که فطرت سالم در آدمى ايجاد مى کند و در آيات مورد بحث، به دارندگان چنين فطرتى وعده می دهد که به زودى به وسيله قرآنش، ايشان را هدايت مى کند. البتّه هدايتى زائد بر هدايت فطرتشان. پس اعمال پنج گانه نامبرده، متوسط ميان دو هدايت اند: هدايتى سابق بر آن اعمال، و هدايتى لاحق به آن ها، و اعتقاد صادق و اعمال صالح ميان دو هدايت واسطه اند، به طوری که اگر بعد از هدايت فطرت ، آن اعتقاد و آن اعمال نباشد، هدايت دومى دست نمى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۷۲
آياتى دال بر اين که هدايت دوّمى از ناحيه خدا وقوع بر هدايت اولى است
دليل بر اين که هدايت دوّمى از ناحيه خداى سبحان و فرع هدايت اولى است، آيات بسيارى است که چند آيه از آن ها ذيلا از نظر خواننده مى گذرد:
«يثبت اللّه الّذين آمنوا بالقول الثابت فى الحيوة الدّنيا و فى الآخرة»: (خدا کسانى را که ايمان آوردند، به قول ثابت در حيات دنيا و در آخرت پا برجا مى کند و خلاصه آنچنان شان را آنچنان تر می سازد). پس معلوم می شود به قول معروف: «چشمه بايد از خودش آب داشته باشد»، تا با لايروبى زيادترش کرد. (مترجم)
«يا أيّها الّذين آمنوا اتّقوا اللّه و آمنوا برسوله، یؤتکم کفلين من رحمتة و يجعل لکم نورا تمشون به»: (اى کسانی که ايمان آورده ايد. از خدا بترسيد و به رسول او ايمان بياوريد، تا خدا از رحمتش دو برابر به شما بدهد، و برايتان نورى قرار دهد، تا با آن نور مشى کنيد).
فراموش نشود که فرمود: «اى کسانی که ايمان آورده ايد، ايمان بياوريد»، معلوم مى شود ايمان اوّلى فطرى است، و ايمان دوّمى به رسول و به کتاب اوست. (مترجم)
«إن تنصروا اللّه ينصرکم و يثبّت أقدامکم»: اگر خدا را يارى کنيد، خدا ياريتان مى کند، و ايمانتان را قوى مى سازد). معلوم مى شود يارى کردن دين خدا - که همان هدايت اوّلى است - سبب مى شود ثبات قدم را، که خود هدايت دوّمى و زائد بر اوّلى است).
«و اللّه لا يهدى القوم الفاسقين»: (خدا مردم تبهکار را هدايت نمى کند). پس معلوم می شود انحراف از هدايت اوّلى - که همان تبهکارى باشد - باعث محروميت از هدايت خدا مى گردد، و از اين قبيل آياتى ديگر.
و مسئله ضلالت کفّار و منافقين، عينا مانند هدايت متقين، داراى دو مرحله است. يکى از ناحيه خود مردم، و يکى به عنوان مجازات از ناحيه خدا، که إن شاء اللّه به زودى بيانش خواهد آمد. و در آيات مورد بحث، به حيات ديگرى اشاره شده، که انسان ها در آن حيات، زندگى را از سر مى گيرند. حياتى است که فعلا پنهان است، و نسبت به حيان دنيا جنبۀ باطن را دارد نسبت به ظاهر. حياتى است که زندگى انسان به وسيله آن حيان در همين دنيا و بعد از مردن و در بعث و قيامت يکسره مى شود، و در بين مرگى و انعدامى فاصله نمى گردد. همچنان که فرمود:
«أوَمَن کان ميّتا فأحييناه و جعلنا له نورا، يمشى به فى النّاس، کمن مثله فى الظلمات ليس بخارج منها»: (آيا کسى که مرده و بى جان بود، او را زنده کرديم و برايش نورى قرار داديم، تا با آن در ميان مردم آمد و شد کرد، مثل کسى است که در ظلمت ها قرار دارد، و بيرون شدنى برايش نيست)؛
که إن شاء اللّه به زودى بحث ما پيرامون اين زندگى خواهد آمد.
معنى ايمان و مراتب آن
«يؤمنون »: ايمان، عبارت است از جايگير شدن اعتقاد در قلب. و اين کلمه، از ماده (ء - م - ن) اشتقاق يافته، کأنّه شخص با ايمان، به کسى که به درستى و راستى و پاکى وى اعتقاد پيدا کرده، امنيت مى دهد. يعنى آنچنان دلگرمى و اطمينان مى دهد که هرگز در اعتقاد خودش دچار شک و ترديد نمى شود، چون آفت اعتقاد و ضدّ آن، شک و ترديد است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۷۳
و ايمان همان طور که قبلا هم گفتيم، معنایى است داراى مراتبى بسيار. چون اذعان و اعتقاد، گاهى به خود چيزى پيدا می شود و تنها اثر وجود آن چيز بر آن اعتقاد مترتب می شود، و گاهى از اين شديدتر است؛ به طوری که به پاره اى لوازم آن نيز متعلق مى گردد و گاهى از اين نيز شديدتر می شود و به همۀ لوازم آن متعلّق می شود.
و از همين جا نتيجه مى گيريم که: مؤمنان هم در اعتقادشان به غيب و به خداى حاضر و ناظر، و به روز جزاى او، در يک طبقه نيستند، بلکه طبقات مختلفى دارند.
معنى غيب و ايمان به غيب
«بالغيب »: کلمه غيب بر خلاف شهادت، عبارت است از: چيزی که در تحت حس و درک آدمى قرار ندارد، و آن عبارت است از «خداى سبحان» و «آيات کبراى» او، که همه از حواس ما غايب اند؛ و يکى از آن ها وحى است که در جملۀ: «والّذين آمنوا بما أنزل إليک و ما أنزل من قبلک ...» به آن اشاره فرموده.
پس مراد از «ايمان به غيب» در مقابل ايمان به وحى و ايمان به آخرت، عبارت است از: ايمان به خداى تعالى. و در نتيجه، در اين چند آيه به ايمان به همه اصول سه گانه دين اشاره شده است، و قرآن کريم همواره اصرار و تأکيد دارد بر اين که بندگان خدا، نظر خود را منحصر در محسوسات و ماديات نکنند، و ايشان را تحريک مى کند به اين که: از عقل سليم و لبّ خالص پيروى کنند.
«و بالاخرة هم يوقنون ...»: قبلا اعتقاد راسخ به توحيد و نبوت را به کلمه «ايمان» تعبير آورد، و در اين جمله اعتقاد راسخ به خصوص به آخرت را به «ايقان» تعبير کرده. و اين، بدان جهت است که به لازمۀ يقين - که عبارت است از فراموش نکردن آخرت - نيز اشاره کرده باشد. چون بسيار می شود انسان نسبت به چيزى ايمان دارد و هيچ شکى در آن ندارد؛ اما پاره اى از لوازم آن را فراموش مى کند. و در نتيجه عملى منافى با ايمانش انجام می دهد، به خلاف يقين که ديگر با فراموشى نمی سازد. و ممکن نيست انسان، عالم و مؤمن به روز حساب باشد و همواره آن روز را در خاطر داشته و به ياد آن باشد، به ياد روزى باشد که در آن روز، به حساب کوچک و بزرگ اعمالش مى رسند؛ و در عين حال پاره اى گناهان را مرتکب شود. چنين کسى نه تنها مرتکب گناه نمی شود، بلکه از ترس، به قرقگاه هاى خدا نزديک هم نمى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۷۴
همچنان که خدای تعالى درباره آنان فرموده: «و لا تتّبع الهوى، فيضلّک عن سبيل اللّه، إنّ الّذين يضلّون عن سبيل اللّه، لهم عذاب شديد، بما نسوا يوم الحساب»: (خواهش نفس را پيروى مکن، که تو را از راه خدا گمراه مى کند. کسانی که از راه خدا گمراه می شوند، عذابى شديد دارند، به خاطر اين که روز حساب را فراموش کردند). و فهمانيد که ضلالت از راه خدا تنها به خاطر فراموشى روز حساب است. و بدين جهت در آيات مورد بحث فرمود: «و بالآخرة هم يوقنون». چون به ياد آخرت بودن، و بدان يقين داشتن، تقوا را نتيجه می دهد.
«أولئک على هدى من ربّهم...»: هدايت همه اش از خداى سبحان است، و هيچ قسمى از آن به هيچ کس نسبت داده نمی شود، مگر به طريق مجازگویى، که بحث مفصلش إن شاء اللّه به زودى خواهد آمد. در جمله مورد بحث، مؤمنان را به هدايت توصيف کرده و در موردى ديگر، هدايت را اين طور تعريف کرده که: «فمن يرد اللّه أن يهديه یشرح صدره»: ( يعنى کسى را که خدا بخواهد هدايت کند، سينه اش را گشاده می سازد)؛ و گشادگى سينه، به معناى وسعت آن است. وسعتى که هر تنگى و تنگ نظرى و بخل را از آن دور می سازد، و چون در جاى ديگر فرموده: «و من يوق شُحّ نفسه فأولئک هم المفلحون»: (کسی که او را از بخل درونى حفظ کرده باشند، چنين کسانى از رستگارانند). لذا مى بينيم در آخر آيه مورد بحث هم، نامى از رستگارى برده، مى فرمايد: أولئک على هدى من ربّهم و اولئک هم المفلحون.
بحث روايتى
در کتاب معانى الاخبار، از امام صادق عليه السلام روايت آمده، که در ذيل آيه: «الّذين يؤمنون بالغيب» فرموده: يعنى (کسی که به قيام قائم عليه السلام ایمان داشته باشد، و آن را حق بداند).
مؤلّف: اين معنا در غير اين روايت نيز آمده، ولى اين روايات همه از باب تطبيق کلى بر مصداق بارز آن است.
و در تفسير عياشى، از امام صادق عليه السلام روايت شده که در ذيل جمله: «و ممّا رزقناهم ينفقون» فرموده: يعنى از آنچه ما به ايشان تعليم کرده ايم، به ديگران تعليم مى کنند و علم را گسترش می دهند.
و نيز در کتاب معانى الأخبار از آن جناب، و در ذيل همان جمله روايت آمده که فرمود: يعنى از آنچه ما به ايشان تعليم داده ايم، به ديگران داده، علم را گسترش می دهند، و از آنچه از قرآن به ايشان آموختيم، تلاوت مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۷۵
مؤلّف: اين دو روايت مبنى بر اين هستند که انفاق، اعم از انفاق مالى باشد و همين طور هم هست، همچنان که قبلا گفتگويش گذشت.
بحث فلسفى
در اين بحث پيرامون اين معنا گفتگو داريم که: آيا جائز است انسان بر غير از ادراک هاى حسى، يعنى بر مبانى عقلى اعتماد کند، يا نه؟ و اين مسئله خود يکى از مسائلى است که معرکۀ آراء دانشمندان غربى اخير قرار گرفته، و روى آن از دو طرف حرف ها زده اند. البته همان طور که گفتيم، متأخّرين از دانشمندان غرب روى آن ايستادگى کرده اند، و گرنه بيشتر قدماء و حکماى اسلام، فرقى ميان ادراکات حسى و عقلى نگذاشته، هر دو را مثل هم جائز دانسته اند؛ بلکه گفته اند که: برهان علمى شأنش اجلّ از آن است که پيرامون محسوسات اقامه شود. اصلا محسوسات را بدان جهت که محسوس اند، شامل نمی شود.
در مقابل، بيشتر دانشمندان غرب و مخصوصا طبيعى دان هاى آنان، بر آن شده اند که اعتماد بر غير حس صحيح نيست، به اين دليل که مطالب عقلى محض، غالبا غلط از آب در مى آيد، و براهين آن به خطا مى انجامد، و معيارى که خطاى آن را از صوابش جدا کند، در دست نيست. چون معيار بايد حس باشد، که دست حس و تجربه هم به دامن کلّيات عقلى نمى رسد، و چون سر و کار حس تنها با جزئيات است، و وقتى اين معيار به آن براهين راه نداشت تا خطاى آن ها را از صوابش جدا کند؛ ديگر به چه جرأت می توان به آن براهين اعتماد کرد؟!
بر خلاف ادراک هاى حسى که راه خطاى آن بسته است. براى اين که وقتى مثلا يک حبّه قند را چشيديم و ديديم که شيرين است، و اين ادراک خود را دنبال نموده، در ده حبّه و صد حبّه و بيشتر تجربه کرديم، يقين مى کنيم که پس به طور کلّى قند شيرين است، و اين درک هاى ذهنى چندين باره را در خارج نيز اثبات مى کنيم. اين دليل غربى ها است بر عدم جواز اعتماد بر برهان های عقلى، اما دليل شان عليل، و مورد اشکال است، آن هم چند اشکال.
چند اشکال بر دليل غربى ها بر عدم جواز اعتماد بر براهين عقلى
اوّل اين که: همۀ مقدماتى که براى به دست آوردن آن نتيجه چيدند، مقدماتى بود عقلى و غير حسى. پس آقايان با مقدماتى عقلى، اعتماد بر مقدّمات عقلى را باطل کرده اند؛ غافل از آن که اگر اين دليلشان صحيح باشد، مستلزم فساد خودش می شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۷۶
دوّم اين که: غلط و خطا در حس، کمتر از خطا در عقليّات نيست و اگر باور ندارند، بايد تا به جایى مراجعه کنند، که در محسوسات و ديدنی ها ايراد شده. پس اگر صرف خطا در بابى از ابواب علم، باعث شود که ما از آن علم سدّ باب نموده، و به کلّى از درجه اعتبار ساقطش بدانيم، بايد در علوم حسى نيز اعتمادمان سلب شده، و به کلّى درب علوم حسى را هم تخته کنيم.
سوم اين که: در علوم حسى نيز تشخيص ميان خطا و صواب مطالب، با حس و تجربه نيست. و در آن جا نيز مانند علوم عقلى، تشخيص با عقل و قواعد عقلى است و مسئله حس و تجربه، تنها يکى از مقدّمات برهان است.
توضيح اين که: مثلا وقتى با حس خود، خاصيت فلفل را درک کنيم، و تشخيص دهيم که در ذائقه چه اثرى دارد و آنگاه اين حس خود را با تجربه تکرار کرديم، تازه مقدمات يک قياس برهانى براى ما فراهم شده؛ و آن قياس بدين شکل است: اين تندى مخصوص براى فلفل دائمى و يا غالبى است، و اگر اثر چيز ديگرى می بود، براى فلفل دائمى يا غالبى نمی شد، ولى دائمى و غالبى است. و اين برهان به طوري که ملاحظه مى فرمایيد، همه مقدماتش عقلى و غير حسى است، و در هيچ يک آن ها پاى تجربه در ميان نيامده.
چهارم اين که: تمامى علوم حسى در باب عمل با تجربه تأييد می شوند، و اما خود تجربه اثباتش با تجربه ديگر نيست، و گرنه لازم مى آمد يک تجربه تا بی نهايت تجربه بخواهد، بلکه علم به صحت تجربه از طريق عقل به دست مى آيد؛ نه حس و تجربه. پس اعتماد بر علوم حسى و تجربى به طور ناخودآگاه اعتماد بر علوم عقلى نيز هست.
پنجم اين که: حس، جز امور جزئى را که هر لحظه در تغيير و تبديل است درک نمى کند، در حالی که علوم حتى علوم حسى و تجربى، آنچه به دست می دهند، کليّات است، و اصلا جز براى به دست آوردن نتایج کلّى به کار نمى روند، و اين نتایج محسوس و مجرّب نيستند.
مثلا علم تشريح از بدن انسان، تنها اين معنا را درک مى کند که مثلا قلب و کبد دارد، و در اثر تکرار از اين مشاهده و ديدن اعضاى چند انسان، يا کم و يا زياد، همين درک هاى جزئى تکرار می شود، و اما حکم کلّى هرگز نتيجه نمی دهد. يعنى اگر بنا باشد در اعتماد و اتّکاء تنها به آنچه از حس و تجربه استفاده می شود، اکتفا کنيم، و اعتماد به عقليّات را به کلّى ترک کنيم، ديگر ممکن نيست به ادراکى کلّى، و فکرى نظرى، و بحثى علمى، دست يابيم. پس همان طور که در مسائل حسى - که سر و کار تنها با حس است - ممکن است و بلکه لازم است که به حس اعتماد نموده و درک آن را پذيرفت؛ همچنين در مسائلى که سر و کار با قوّۀ عقل و نيروى فکر است، بايد به درک آن اعتماد نموده، و آن را پذيرفت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۷۷
و مرادمان از «عقل» آن مبدئى است که اين تصديق هاى کلّى، و احکام عمومى بدان منتهى می شود، و جاى هيچ ترديد نيست که با انسان چنين نيرویى هست. يعنى نيرویى به نام عقل دارد که می تواند مبدء صدور احکام کلّى باشد. با اين حال چطور تصور دارد، که قلم صنع و تکوين چيزى را در آدمى قرار دهد، که کارش همه جا و همواره خطا باشد؟ و يا حداقل در آن وظيفه اى که صنع و تکوين برايش تعيين کرده، امکان خطا داشته باشد؟ مگر غير اين است که تکوين وقتى موجودى از موجودات را به وظيفه اى و کارى اختصاص می دهد که قبلا رابطه اى خارجى ميان آن موجود و آن فعل برقرار کرده باشد، و در موجود مورد بحث يعنى عقل، وقتى صنع و تکوين آن را در انسان ها به وديعت مى گذارد، تا حق را از باطل تميز دهد، که قبلا خود صنع ميان عقل و تميز بين حق و باطل رابطه اى خارجى برقرار کرده باشد، و چطور ممکن است رابطه اى ميان موجودى (عقل) و معدومى (خطا) برقرار کند؟ پس نه تنها عقل هميشه خطا نمى رود، بلکه اصلا ميان عقل و خطا رابطه اى نيست.
و امّا اين که مى بينيم گاهى عقل و يا حواس ما در درک مسائل عقلى و يا حسى به خطا مى روند، اين نه به خاطر اين است که ميان عقل و حواس ما با خطا رابطه اى است، بلکه علت ديگرى دارد، که بايد براى به دست آوردن آن به جایى ديگر مراجعه کرد. چون اين جا، جاى بيان آن نيست (و راهنما خدا است ).
بحث فلسفى ديگر (در اثبات وجود علم و رد بر سوفسطائيان و شاکّان)
انسان ساده اى که هنوز به اصطلاح پشت و روى دست را نشناخته، اين معنا را در خود مى يابد، که از هر چيز عين خارجى آن را درک می کند؛ بدون اين که توجه داشته باشد به اين که علم واسطه ميان او و آن موجود است، و اين سادگى را همواره دارد تا آن که در موردى دچار شک و ترديد، و يا ظن - که پائين تر از علم و بالاتر از شک است - بگردد. آن وقت متوجه می شود که تاکنون در مسير زندگى و معاش دنيويش هرچه را مى فهميده و درک می کرده، به وسيله علم بوده، و علم بين او و مدرکاتش واسطه بوده، و از اين به بعد هم بايد سعى کند با چراغ علم قدم بردارد.
مخصوصا وقتى مى بيند که گاهى در فهم و درکش دچار اشتباه مى شود، اين توجهش بيشتر مى شود. چون فکر مى کند در عالم خارج و بيرون از ذهن که هيچ خطا و غلطى وجود ندارد - چون گفتيم خطا و غلط يعنى چيزى که در خارج نيست - اين جاست که يقين مى کند در وجودش حقيقتى هست به نام علم، (يعنى ادراکى ذهنى، که مانع از ورود نقيض خود در ذهن است) و اين واقعيتى است که ذهن ساده يک انسان آن را در مى يابد.
وقتى مسئله را در زير قعر انبيق علمى هم وارسى مى کنيم، بعد از بحث هاى طولانى و جستجوهاى پیگير، باز به همان نتيجه مى رسيم که ذهن ساده ما به آن برخورده بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۷۸
زيرا وقتى ادراک هاى خود را در زير قعر انبيق قرار مى دهيم، و آن را تجزيه و تحليل مى کنيم، مى بينيم که همه آن ها به دو مسئله منتهى مى شوند، که ديگر ابتدایى تر از آن ها هيچ مسئله اى نيست؛ و آن دو مسئله ابتدایى و بديهى اين است که:
۱ - «هست و نيست در يک مورد با هم جمع نمى شوند».
۲ - «هست و نيست از يک مورد سلب نمی شوند».
ساده تر آن که: ممکن نيست موجودى هم باشد و هم نباشد، و نه باشد و نه نباشد.
دليل اين مطلب آن است که هيچ مسئله بديهى و يا علمى نيست، مگر آن که در تماميتش محتاج به اين دو قضيه بديهى و اوّلى است. حتى اگر فرض کنيم که در اين دو مسئله شک داريم، باز در همين شک خود محتاج به اين دو قضيه هستيم. چون ممکن نيست هم شک داشته باشيم و هم در عين حال شک نداشته باشيم. و وقتى بداهت اين دو قضيه ثابت شد، هزاران مسئله تصديقى و علمى که ما محتاج به اثبات آنيم، ثابت می شود. مسائلى که آدمى در نظريه هاى علميش و در اعمالش بدانها محتاج است.
آرى هيچ موقفى علمى و هيچ واقعه اى علمى پيش نمی آيد، مگر آن که تکيه گاه آدمى در آن موقف علم است. حتى آدمى شک خود را هم با علم تشخيص می دهد، و همچنين ظنّ خود، و يا جهل خود را. يک جا يقين دارد که علم دارد، جایى ديگر يقين دارد که شک دارد، و جایى ديگر يقين دارد که ظنّ دارد و جاى چهارم يقين دارد که نادان است.
تا به جایى رسيد دانش من که بدانم همى که نادانم مترجم
پس احتياج انسان در تمامى مواقف زندگيش به علم، بدان حد است که حتى در تشخيص علم و شک و ظن و جهلش نيز، محتاج به علم است.
رده:تفسیر المیزان