المیزان جلد۱۰ بخش۱۹
و در اين که معاد براى به کرسى نشاندن وعده هایى است که داده، فرموده: «کَمَا بَدَأنَا أوَّلَ خَلقٍ نُعِيدُهُ وَعداً عَلَينَا إنّا کُنَّا فَاعِلِين»، و آيات ديگرى که در اين باب هست، و در اين که «عبادت» غرض اصلى از آفريدن جن و انس است، فرموده: «وَ مَا خَلَقتُ الجِنَّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُونَ».
و اگر عمل صالح و يا انسان صالح و نيکوکار را غرض از خلقت معرفى کرده، منافات با اين معنا ندارد که مى بينيم در خلقت، اغراض ديگرى نيز هست، و انسان در حقيقت، يکى از آن اغراض است. براى اين که وحدت و اتصالى که حاکم بر سراسر عالَم است، اين معنا را تجويز مى کند، که در مقام بيان غرض از خلقت، يک بار نام انسان برده شود، بار ديگر نام موجودى ديگر. براى اين که همه اين انواع موجودات، محصول ارتباط و نتيجه ازدواج عامى است که دائما در بين اجزاى عالَم جريان دارد.
پس چه مانعى دارد که يک بار به نوع انسان بگويند که از خلقت آسمان ها و زمين، تو منظور بودى، و بار ديگر به نوعى ديگر از موجودات.
==اثبات وجود ملائکه، قبل از خلقت آسمان ها و زمين، از آیه شریفه==
علاوه بر اين، انسان کامل ترين انواع موجودات و متقن ترين مخلوقات جسمانى موجود در آسمان ها و زمين است، و اگر جنس بشر در جانب علم و عمل رشدى صالح و نموى درست داشته باشد، ذات او از هر موجود ديگر افضل و شريف تر و مقامش رفيع تر است و درجه بلندترى دارد. هر چند که آسمان ها هيکلى بسيار بزرگتر دارند، و خداى تعالى، در مقام احتجاج عليه کفار خطاب به ايشان مى فرمايد: «ءَأنتُم أشَدُّ خَلقاً أمِ السَّمَاءُ بَنَيهَا».
و معلوم است که هر مصنوعى که مشتمل بر کمال و نقص باشد، کمال آن، غرض و مورد نظر صانع آن است، نه نقص آن. و به همين جهت است که خود ما مراحل مختلف وجود انسان را که روزى منى بود و سپس جنين شد و آنگاه طفل شد و همچنين ساير مراحل آن را، مقدمه وجود يک انسان کامل و تمام عيار شمرده، مى گوييم: اين مراحل، مقدمه پديد آمدن آن انسان است. چون غرض اصلى، پديد آمدن آن انسان کامل است، و اما مراحل نقص آن منظور نيست و همچنين است هر موجود ديگر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲۷
و با اين بيان روشن مى شود که بهترين افراد انسان - اگر در بين انسان ها افرادى باشند که از هر جهت برترى داشته باشند - غايت و غرض اصلى از خلقت آسمان ها و زمين اند، و لفظ آيه نيز، خالى از اشاره و دلالت بر اين معنا نيست. براى اين که جملۀ «أيُّکُم أحسَنُ عَمَلاً»، می فهماند که مقصود اصلى، مشخص کردن کسى است که بهتر از ديگران عمل مى کند، چه اين که آن ديگران اصلا عمل خوب نداشته باشند، و يا داشته باشند، ولى به پايه آنان نرسند.
پس کسى که عملش، از عمل تمامى افراد بهتر است، چه اين که تمامى افراد نيکوکار باشند، ولى به پايه آن شخص نرسند، و يا اصلا نيکوکار نباشند، بلکه بدکار باشند، مشخص کردن آن کس، غرض و مقصود از خلقت است، و با اين بيان، معناى حديث قدسى که در آن خداى تعالى، در خطاب به پيامبر گرامی اش فرموده: «لَولَاکَ لَمَا خَلَقتُ الأفلَاک: اگر تو در نظر نبودى، من افلاک را نمى آفريدم» روشن مى شود. براى اين که آن جناب، از تمامى افراد بشر افضل است.
و در مجمع البيان آمده که جبایى گفته است: در اين آيه، دلالتى است بر اين که قبل از خلقت آسمان ها و زمين ملائکه بوده اند. زيرا آيه صريح است در اين که قبل از خلقت آسمان ها و زمين، عرش خدا بر آب بوده و آفريدن عرش بر آب هيچ حسنى ندارد، مگر وقتى که در آن ميان مکلفى باشد تا از راه عرش و آب، استدلال بر وجود صاحب عرش کند.
و على بن عيسى گفته: سخن جبایى درست نيست. زيرا خبر دادن از اين که عرش خدا قبل از خلقت آسمان ها و زمين بر آب بوده، تنها فايده اش استدلال مکلفين آن زمان نيست، بلکه ممکن است اين خبر، مصلحتى براى مکلفين داشته باشد، که بعد از خلقت آسمان ها و زمين خلق شده اند، (مثل جنّ و انس). پس ما مجبور نيستيم وجه جبایى را بپذيريم. سيد مرتضى - قدس سره - نيز همين نظريه را اختيار کرده.
مؤلف: اين دو نظريه اى که صاحب مجمع البيان نقل کرده، اساسش مذهب معتزله است، که گفته اند:
افعال خداى تعالى، معلّل به اغراض است، و هيچ کار خدا بدون غرض و مصلحت و جهات حسن نيست، هر چند که اين مصلحت عبارت باشد از اين که ملائکه را خلق کند و آنگاه به مکلفين، يعنى همان ملائکه خبر دهد که عرشش بر آب است، و آن مکلفين از اين خبر عبرت بگيرند و به خدا ايمان بياورند، و با ايمان آوردنشان، مصلحتى از مصالحشان تأمين گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲۸
ليکن ما در بحث هاى قبلى خود گفتيم که اين سخن درست نيست. زيرا هيچ چيزى (و حتى غرض و هدف و نتيجه و علت و امثال اين ها) نمى تواند در خدا حکم کند، و خداى تعالى را محکوم خود سازد، و گفتيم که غير خدا، هرچه که فرض شود، اگر داراى واقعيت باشد - نه صرف اعتبار - مخلوق خدا و تحت تدبير خدا است.
آرى، «إنِ الحُکمُ إلّا لِلّهّ» و «اللّهُ خَالِقُ کُلِّ شَئ». حکم، منحصرا کار خدا است، غير او حاکمى نيست تا در او حکم کند و اثر بگذارد، و غير او، هر چه که فرض شود، مخلوق او است.
مراد از کفار از اين که مسأله معاد و بعث بعد از مرگ را، «سحر» خواندند
پس جهات حسن و مصلحت (و غرض و هدف و امثال اين ها)، امورى است که بر ما حکم مى کند و ما را وادار مى سازد به اين که برخيزيم و فلان کار را شروع کنيم تا آن غرض حاصل گردد، و اين جهات حسن و مصلحت ها امورى هستند خارج از (ذات) و خارج از افعال ما، که در ما بدان جهت که ما فاعل هستيم و با انجام کارهاى خود می خواهيم سعادت زندگى خود را تأمين کنيم، اثرى می گذارند، اما آيا خداى سبحان نيز، مثل ما است که تحت تأثير چيزى قرار گيرد؟
نه! حاشا، او اجلّ از اين است. براى اين که اين جهات حسن و مصالح، قوانين عمومى هستند که از نظام عمومى عالَم و روابط موجود بين اجزاى خلقت گرفته شده اند.
(مثلا اگر ما به خاطر مصلحت سيرى غذا می خوريم، و به خاطر مصلحت سلامتى از دوا استفاده مى کنيم، اين مصلحت ها از نظام عمومى عالَم گرفته شده که اولا انسان نيازمند به غذا و بيمار محتاج دوا است، و ثانيا فلان موجود می تواند غذاى بشر باشد - بر خلاف چيزهایى ديگر که نمى تواند غذاى بشر واقع گردد - و فلان دوا، فلان اثر را در مزاج بشر دارد. پس همه آنچه که ما مصلحتش می خوانيم، امورى است خارج از ما که قبل از ما در عالم و در نظام جارى در عالم وجود داشته).
و اين عالَم و نظام جارى در آن، فعل خداى سبحان است، و به هيچ وجه ممکن نيست که مفهوم انتزاع شده از چيزى جلوتر از آن چيز تحقق يابد. مثلا مصلحت، که امرى است انتزاعى جلوتر از منشأ انتزاعش، يعنى فعل تحقق يابد، و تازه به اين حد هم قناعت ننموده، حتى از صاحب فعل هم جلو بيفتد، و قبل از صاحب فعل، تحقق داشته باشد و در صاحب فعل اثر بگذارد.
و اما اين که در آيه شريفه، خلقت آسمان ها و زمين را با جملۀ «لَيَبلُوَکُم أيُّکُم أحسَنُ عَمَلاً» تعليل کرده، و نيز تعليل هاى بسيار ديگرى نظاير اين تعليل که در قرآن کريم آمده، در حقيقت از قبيل تعليل به فوايدى است که در خلقت هست، و به مصالحى که بر آن متفرع مى شود، و خداى تعالى در جاى ديگر نيز خبر داده که فعلش خالى از حسن نيست، و فرموده:
«الَّذِى أحسَنَ کُلَّ شَئ خَلقَهُ». پس خداى سبحان، خيرى است که در او هيچ شرى نيست، و حُسنى است که در او هيچ قبحى وجود ندارد. و معلوم است کسى که چنين باشد، به هيچ وجه، شر و قبيح از او صادر نمى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲۹
و مقتضاى آنچه در گذشته بيان شد، اين نيست که معناى حُسن اين باشد که از خدا سر زده باشد، و به عبارتى ديگر: نيک آن چيزى باشد که خدا انجام داده و يا مردم را امر کرده باشد که آن را انجام دهند، هرچند که عقل آن را قبيح بداند، و قبيح آن باشد که از خدا صادر نشده، و يا مردم را از انجام آن نهى کرده باشد، هر چند که عقل آن را حسن و زيبا بداند. براى اين که چنين چيزى با اين آيه شريفه که مى فرمايد: «قُل إنَّ اللّهَ لَا يَأمُرُ بِالفَحشَاء» سازگار نيست.
«لَئن قُلْت إِنَّکُم مَّبْعُوثُونَ مِن بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ کفَرُوا إِنْ هَذَا إِلّا سِحْرٌ مُّبِينٌ»:
چون در آيه قبل، جملۀ «لِيَبلُوَکُم» به مسأله معاد اشاره داشت، اينک در اين آيه اشاره دارد به اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بعد از بيان مسأله معاد براى کفار با چه عکس العملى از ناحيه آنان روبرو خواهد شد، و آن، اين است که خواهند گفت: اين سخن (مسأله معاد)، سخنى ساحرانه است.
بنابراين، از ظاهر آيه بر مى آيد که: همان طور که کفار، لفظ «قرآن» را با آن فصاحتى که دارد و با آن بلاغتى که در نظم آن است، آن را سحر خواندند، همچنين حقايق معارفى را که خرافات کفار را رد مى کند و قرآن و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از آن حقايق خبر مى دهند، نيز سحر خواندند.
و بنابراين، اين رفتار کفار که از سحر خواندن لفظ فصيح و بليغ قرآن تجاوز نموده، معارف صحيح و مستقيم آن را نيز سحر خواندند، از باب مبالغه در افتراء بستن به کتاب خدا و از باب لجبازى و دشمنى با حق صريح است.
ممکن هم هست منظورشان از سحر، مغالطه و تمويه باشد. يعنى خواسته باشند بگويند: قرآن، باطل را به صورت حق جلوه مى دهد، و اگر اين منظور را داشته باشند، قهرا سحر خواندن قرآن، از باب اطلاق ملزوم و اراده لازم است، وليکن اين احتمال با ظاهر آيه زير که از نظر مورد، شبيه به آيه مورد بحث است، نمی سازد، توجه فرمایيد: «قُل مَن بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلّ شَئٍ وَ هُوَ يُجِيرُ وَ لَا يُجَارُ عَلَيهِ إن کُنتُم تَعلَمُونَ * سَيَقُولُونَ لِلّهِ قُل فَأنَّى تُسحَرُونَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳۰
مقصود از کلمه «امت»، در آيه: «وَ لَئِن أخَّرنَا عَنهُمُ العَذَابُ إلَى أُمَّةٍ مَعدُودَة»
«وَ لَئنْ أَخَّرْنَا عَنهُمُ الْعَذَاب إِلى أُمَّةٍ مَّعْدُودَةٍ لَّيَقُولُنَّ مَا يحْبِسُهُ...»:
حرف «لام» در آغاز آيه، «لام» قسم است، و به همين جهت، جواب سوگند را با آوردن حرف «لام» و با «نون» تأکيد مؤکد نموده و فرمود: «لَيَقُولُنَّ».
و معناى آيه اين است: و سوگند می خورم که اگر ما عذابى را که اين کفار مستحق آنند، تا مدتى معين از آنان تأخير بيندازيم، به استهزاء خواهند گفت: چه چيز خدا را از فرستادن عذاب جلوگيرى کرد، پس چرا آن عذاب را بر ما نازل نکرد؟ و چرا آن بلاء بر سر ما نيامد؟
و در اين آيه، اشاره و بلکه دلالت است بر اين که کفار، وقتى از کلام خداى تعالى و يا از زبان پيامبر گرامی اش، وعده عذابى را شنيدند که مفرّى از آن نبود، و وقتى ديدند که خدا از درِ رحمتش نسبت به آنان، آن عذاب را نفرستاد، دست به تمسخر زده و از درِ استهزاء گفتند: «پس آن عذاب چه شد و چرا نيامد»؟ مؤيد اين دلالت، اين است که در آخر آيه فرموده: «ألَا يَومَ يَأتِيهِم لَيسَ مَصرُوفاً عَنهُم: آگاه باشند که روزى که آن عذاب بيايد، ديگر از آنان بر نخواهد گشت».
و با اين بيان، اين نظريه تأييد مى شود که اين سوره، يعنى سوره «هود» بعد از سوره «يونس»، که در آن آمده بود: «وَ لِکُلّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قُضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ...» نازل شده. (در سوره «يونس»، اين تهديد به گوش کفار خورده و چون عملى نشده، گفته اند: چرا آن عذابى که جملۀ «قُضِىَ بَينَهُم بِالقِسط»، ما را به آن تهديد مى کرد، نازل نشد. لذا در سوره «هود» در آيه مورد بحث، اين گفتارشان نقل شده).
«إلَى أُمَّةٍ مَعدُودَةٍ » - کلمه «امت»، به معناى حين و وقت است، همچنان که در آيه «وَ قَالَ الَّذِى نَجَا مِنهُمَا وَ ادَّکَرَ بَعدَ أُمّةٍ»، به اين معنا آمده است.
و چه بسا ممکن است که منظور از «امت»، جماعت باشد، و معناى آيه، اين باشد که: و اگر ما عذاب کفار را تا رسيدن جماعتى معدود تأخير بيندازيم، خواهند گفت: چرا آن عذاب را نفرستاد، و منظور از جماعت معدود مؤمنان باشد، چون خداى سبحان، وعده داده که روزى، اين دين را به دست قومى صالح تأييد مى کند. قومى که هيچ چيزى را بر دين خدا مقدم نمی دارند، و چون اين قوم فراهم آيند، در آن هنگام، خداى تعالى دينى را که براى آنان پسنديده، بلا مانع و بدون مزاحم مى کند: «فَسَوفَ يَأتِى اللّهُ بِقَومٍ يُحِبُّهُم وَ يُحِبُّونَهُ أذِلَّةٍ عَلَى المُؤمِنِينَ أعِزَّةٍ عَلَى الکَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّهِ وَ لَا يَخَافُونَ لَومَةَ لَائِم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳۱
و نيز فرموده: «وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَستَخلِفَنَّهُم فِى الأرضِ کَمَا استَخلَفَ الَّذِينَ مِن قَبلِهِم وَ لَيُمَکِنِنَّ لَهُم دِينَهُمُ الَّذِى ارتَضَى لَهُم... يَعبُدُونَنِى لَا يُشرِکُونَ بِى شَيئاً»، و اين احتمال عيبى ندارد.
بعضى از مفسران گفته اند: منظور از کلمه «امت»، جماعت است، اما جماعتى که بعد از اين کفار مى آيند و کافرتر از اينان هستند و بر کفر خود اصرار می ورزند، آن وقت خداى تعالى، به عذاب انقراض گرفتارشان مى کند، همان طور که در زمان نوح «عليه السلام» چنين کرد.
وجه ديگرى که در معناى آيه گفته اند، اين است که: منظور از «امت»، جماعت است، ولى جماعتى که بعد از اين کفار مى آيند و بر معصيت خدا پافشارى مى کنند، و قيامت براى آنان بپا مى شود.
ليکن اين دو وجه، سخيف و نادرست است. زيرا اساس آن دو، بر يک مبناى غلطى است و آن، اين است که: معذّبين، کفار آينده اند، نه همان کفارى که استهزاءشان در آيه نقل شد. با اين که ظاهر جملۀ «ألَا يَومَ يَأتِيهِم...»، اين است که معذّبين، همان استهزاء کنندگانى هستند که گفتند: «مَا يَحبِسُهُ».
عذابى که کفار آنرا مسخره مى کردند آنان را فرا خواهد گرفت
«الا يوم ياتيهم ليس مصروفا عنهم و حاق بهم ما کانوا به يستهزؤون » - اين آيه به منزله جواب از گفتار کفار است که گفتند: «ما يحبسه » و اين سؤ ال ، گفتارى است که در موقعيت استهزاء واقع شده چون در معناى رد آن عذابى است که با آن تهديد شدند و حاصلش اين بود که:
اگر اين عذابى که خداى تو ما را به آن تهديد مى کند حق بود در نازل کردنش درنگ نميکرد، و هيچ سببى نيست که خدا به انتظار آن سبب از فرستادن عذاب صرفنظر کند، چون اگر سببى باشد، ايمان آوردن ما است ، که ما ابدا ايمان نخواهيم آورد و از کفر خود دست بر نخواهيم داشت ، پس درنگ در فرستادن عذاب هيچ وجه صحيحى ندارد و وجه صحيح در تعجيل آن است ، و اين خود کاشف است از اينکه تهديد مذکور از قبيل تهديد کاذب است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳۲
خداى تعالى از اين سخن کفار پاسخ داد به اينکه آن عذاب بزودى خواهد آمد و هيچ عاملى نمى تواند آن را از اين کفار برگرداند، بلکه عذابى که به آن استهزاء مى کردند آنان را فرا خواهد گرفت .
با اين بيان روشن مى شود که عذابى که خداى تعالى کفار را با آن تهديد کرده عذاب دنيوى بوده که خيلى زود بر آنان نازل مى شده و بر اين اساس اين آيه و آيه قبل از آن هر يک ، يکى از هوسهاى جاهلانه کفار را ذکر مى کند، آيه قبلى تذکر مى دهد که وقتى مساءله قيامت بر کفار گفته مى شود، و از عذاب روز قيامت انذار مى شوند، مى گويند: اين سخن سحرى است آشکار، و آيه مورد بحث يادآور مى شود که وقتى عذاب موعود تا مدتى تاءخير انداخته ميشود و خبرش به آنان مى رسد، از در استهزاء مى گويند: چه شد که تاءخير افتاد؟
«وَ لَئنْ أَذَقْنَا الانسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ کفُورٌ»:
در مجمع البيان ميگويد: کلمه «ذوق » - که فعل «اذقنا» از آن گرفته شده - به معناى آن است که چيزى را براى اينکه بفهمى چه طعمى دارد در دهان بگذارى .
و اگر خداى سبحان در اين آيه حلال کردن لذات را براى انسانها اذاقه و چشاندن خوانده براى اين است که بفهماند لذات دنيا مانند طعم غذاها ناپايدار است و به سرعت از بين مى رود، نظير تعبيرهاى زير که درباره لذات دنيا کرده اند، يکى گفته : «ظلى است زائل » يعنى سايهاى است زودگذر، ديگرى گفته : رؤ ياهاى شيرينى است که پس از بيدارى اثرى از آن نمييابى .
و کلمه «نزع » که فعل «نزعنا» از آن گرفته شده به معناى کندن چيزى از جائى است (که در آن استقرار يافته )، و کلمه «يؤ س » بر وزن فعول ، صيغه مبالغه از ماده «ياءس: نوميدى » است ، و ياءس عبارت از حالتى است که يقين کنى آن چيزى که اميد و انتظارش را دارى تحقق نخواهد يافت ، و نقيض اين حالت را «رجاء: اميد» گويند.
و در اين آيه رحمت به جاى نعمت به کار رفته ، با اينکه نعمت چشيدنى است نه رحمت ، و جا داشت بفرمايد: «و لئن اذقنا الانسان منا نعمة »، و اگر اينطور نفرمود، براى اين است که اشاره کند به اينکه هر نعمتى که خداى تعالى به انسان مى دهد مصداقى از رحمت خدا است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳۳
زيرا حاجتى از انسان را برطرف مى سازد، در حالى که خود انسان استحقاق آن را ندارد و طلبکار از خداى تعالى نيست.
و معناى آيه اين است : اگر ما به انسان چيزى از نعمتهايى که انسان ، متنعم به آن است بدهيم و سپس از او نزع کنيم و بگيريم ، دچار ياس شده به شدت نوميد مى گردد، تا اين حد که گوئى بازگشت مجدد آن نعمت را غير ممکن ميداند، آنگاه به کفران نعمت ما ميپردازد، تو گويى خود را طلبکار ما در آن نعمت ميدانسته و آن را حق ثابت خود مى پنداشته که ما محکوم به دادن آن هستيم ، و گويا اصلا ما را مالک آن نعمت نميدانسته ، پس انسان طبعا بگونه اى است که هنگامى چيزى از او گرفته مى شود ماءيوس مى گردد و کفران ميورزد آفريده شده است .
نکته ديگرى که در اين آيه هست اين است که با اينکه موضوع مورد بحث ، کفار بودند، از سرشت انسان سخن رانده ، براى اينکه بفهماند صفتى که ما براى انسان ذکر کرديم خاص کفار نيست ، بلکه صفت نوع بشر است .
«وَ لَئنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضرَّاءَ مَستْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَب السيِّئَات عَنى إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ»:
در مجمع البيان گفته : کلمه «نعماء» به معناى انعامى است که اثر آن بر صاحبش ظاهر باشد، و «ضراء» به معناى بلاء و مضرتى است که از حال پريشان صاحبش خبر دهد، زيرا اين دو کلمه از مجراى کلماتى گرفته شده اند که مخصوص حکايت احوال ظاهرى است ، مانند کلمه «حمراء: قرمزى» (که سرخيش واضح و ظاهر است).
و کلمه «عيناء: خوش چشمى » (که زيبائى چشمش بر همه روشن است )، علاوه براين ، اين دو کلمه دلالت بر مبالغه نيز دارند، و کلمه «فرح » به معناى سرور است ، و اين دو کلمه (فرح و سرور) نظير هم هستند، و هر دو به معناى باز شدن قلب به خاطر چيزى است که از آن لذت ميبرد، و ضد اين دو کلمه «غم » (با تشديد ميم ) است - تا آنجا که ميگويد:
و کلمه «فخور» به معناى کسى است که زياد فخرفروشى مى کند، و يا با شمردن فضايل خود مى خواهد خود را يک سر و گردن از ديگران بلندتر جلوه دهد، و اين کلمه هر جا اطلاق شود ذم است ، چون دلالت بر تکبر دارد، تکبر بر کسى که تکبر بر او جايز نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳۴
و منظور از سيئات به قرينه مقام ، مصائب و بلاهايى است که نزول آن بر آدمى ، انسان را بد حال و غمگين و دردمند و پريشان کند. و معناى آيه اين است که : اگر ما انسان را بعد از آنکه گرفتار بود به نعمتى برسانيم حتما ميگويد شدائد از من برطرف شد. و اين گفتار که قرآن به عنوان زبان حال از جنس بشر حکايت مى کند کنايه است از اينکه وضع بشر چنين است که بعد از رفع گرفتاريش خاطر جمع مى شود که ديگر آن شدائد و مصائب بر نميگردد.
و اينکه فرمود: «انه لفرح فخور» به منزله تعليل براى جمله «ليقولن ذهب السيئات عنى » است که مى فرمايد: علت خاطر جمعيش اين است که او آنچنان خوشحال مى شود که خيال مى کند هميشه در اين حال باقى خواهد ماند چونکه نعمت را بعد از بلاء چشيده است (و در دلش جائى براى فکر صحيح باقى نميماند)، و اگر او فکر مى کرد که آنچه از نعمت که در اختيار او است زوال پذير است و نمى توان به بقاء و دوام آن اعتماد نمود، چون امر به دست او نيست ، بلکه به دست غير او است همچنانکه احتمال دارد که آنچه از گرفتاريها و مصائب که از او برطرف شده دوباره برگردد، در اين صورت ديگر خوشحال نميشد، چون هيچ انسان عاقلى درباره امرى مستعار و ناپايدار خوشحالى نميکند. همچنانکه علت فخور بودنش همان سرور است ، انسان وقتى به نعمتى مى رسد بر ديگران فخرفروشى مى کند، با اينکه فخر، مخصوص کرامت و فضيلتى است که خود انسان براى خود کسب کرده باشد، نه فضايلى (از قبيل زيبايى ، خوشقامتى ، سلامت ، ثروت و هر نعمت ديگر که ) به انسان داده شده است.
پس ، از فخرفروشى اينگونه انسانها فهميده مى شود که او نعمت را از خودش و اختيار آن را به دست خودش ميداند نه به دست ديگرى ، و کسى را سراغ ندارد که نعمت را از او سلب کند، و يا گرفتاريهائى که داشته به او برگرداند، و به اين جهت است که به ديگران فخر ميفروشد.
انسان تنگ نظر و کوته بين، در شدت و بلا، نوميد و کفور و در نعمت و رفاه، سرمست و بالنده است، جز صابران نيکوکردار...
«إِلا الَّذِينَ صبرُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ أُولَئک لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کبِيرٌ»:
خداى تعالى قبل از اين جمله طبيعت انسان را در حال شدت و بلاء، و در حال نعمت و رخاء بيان کرده ، مى فرمايد که : در حال اول دچار ياءس و کفر ميشود، و در حال دوم دچار فرح و فخر مى گردد، و منظورش از اين بيان اين است که بفرمايد: انسان موجودى تنگ نظر است و ديدى کوتاه دارد، تنها وضع حاضر و پيش پاى خود را مى بيند، و از آينده دورتر خود غافل مى شود، اگر نعمت از دستش برود، ديگر بازگشتى براى آنها نميبيند و به ياد نمى آورد که آنچه داشت از خداى سبحان بود، و خداى سبحان اگر بخواهد ميتواند دوباره آن را برگرداند، تا در نتيجه اين يادآورى صبر کند و دل خود را به اميد و درخواست از خداى تعالى محکم سازد.
و اگر (نعمتى به او برسد و يا) نعمت از دست رفتهاش دوباره برگردد، خيال ميکند مالک آن نعمت است ، لذا مسرور و فخور مى شود و خدا را در اين سرنوشت خود هيچکاره ميداند، در نتيجه در مقام شکرگزارى بر نيامده از اظهار مسرت و فخرفروشى به ديگران نمى پرهيزد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳۵
خداى عزّوجل بعد از بيان اين دو طبيعت از انسانها، طايفه اى از آنان را استثناء نموده مى فرمايد: «الا الذين صبروا و عملوا الصالحات »، سپس به اين طايفه وعده نيک داده مى فرمايد: «اولئک لهم مغفرة و اجر کبير».
صبر و عمل صالح، جدای از ايمان نيستند
خواهيد گفت : چرا افراد استثنائى را به عنوان «الذين صبروا و عملوا الصالحات»، استثناء کرده؟
در پاسخ مى گوييم : وجهش اين است که رهايى انسان از آن دو طبيعت مذموم ، تنها براى کسانى امکان دارد که صابر باشند و صفت نيک و خويشتنداريشان نگذارد در برابر مصائب ، جزع و فزع نموده دچار نوميدى و کفر شوند، و وادار سازد تا هنگام زوال شدايد و رسيدن نعمتها از خداى تعالى ، ولى نعمتشان غافل نگشته ، در مقام شکرگزارى برآيند، و او را ثنائى گويند که مايه خوشنوديش باشد، و نعمت او را در جايى مصرف کنند که او راضى باشد، و خلق خداى را از فرح و فخر خود آسوده بدارند، و استغناء، وادار به اين عکس العملهاى نکوهيده شان نکند.
و اين طايفه استثنائى تنها افرادى هستند که از آن دو حالت زشت رهايى دارند، و خدا آنان را مى آمرزد، يعنى آثار آن دو طبيعت مذموم را از دلهايشان محو نموده به جاى آن ، خصال ستوده را جايگزين مى کند، آرى اين طايفه نزد پروردگار خود مغفرت و اجرى بزرگ دارند. در اين آيه دلالتى است بر اينکه صبر با عمل صالح ، منفک از ايمان نيست ، و ممکن نيست فرد بى ايمان ، صابر و داراى اعمال صالح باشد. آرى، در اين آيه به صابران صالح وعده مغفرت و اجر بزرگ داده و معلوم است که مغفرت شامل مشرکين نمى شود، زيرا خود خداى تعالى فرموده : «ان اللّه لا يغفر ان يشرک به ».
و باز به دليل اينکه عين اين وعده که در اين آيه آمده ، يعنى وعده مغفرت و اجر کبير را در آيات زير به مؤمنين داده و فرموده : «و الذين آمنوا و عملوا الصالحات لهم مغفرة و اجر کبير»، و نيز فرموده: «ان الذين يخشون ربهم بالغيب لهم مغفرة و اجر کبير».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳۶
و اتصال آيات سهگانهاى که در اول آنها کلمه «لئن » آمده به ما قبل روشن است ، براى اينکه گفتار در آيات قبل در زمينه کفر کافران و سحر خواندن وعده معاد بود، و نيز اين را تذکر ميداد که کفار در مقابل تهديد به عذاب ، آن را استهزاء کردند، و در اين سه آيه فرمود که کفار با آن وضع طبيعى که دارند نعمت خدا را زوال پذير نميدانند، و همچنين اگر گرفتارند گرفتارى خود را نيز زوال پذير نميدانند، هر چند خداى تعالى وعده زوال آن و تبدلش به يک زندگى خوب را داده باشد. همچنانکه در اول سوره اين وعده را داده بود.
«فَلَعَلَّک تَارِک بَعْض مَا يُوحَى إِلَيْک وَ ضائقُ بِهِ صدْرُک ...»:
توضيح درباره خطاب به رسول خدا (ص ) در: «فعلک تارک بعض ما يوحى اليک...» و معنايى که از اين خطاب فهميده مى شود
از آنجا که رسالت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) با قرآن معجزه آسائى که آن را تاءييد مى کرد، و معجزات باهره و ادله و براهين قاطعى که همراه آن بود، چيزى نبود که عقل سالم بتواند آن را انکار کند، و يا انسانى داراى مشاعر درست بتواند آن را رد نموده به آن کفر بورزد، قهرا کفرى که قرآن از کفار و انکارى که از مشرکين حکايت مى کند به حسب طبع ، امرى بعيد به نظر ميرسيد، و اين طبيعى است که وقتى وقوع امرى با خصوصيات و صفاتى در نظر انسان بسيار بعيد برسد، شروع به بى اعتنايى به استبعاد خود مى کند و سعى مى کند وقوع آن امر را از راههاى ديگرى توجيه کند تا اينکه به وقوع امرى که عادتا و طبيعتا بعيد است ملتزم نشود.
و چون آيه شريفه چنين مقامى را داشت يعنى از کفار و مشرکين انکار نبوتى را نقل کرد که حق صريح بود، و حجتها و براهين واضحى حقانيت آن را تاءييد مى کرد، و اين انکار امر بسيار بعيدى بود و طبعا کسى آن را باور نميکرد، لذا در آيه مورد بحث شروع کرد با آوردن وجوهى پى در پى به تدريج آن استبعاد را از بين ببرد، و به اين منظور فرمود: «شايد تو، به خاطر اينکه انکار منکرين به نظرت امر بعيدى رسيده بخواهى بعضى از آنچه به تو وحى شده را ترک کنى ...»، «و يا مى گويند محمد اين کلام را به دروغ به خدا نسبت مى دهد...».
پس گويا اينطور گفته شده : اين خيلى بعيد است که تو کفار را به سوى حق واضح دعوت بکنى و آنان دعوت تو را که همان کلام من است بشنوند و در عين حال آن را نپذيرند، و به حق بعد از آنکه روشن شده کفر بورزند، پس مثل اينکه خواسته اى تو بعضى از آنچه به سويت وحى شده را ترک گوئى ، يعنى آنها را به کفار ابلاغ نکنى ، به اين جهت بوده که کفار با انکار خود با تو مواجه شدند، و يا به خود جراءت داده اند بگويند: قرآن کلام خداى تعالى نيست ، بلکه افترائى است که او بر خدا بسته است ، و باز به همين جهت بوده که ايمان نياورده اند، اگر به راستى تو به خاطر درخواستها و پيشنهادهاى نادرستى که کفار خواهند کرد بعضى از آنچه به سويت وحى شده را ترک کرده اى ، بايد بدانى که تو تنها پيام رسان و انذارگرى ، تو اختيار هيچ کارى را ندارى ، مگر آنچه را خدا بخواهد و اجازه دهد.
و اگر کفار به صرف افتراء ايمان نمى آورند و تو در اين کارشان هيچ دخالتى ندارى ، به ايشان بگو شما هم ده سوره مثل سوره هاى قرآن به خدا افتراء ببنديد...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳۷
و از آنچه گذشت روشن شد که اگر گفتار در اين آيه را در قالب و لحن انتظار و اميدوارى و احتمال ريخته، (با اينکه خداى تعالى عالم به همه امور است )، بدان جهت است که به مقتضاى مقام سخن گفته باشد، چون مقام ، مقام استبعاد بوده ، و مقتضاى اين مقام اين است که سخن با لحن «اگر و اگر» گفته شود، و همه چيزهائى که محتمل است در يک حادثه مستبعد - که در مورد بحث ، همان انکار کفار است - اثر داشته باشد ذکر شود.
رده:تفسیر المیزان