المیزان جلد۱۰ بخش۲۰
براى مثال ، خواننده بايد پادشاهى را در نظر بگيرد که گزارشى به او رسيده مبنى بر اينکه جمعى از ضعيف ترين طبقات رعيتش فرمانش را تمرد کرده اند، و آن پادشاه بعضى از کارکنان دربار را به عنوان رسول نزد آن رعايا بفرستد تا به اطاعت و تسليم شدن در برابر شاه دعوتشان کند، و در اين باره نامه خود را به او داده دستورش دهد نامه را بر آن جمع بخواند، و به خاطر تمرد و استکبارشان ملامتشان کرده و بگويد:
شما مردم ذليل که از ضعيفترين طبقات اين کشوريد، با چه نيرويى عليه پادشاه قيام کرده ايد؟ پادشاهى که هم ولى نعمت شما است و هم داراى قوت و سطوت و عزت است ، ماءمور دربار نيز طبق فرمان عمل نموده آنان را ملامت بکند، ولى بر خلاف انتظارش با رد و انکار مردم مواجه شود، و ناگزير نزد شاه برگردد و اطلاع دهد که آن مردم دعوتش را نپذيرفتند و به نصايح و راهنماييهايش گوش ندادند، و به نامه پادشاه هم وقعى ننهادند.
شاه براى بار دوم نامهاى به آن ماءمور بنويسد و در آن نامه فرمانش دهد که اين نامه را براى آن مردم بخوان ، شايد تو در نوبت اول نامه ما را براى آنان نخوانده اى و ترسيده اى مبادا پيشنهادى کنند که از قدرتت خارج باشد، و يا نامه مرا خوانده اى ولى آن مردم پنداشته اند که نامه از ناحيه من نبوده و تو آن را به دروغ به من نسبت داده اى ، اگر بهانه آنان احتمال اول بوده بايد بدانند که تو فرستاده مائى ، و غير از رساندن پيام ما و نامه ما وظيفه و پستى ندارى . و اگر احتمال دوم بوده بايد بدانند که آن نامه به خط خودم است و با دست خود نوشته ام ، و با مهر خودم ممهور کرده ام ، و خط و مهر من طورى است که احدى نمى تواند آن را تقليد کند.
خواننده محترم اگر در اين مثال دقت کند، متوجه مى شود که نامه دوم خطابش در مقامى است که شاه در صدد فهماندن استبعاد خويش است ، و منظورش از ذکر آن دو احتمال ، يعنى احتمال اينکه رسول ، نامه اولش را نرسانده باشد و احتمال اينکه مردم خيال کرده باشند که نامه جعلى است اين نبوده که رسول را بطور جدى سرزنش کند، و يا احتمال کذب و افتراء را جدى بگيرد، بلکه منظورش از ذکر آن دو احتمال اين بوده که مقدمه چينى کند براى بيانى که آن دو شبهه را رد کند و بفرمايد رسول به غير ابلاغ رسالت هيچ اختيار ديگرى ندارد، تا مردم هر چه دلشان خواست از او تقاضا و پيشنهاد کنند، و قرآن کريم نامه و از خود پادشاه است و در آن شک و ترديدى نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳۸
از اينجا روشن مى شود که جمله «فلعلک تارک بعض ما يوحى اليک و ضائق به صدرک ...» نميخواهد بطور جدى اظهار احتمال کند و جدا بفرمايد: «نکند تو بعضى از آنچه را که به سويت وحى شده به مردم نرسانده اى ...»، و نميخواهد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را توبيخ کند که چرا چنين کردى ، و نيز نميخواهد آن جناب را تسليت و دلگرمى دهد که اگر چنين کرده اى عيبى ندارد، غصه مخور، و از کفر و لجبازى کفار غمگين مباش ، براى اينکه آنچه به تو وحى شده حق صريح است . بلکه همانطور که گفتيم گفتار در اين جمله زمينه مقدمه چينى دارد، و ميخواهد زمينه را براى يادآورى اينکه: «انما انت نذير و اللّه على کل شى ء قدير» آماده سازد.
پس اينکه بعضى از مفسرين گفته اند: کلام در اين آيه در زمينه نهى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) از اندوه و تنگ حوصلگى به خاطر لجبازيهائى است که از کفار مى بيند، چيزى که هست نهيى است تسليتى و دلگرم کننده ، نظير نهى در آيه «و لا تحزن عليهم و لا تک فى ضيق مما يمکرون»، و آيه «لعلک باخع نفسک ان لا يکونوا مؤمنين ان نشا ننزل عليهم من السماء آية فظلت اعناقهم لها خاضعين» گفتارى نابجا است.
و نيز روشن گرديد که جمله «فلعلک تارک ...» و جمله «ام يقولون افتراه » به منزله دو شق ترديد است ، و هر دو با آيه قبل به يک جهت اتصال دارد که بيانش گذشت.
و اگر در جمله «تارک بعض ما يوحى اليک » با آوردن کلمه «بعض » مطلب را اختصاص به بعضى از آنچه وحى شده نمود براى اين است که آيات سابق متضمن تبليغ وحى بطور اجمال بود، در نتيجه معناى جمله چنين مى شود: ((شايد تو قسمتى از آنچه ما در قرآن به سويت وحى کرده ايم را ترک کرده اى و براى آنان تلاوت ننموده اى و در نتيجه حقانيت قرآن آنطور که بايد و شايد برايشان منکشف نشده ، انکشافى که سبب شود عليه تو جبهه گيرى نکنند و دعوتت را رد ننموده ادعايت را منکر نشوند. چون اسلوب قرآن کريم طورى است که بعضى از آن ، مفسر و روشنگر بعض ديگر است
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳۹
و قسمتى از آن ، قسمت ديگر را قابل قبولتر مى سازد، مانند آيات احتجاج که روشنگر آيات دعاوى است ، و آيات ثواب و عقاب که قبول حق را از راه تطميع و تهديد نزديکتر مى کند و آيات مربوط به داستانهاى عبرت انگيز که دلها را (براى پذيرفتن اندرزها و حلال و حرامها) نرم مى سازد. «و ضائق به صدرک ان يقولوا» - در مجمع البيان گفته:
«ضائق » (اسم فاعل ) و «ضيق » (صفت مشبهه ) و هر دو به يک معنا هستند ليکن در خصوص آيه مورد بحث کلمه «ضائق » به دو جهت بهتر است از کلمه «ضيق »: يکى اينکه کلمه «ضيق » بيشتر در چيز تنگى به کار مى رود که تنگيش ذاتى باشد، و کلمه «ضائق » در چيز تنگى استعمال مى شود که تنگيش عارضى است ، و در آيه شريفه تنگ حوصله شدن رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) امرى عارضى است ، پس آوردن کلمه «ضائق » مناسبتر است . جهت دوم اينکه از نظر قافيه و وزن شبيه به کلمه «تارک » است که در جمله قبلى قرار دارد.
و ظاهرا ضمير در «به » به جمله «بعض ما يوحى » برميگردد، هر چند که بعضى از مفسرين گفته اند مرجع آن جمله «لولا انزل عليه کنز...» ميباشد و يا گفته اند: به پيشنهاد احتمالى کفار بر مى گردد. احتمال آخرى با اين نظريه موافقتر است که جمله «ان يقولوا...» بدل باشد از ضمير در «به »، و احتمالى که ما داديم موافقتر است با اين نظريه که جمله «ان يقولوا...» مفعول له باشد براى جمله «تارک»، و تقدير کلام چنين است : «لعلک تارک ذلک مخافة ان يقولوا لو لا انزل عليه کنز او جاء معه ملک - شايد توبه اين خاطر ابلاغ بعضى از آيات را ترک ميکنى که ميترسى بگويند: چرا با او گنجى يا فرشته اى نيامد».
چون و چراى کفار درباره نزول قرآن و جواب خداى تعالى به آنان
«انما انت منذر» - اين جمله جواب از پيشنهاد کفار است که گفتند: «لو لا انزل عليه کنز او جاء معه ملک ». و اين پيشنهاد که از طرف کفار شده در قرآن کريم مکرر نقل شده ، در بعضى از آن نقلها تنها مساله آمدن فرشته با رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) آمده ، و در بعضى ديگر پيشنهادى ديگر علاوه بر آن نقل شده ، يک جا آن پيشنهاد اضافى ، آمدن خداى سبحان براى شهادت دادن به حقانيت رسالت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) است.
و در بعضى ديگر اين آمده که چرا باغى ندارد که از ميوه آن بخورد، و در بعضى ديگر آمده است که چرا از آسمان کتابى نوشته شده نياورد تا مردم آن را بخوانند. و خداى تعالى در همه آن پيشنهادها و اعتراضات، جوابى نظير جواب آيه مورد بحث داده و آن اين است که : فرستاده او جز رساندن پيام و رسالت او هيچ مسؤ وليت و اختيار و قدرتى از خود ندارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴۰
چيزى در دست او نيست که اين توقع ها را از او داشته باشيد، او يک فرد بشر است که به عنوان رسول به سوى شما گسيل شده و هيچ کارى جز اين نميتواند بکند مگر آنکه خداى تعالى در اين باب بخواهد به او قدرت و اختيارى بدهد و يا اجازهاش دهد که براى شما آيتى بياورد، در سوره مؤ من فرموده : «و ما کان لرسول ان ياتى باية الا باذن اللّه ».
جمله «و اللّه على کل شى ء وکيل » را بعد از جمله «انما انت نذير» آورد تا پاسخ از چون و چراى کفار عليه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را تکميل کرده باشد، و حاصلش اين است که پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بشرى مثل ساير مردم است . و جز انذار که در حقيقت رسالت به اعلام خطر است هيچ ماءموريتى ندارد، و اما قيام به همه امور و تدبير آن ، حال چه امورى که در مجراى عادى جريان دارد و چه امورى که خارق عادت باشد تنها بدست خداى سبحان است و بس . پس، اين مردم نبايد در کارهائى که به عهده آن جناب نيست به او دل ببندند.
دليل اين معنا روشن است ، و آن اين است که پديد آورنده تمامى موجودات و فاطر آن خدا است ، و همانا او قائم است بر هر چيزى که نظام بر آن جارى است ، پس هيچ چيز نيست مگر آنکه خداى تعالى مبداء و منتها، در امور و شؤ ون آن است ، و تنها حکم او است که در آن چيز نافذ است ، پس او بر هر چيزى وکيل و مورد اعتماد است ، و در هر امرى تنها به او بايد دل بست .
با اين بيان روشن مى شود که جمله «و اللّه على کل شى ء وکيل » به کمک جمله «انما انت منذر» قصر قلب را افاده مى کند، چون کفار از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) چيزى را خواسته بودند که به دست آن جناب نبود، خداى تعالى درخواستشان را وارونه و سپس در خودش منحصر کرد (در حقيقت فرموده اولا بيجا از رسول گرامى من اين درخواست را کرديد و ميبايست از خود من بکنيد، در ثانى غير از من هيچکس کارهاى نيست ).
اگر مى پنداريد قرآن افتراء بسته بر خدا است ، شما نيز از عهده اين افتراء برآييد!
«أَمْ يَقُولُونَ افْترَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشرِ سوَرٍ»:
قبل از اين آيه کلامى گذشت که به وسيله آن ميتوان کلمه «اءم » را متصله گرفت ، و آن جمله «فلعلک » است ، چون اين جمله در معناى استفهام است ، و تقدير کلام چنين است : «آيا بهانه کفار اين است که تو بعضى از آنچه به سويت وحى شده را از ترس اعتراض کفار ترک کرده اى ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴۱
و ترسيده اى نکند که بعد از شنيدن آن ، پيشنهاد آوردن معجزه کنند، و يا اينکه خود کفار شک کنند در اينکه قرآن وحى باشد و اظهار کنند تو آن را به دروغ بر ما بسته اى ، چون اين خيلى بعيد است که کلام ما را به گوش آنان رسانده باشى و آنان بدان ايمان نياورند، پس اگر ايمان نياورده اند به خاطر يکى از اين دو جهت است ».
ولى بعضى از مفسرين گفته اند: کلمه «اءم » در اينجا منقطعه و به معناى «بل » است ، مى خواهد بفرمايد: (((نه ، بهانه کفار اين نيست که تو بعضى از آيات قرآنى را به گوش آنان نرسانده اى ، چون همه آنها را به آنان رسانده اى ، بلکه بهانه شان اين است که مى گويند اصلا) قرآن کلام خدا نيست و تو به ناحق و به دروغ آن را به خدا نسبت ميدهى».
«قل فاتوا بعشر سور مثله مفتريات » - در اين کلام تحدى واضحى است و به روشنى مى فرمايد: اگر قرآن را افتراء ميدانيد، شما هم اين افتراء را ببنديد، و ده سوره مثل قرآن از پيش خود ساخته و پرداخته کرده به افتراء به خدا نسبت بدهيد. و ضمير در کلمه «مثله » به قرآن و يا به اين سوره به اعتبار اينکه قرآن است برميگردد، و حرف «فاء» در کلمه «فاتوا» تفريع اين صيغه امر بر کلمه «افتراء» را ميرساند، (ميفرمايد: حالا که قرآن را افتراء ميدانيد پس بياوريد...)، و در اين کلام حذف و ايصالى به کار رفته تا رعايت کوتاه گوئى شده باشد، و تقدير کلام چنين است:
«قل لهم ان کان هذا القرآن مما افتريته على اللّه و کان من عندى و کان من الجائز ان ياتى بمثله غيرى فان کنتم صادقين فى دعواکم و مجدين غير هازلين فاتوا بعشر سور مثله مفتريات - به آنان بگو: اگر اين قرآن افترائى است که من به خدا بسته ام ، و کلامى است که خود من آن را ساخته و پرداخته ام و چيزى است که مى شود غير من نيز مثل آن را ساخته و پرداخته کند، در صورتى که در اين گفتار خود، صادق و جدى هستيد و شوخى نميکنيد ده سوره مثل آن را بياوريد و به خدا افتراء ببنديد».
و اگر به تنهائى نتوانستيد از کسانى ديگر - به جز خدا - از قبيل خدايان خود که گمان مى کنيد معبود شما هستند و در هنگام حاجت به آنها متوسل ميشويد استعانت بجوييد، تا همه اسباب و وسايل برايتان جمع و جور شود و احدى از آنهائى که احتمال ميدهيد کمکش مؤ ثر باشد و سودى برايتان داشته باشد باقى نماند، چون اگر قرآن کريم ساخته و پرداخته يک فرد انسان باشد، بايد انسانهاى ديگر نيز بتوانند نظير آن را بياورند.
شرحى در مورد اين که تحدى قرآن، همه جانبه است و شامل معارف قرآن نيز هست
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴۲
با اين بيان به خوبى روشن شد که تحدى به آوردن مثل قرآن در آيه مورد بحث تنها از حيث نظم قرآن و بلاغت آن نيست ، زيرا اگر تحدى تنها از اين جهت بود بايد ميفرمود: متخصصين در شعر و ادبيات را به کمک طلب کنيد، ولى اينطور نفرمود، بلکه فرمود از هر کس غير خداى تعالى که ميتوانيد دعوت کنيد، کمک بگيريد، چه خدايانتان و چه غير آنها.
و معلوم است که خدايان عرب سنگ و چوبهائى بودند که نه سخن گفتن ميدانستند و نه به نظم و اسلوب خوب کلام و به فصاحت و بلاغت آن معرفت داشتند، پس معلوم مى شود تحدى آيه شريفه شامل تمامى جهاتى است که قرآن متضمن آن است : چه معارف الهى و چه اخبار غيبى و چه براهين ساطع و مواعظ حسنه ، و چه دستورات مهم اخلاقى ، و چه شرايع الهى ، و چه فصاحت و بلاغت.
نظير آيه مورد بحث در تحدى از جميع جهات آيه زير است که مى فرمايد: «قل لئن اجتمعت الجن و الانس على ان ياتوا بمثل هذا القرآن لا ياتون بمثله و لو کان بعضهم لبعض ظهيرا» که در بحث پيرامون اعجاز قرآن در جلد اول اين کتاب درباره آن سخن گفته شد.
با اين بيان فساد اين گفته ظاهر مى شود که اعجاز قرآن تنها در بلاغت و فصاحت به نظم و سياق مخصوص به آن است چون اگر جهت اعجاز قرآن غير اين ميبود در مقام معارضه ، خداى تعالى در تحدى عرب به صرف ساختن و پرداختن و به خدا افتراء بستن قناعت نميکرد، زيرا اين بلاغت چند مرحله دارد، که عاليترين آن معجزه است ، ولى مرحله متوسط و پايين آن براى بشر ممکن و عملى است . پس تحدى در آيه ، به مرتبه اعلاى بلاغت مربوط است . و اگر چنين نباشد و صرف بلاغت و فصاحت کلام (بدون توجه به نظم و سياق ) وجه اعجاز شمرده شود آن وقت سخنان رکيک (که کوتاه و رسا است ) داراى بيشترين حد از بلاغت اعجازآميز بايد باشند!
و کلمه «مثل » که در آيه شريفه آمده نمى تواند منظور از آن ، مثل قرآن در جنس باشد، زيرا مثل آن در جنس ، حکايت آن است ، و با حکايت قرآن و دوباره خوانى آن ، تحدى حاصل نمى شود. بلکه منظور از آوردن مثل ، همان چيزى است که متعارف در بين عرب در تحدى يکديگر است ، مثلا وقتى دو نفر شاعر عرب يکديگر را تحدى مى کنند تا يکى ثابت کند که حريفش قادر نيست مثل او شعر بگويد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴۳
و آن ديگرى هم همين را درباره وى ثابت نمايد، متعارف اين است که اين شعر او را رد مى کند، و او شعر اين را، و اينگونه متناقضات در بين شعراى معروف عرب نظير امرى القيس و علقمه و عمر بن کلثوم و حارث بن حلزه و جرير و فرزدق و ديگران مشهور است .
سه وجه در بطلان قول مذکور
و دليل فساد اين گفتار اين است که:
اولا: اگر علت و وجه معجزه بودن قرآن تنها فصاحت و بلاغت آن بود - با اينکه تشخيص کلام فصيح و بليغ از غير آن جهانى و عمومى نبود، زيرا عرب به تنهائى در اين فن تخصص داشت - ديگر معنا نداشت بفرمايد: همه جن و انس را براى شرکت در اين امر دعوت کنيد، و غير از خداى تعالى هر کس ديگرى را به کمک بگيريد: «و ادعوا من استطعتم من دون اللّه »، «لئن اجتمعت الانس و الجن ...»، و لازم بود بفرمايد: «لئن اجتمعت العرب »، و يا بفرمايد: «و ادعوا من استطعتم من آلهتکم و من اهل لغتکم - براى کمک در اين کار، خدايان و اهل زبانتان را به کمک بخوانيد».
و ثانيا: اگر جهت اعجاز، تنها خصوص بلاغت بود ديگر صحيح نبود به مثل آيه زير استدلال کند و بفرمايد: «و لو کان من عند غير اللّه لوجدوا فيه اختلافا کثيرا»، چون ظاهر اين استدلال اين است که مى خواهد مطلق اختلاف را نفى کند و بيشتر اختلافها مربوط به مضامين و معناى کلام است نه به الفاظ کلام .
و ثالثا: ما مى بينيم خداى تعالى به مثل آيه شريفه «فلياتوا بحديث مثله » و آيه شريفه «فاتوا بسورة مثله و ادعوا من استطعتم من دون اللّه »، استدلال کرده و ما در گذشته استفاده کرديم که سوره يونس از نظر ترتيب نزول ، قبل از سوره هود نازل شده ، و روايات نيز اين استفاده ما را تاءييد ميکند، آنگاه بعد از آنکه در سوره يونس آن تحدى را کرده در سوره مورد بحث فرموده : «فاتوا بعشر سور مثله مفتريات و ادعوا من استطعتم من دون اللّه »، و اگر جهت اعجاز تنها مساله بلاغت بود، اين تحدى ها خارج از نظم طبيعى مى شد، زيرا اين صحيح به نظر نميرسد که امروز قوم عرب را تحدى کند به آوردن يک سوره مثل قرآن ، و فردا تحدّى کند به آوردن ده سوره مثل آن (و مثل اين مى ماند که من امروز به حريف خود بگويم : اگر مردى اين سنگ ده من را بردار، و چون نتواند بردارد به او بگويم خوب حالا اگر مردى اين سنگ صد من را بردار).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴۴
آرى ، اگر جهت اعجاز خصوص فصاحت و بلاغت بود مقتضاى طبع کلام اين بود که اول بر همه قرآن تحدّى کند، و آنگاه اگر از آوردن مثل همه قرآن عاجز شدند به کمتر از آن تنزل نموده بگويد: حداقل ده سوره مثل آن را بياوريد، و باز اگر نتوانستند بياورند بفرمايد: پس حداقل يک سوره مثل آن را بياوريد.
بعضى از مفسرين براى رهائى از اين اشکال گفته اند: ترتيب بين سوره ها و اينکه فلان سوره قبل از فلان سوره است مستلزم آن نيست که همه آيات اين سوره قبل از همه آيات آن سوره نازل شده باشد، چه بسيار آياتى که در مدينه نازل شده و در بين سوره هاى مکى گنجانيده شده است . و به عکس ، چه بسيار آياتى که در مدينه نازل شده و آن را در بين سوره هاى مکى جاى داده اند، با اين حال چه مانعى دارد که آيات تحدّى به تمام قرآن قبل از ساير آيات تحدّى نازل شده باشد و آيه تحدّى به ده سوره بعد از آن و آيه تحدّى به يک سوره بعد از همه نازل شده باشد؟
ليکن اين توجيه وقتى درست است که بتواند آن را ثابت کند، ولى چون امکان صرف است و تصورى بيش نيست نمى تواند اشکال را برطرف سازد، پس حق مطلب اين است که قرآن از تمامى جهات مختص به خودش معجزه است : چه فصاحت و بلاغت ، چه معارف حقيقى ، چه اخلاق کريمه ، چه شرايع الهى ، چه داستانها و عبرتها، چه خبرهاى غيبى و چه آن نفوذ عجيبش در دلها و جمال حاکمش در نفوس .
صاحب مجمع البيان در توجيه اينکه در سوره مورد بحث به آوردن ده سوره تحدّى کرده با اينکه در سوره يونس به آوردن يک سوره تحدّى کرده بود بر آمده ، چنين ميگويد: اگر کسى بگويد چرا قرآن کريم يک بار به آوردن ده سوره تحدّى کرده و يک بار به آوردن يک سوره و بارى ديگر به آوردن کلامى مثل قرآن.
جوابش اين است که تحدّى به کلام را درباره کلامى ميکنند که معجزه بودن نظم آن کلام روشن باشد، حال چه اينکه اول به کمترين مقدار آن تحدّى کنند و يا به بيشتر، يک بار به آن تحدّى کنند و بار ديگر به اين .
مولّف : اين فرمايش صاحب مجمع جواب از سؤ الى نيست که مطرح کرده ، بلکه جواب از اصل تحدّى به يک سوره و چند سوره است ، سؤ الى که مطرح کرده اين است که بعد از تحدّى به يک سوره ديگر تحدّى به ده سوره چه معنا دارد؟ و آن پاسخ از مثل مرحوم طبرسى که خود معتقد به اين است که قرآن تنها از نظر فصاحت و بلاغت معجزه است پاسخ درستى نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴۵
بعضى از مفسرين در پاسخ به اين سؤ ال گفته اند: قرآن کريم در تمامى محتوياتش معجزه است : در معارف ، اخلاق ، احکام ، داستانها و ساير خصوصياتش ، و از نظر فصاحت و بلاغت و نداشتن اختلاف به معجزه بودن توصيف مى شود، و وقتى معارضه صورت ميگيرد که خصم بتواند چند سوره به مثل قرآن بياورد، و در آن چند سوره اختلافى ديده نشود، مخصوصا اگر در آن چند سوره متعرض داستانهائى شده باشد، و نيز جهات فصاحت و بلاغت را در آن رعايت کرده معارفى را نيز آورده باشد، در اين صورت است که ميتواند ثابت کند قرآن معجزه نيست ، و اما با آوردن يک سوره اين معنا ثابت نمى شود.
تازه وقتى با آوردن چند سوره ثابت مى شود که سوره هاى آن کلام مانند سوره هاى اول قرآن طولانى باشد، و همه شؤ ونى که قرآن دارد، داشته باشد، معرفت و داستان و استدلال و ساير جهات را نيز داشته باشد، و خلاصه کلام اينکه سوره هائى نظير سوره اعراف و انعام باشد.
و سوره هاى طولانى قرآن که مشتمل بر تمامى فنون مذکور و قبل از سوره هود باشد - بطورى که در روايات هم آمده - سوره اعراف ، يونس ، مريم ، طه ، شعراء، نمل ، قصص ، قمر و سوره ص است ، که با سوره هود ده سوره ميشود، و اگر قرآن کريم تحدّى را در ده سوره قرار داده به اين جهت بوده است ، اين بود خلاصه گفتار بسيار طولانى آن مفسر.
پاسخ مفسرى که سوره مورد بحث در تحدى را منحصر به سوره هاى طولانى مى داند.
مؤ لف : اين پاسخ نيز درست نيست ، زيرا اولا: آن ترتيبى که وى براى سوره هاى مذکور ذکر کرده قابل اعتماد نيست ، زيرا روايتى که به آن تمسک جسته خبر واحدى است که علاوه بر واحد بودنش خالى از ضعف نيست ، و بحث تفسيرى نمى تواند مبتنى بر امثال آن شود.
و ثانيا: از ظاهر آيه شريفه «ام يقولون افتراه قل فاتوا بعشر سور مثله مفتريات » بر مى آيد اينکه کفار به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نسبت افتراء داده اند، درباره همه قرآن داده اند، چه سوره هاى طولانيش و چه کوتاهش ، و اين تهمت خود را به سوره اى دون سوره اى اختصاص ندادند، پس واجب است در ردّ اين تهمت جوابى به آنان داده شود که شبهه را نسبت به کل قرآن ريشه کن سازد، و طورى تحدّى شوند که معجزه بودن کل قرآن و ناتوانى آنان نسبت به همه قرآن ثابت شود زيرا عجز آنان از آوردن ده سوره طولانى که فرضا جامع همه فنون و خصوصيات قرآن باشد ثابت نميکند که همه قرآن حتى سوره هاى کوچک آن از قبيل سوره کوثر و سوره و العصر معجزه و از ناحيه خداى تعالى است ، مگر آنکه مفسر نامبرده خواسته باشد چيز ديگرى بگويد که عبارت وى آن را نميرساند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴۶
و ثالثا: اگر ضمير در جمله «بعشر سور مثله » به قرآن برگردد، همچنانکه ظاهر کلام اين مفسر است معناى جمله چنين مى شود: «ده سوره مثل قرآن بياورند»، و اين جمله مطلق است و در آن صحبتى از طولانى و يا کوتاه بودن سوره نشده ، پس اينکه مفسر مورد بحث ما سوره را مقيد کرده به سوره طولانى دليلى بر اين تقييد ندارد و صرف تحکم است ، و از اين تحکم شديدتر اين است که مثل را معنا کرده به ده سوره مشخص و نام آنها را برده (حال از کجا اين خصوصيات را گرفته ؟ خدا ميداند).
و اگر ضمير مذکور به سوره هود برگردد، آن وقت کلام اين مفسر کلامى زشتتر و بى پايه تر خواهد بود، آخر چگونه براى قرآن کريم که مستقيم ترين کلام است ممکن است در پاسخ کسى که مثلا ميگويد: سوره کوثر و دو سوره «معوذتين » افتراء به خدا است ، بفرمايد: اگر شک داريد که سوره کوثر مثلا کلام خدا است ده سوره به مثل سوره هود بياوريد، و ديگر چيز ديگرى نگويد؟ مگر آنکه کفار خواسته باشند ياوه گوئى کرده بگويند: همه قرآن از ناحيه خداى تعالى است ، و تنها سوره هود افتراء بر خدا است ، و خداى تعالى در پاسخشان بفرمايد: اگر چنين است شما هم سوره اى چون سوره هود بياوريد، ليکن ما نشنيده ايم که حتى يک نفر از کفار چنين حرفى گفته باشد.
و اما اينکه چرا قرآن کريم در تحدّى هايش پيشنهادهاى مختلفى کرده : يک جا مى فرمايد: «فاتوا بسورة مثله » که ظاهر در اين است که تحدّى به يک سوره است . و جاى ديگر فرموده : «فاتوا بعشر سور مثله مفتريات » که ظهور در تحدّى به عدد خاصى بيش از يک سوره دارد، و جايى ديگر فرموده : «فلياتوا بحديث مثله » که ظهور در تحدّى به کلامى مثل کلام قرآن دارد، هر چند که آن کلام از يک سوره کمتر باشد.
در پاسخ مى گوييم : ممکن است علتش اين باشد که هر يک از اين آيات غرضى خاص از تحدّى دارد. توضيح اينکه امتيازات قرآن بدان جهت که کلامى الهى است و صرف نظر از فصاحتى که در لفظ آن و بلاغتى که در نظم آن هست ، همه مربوط به معانى و مقاصد قرآن است . منظورم از معنا آن معنائى که منظور علماى بلاغت ميباشد نيست ، که مى گويند: بلاغت از صفات معنا است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴۷
و الفاظ چيز پيش پا افتاده اى است که مفاهيم از جهت ترتب طبيعى که در ذهن دارند به وسيله آن الفاظ معنون و تعبير مى شوند. آن معنائى که در نظر علماى ادب هست در کلامهاى بيهوده و فحش و دروغ صريح و هجو و تهمت نيز يافت مى شود، و کسى که آشناى به فنون ادبيات است ميتواند در همه اين سخنان بيهوده نکات ادبى را بگنجاند، همچنانکه مى بينيم مقدار زيادى از اينگونه سخنان بيهوده و در عين حال اديبانه از شعرا و اديبان گذشته به عنوان شعر و نثر به يادگار مانده است.
بلکه منظور از معنا و مقصد قرآن همان چيزى است که خود قرآن در توصيف آن فرموده : «الکتاب الحکيم» «کتاب مبين» «القرآن العظيم» «الفرقان» «يهدى الى الحق و الى طريق مستقيم» «لقول فصل و ما هو بالهزل» «کتاب عزيز لا ياتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه'» و نيز فرموده : «ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه» «هو شفاء و رحمة للمؤمنين و لا يزيد الظالمين الا خسارا»، و نيز فرموده : «تبيانا لکل شى ء و لا يسمه الا المطهرون».
مقصود از بلاغت قرآن ، بلاغت مصطلح بين علماء بلاغت و ادب نيست
پس روشن شد که هيچيک از اينها که گفته شد و قرآن خود را به داشتن آن اوصاف معرفى نموده منظور علماى ادب از بلاغت نيست ، چون گفتيم بلاغتى که آنان در نظر دارند با دروغ و تهمت و هر سخن باطل ديگر جمع ميشود، و قرآن کريم اينگونه سخنان بليغ را هر قدر هم بليغ باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴۸
لغو و اثم خوانده و انسانها را از تفوّه به آن نهى فرموده است ، بلکه معنايى که اوصاف مذکور در بالا دارد مقاصدى است الهى ، که همه آنها و به تمام معنا بر حق جريان دارد، حقى که آميخته با باطل نيست ، حقى که در طريق هدايت بشر واقع مى شود، و کلامى که مشتمل بر اين معنا باشد و چنين غرضى را تاءمين کند و تنها کلامى ميتواند باشد که خداى عزّوجل آن را ساخته و پرداخته کرده و نازل فرموده باشد، تا رحمت براى مؤ منين و ذکر براى اهل عالم باشد.
اين است آن کلامى که ميتوان با آن تحدّى کرد، و تمامى بشر از اولين و آخرين را مخاطب قرار داد و گفت : «فلياتوا بحديث مثله »، چون هر کلام را حديث نمى نامند، آن کلام حديث است که مشتمل بر غرضى مهم باشد، غرضى که به عنوان حديث سينه به سينه و دست به دست بگردد، و همچنين گفت : «فاتوا بسورة مثله »، چون خداى تعالى هر چند آيه را يک سوره نمى خواند هر چند که آن آيات متعدد باشد، مگر آنکه آن چند آيه مشتمل باشد بر غرضى الهى ، متمايز از غرضهايى که در سوره هاى ديگر استيفاء شده است .
و اگر اين نبود، تحدّى به آيات قرآنى تمام نمى شد، زيرا خصم ميتوانست از مفردات آيات ، عدد بسيارى را انتخاب کند و يک يک آنها را در مقابل کلمات شيرين شعراى عرب قرار داده به مقايسه بنشيند، مثلا کلمه «و الضحى » «و العصر»، «و الطور»، «فى کتاب مکنون »، «مدهامتان »، «الحاقة ما الحاقة » «و ما ادراک ما الحاقة »، «الرحمن »، «ملک الناس »، «اله الناس »، «و خسف القمر»، «سندع الزبانية »، و کلماتى از اين قبيل را گرفته بدون اينکه آنها را به هم ربط دهد، تا کلامى سر و ته دار و داراى غرض شود، در مقابل اشعار عرب قرار داده بگويد: اشعار عرب خيلى شيواتر و شيرين تر از اين کلمات بى معنا است .
اختلاف در موارد تحدى ، به اختلاف در اغراض و خصوصيات آن موارد برمى گردد
پس آنچه که خصم در آيات تحدّى مکلف بدان شده اين است که کلامى بياورد که شبيه قرآن باشد، يعنى علاوه بر بلاغت و معجزه آسائى که در عبارات و الفاظ آن هست ، مشتمل بر بيان پاره اى از مقاصد الهى و اغراضى باشد که خداى تعالى آنها را اغراض و اوصاف کلام خود شمرده .
و کلام الهى با آن تحدّى هائى که در آيات تحدّى کرده به حسب آنچه از خصائصش پيدا است در هر سوره غرض خاصى را دنبال کرده ، در عين حال مجموع آن ، اغراضى (بهم پيوسته و) مختص به خود دارد آرى مجموع قرآن اين خصيصه را دارد که کتابى است مشتمل بر تمامى مايحتاج نوع بشر تا روز قيامت ، مشتمل است بر معارف اصولى ، اخلاق فاضله ، و احکام فرعيه ، (بطورى که در اين سه مرحله هيچ موضوعى را بدون حکم نگذاشته و آنچه بشر تا روز قيامت مورد حاجتش باشد بيان کرده )،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴۹
و در عين حال تک تک سوره هاى قرآن خصوصيتى مختص به خود دارد، و آن اين است که با بيانى جامع و بلاغتى خارق العاده يکى از اغراض الهى را که بستگى و ارتباط با هدايت و دين حق دارد دنبال مى کند، و اين خصيصه غير آن خصيصه اى است که در مجموع قرآن کريم هست ، و همچنين چند سوره مثلا ده يا بيست سوره از قرآن نيز خصيصه ديگرى مخصوص به خود دارند، و آن اين است که فنونى از مقاصد و اغراض را با بيانى غير از بيانات ساير سوره ها بيان مى کنند تا بيانات قرآن يک نواخت نباشد، بلکه در آن تنوعى به کار رفته باشد، و اين تنوع خود دليل مى شود بر اينکه نمى توان درباره قرآن احتمال اتفاق و تصادف داد.
رده:تفسیر المیزان