المیزان جلد۱۰ بخش۲۱
آرى ، اگر اين تنوع نبود ممکن بود خصم در پاسخ تحدّى هاى قرآن در مقام آوردن مثل آن برآيد، و چون از آوردن مثل آن عاجز شود به ذهنش برسد، ناتوانيش از آوردن مثل قرآن دليل بر عجز بشر از آوردن مثل آن است ، و دلالتى ندارد بر اينکه قرآن از ناحيه خدا بوده و به علم الهى وحى شده است ، چون ممکن است قدرت فردى از بشر در ساختن و پرداختن قرآن مانند ساير صفات و اعمال افراد بشر باشد، چون هر فردى از انسان صفات و اعمالى خاص به خود دارد، بطورى که ديگران نمى توانند عين آنها را داشته باشند.
پس همانطور که تصادف و دست به دست هم دادن اتفاقى اسباب باعث مى شود که مثلا فردى (نابغه و يا) بلند بالا و يا کوتاه قد و يا درشت هيکل و يا شجاعتر و سخيتر و ترسوتر و بخيل تر از ساير افراد شود، چه مانعى دارد که اسبابى تصادفى و اتفاقى دست به دست هم داده باشند، و محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را داراى چنين قدرتى کرده باشند، که کلامى ساخته و پرداخته کند که ديگران از آوردن مثل آن عاجز باشند، پس صرف عاجز بودن ديگران از اين کار دليل نمى شود بر اينکه کلام او وحى آسمانى باشد.
و اين احتمال هر چند درباره يک سوره از قرآن نيز مردود و مدفوع است (پس به طريق اولى در مورد مجموع قرآن بعيدتر و باطل تر است ) و گو اينکه آن سوره اى که خصم مى خواهد مثلش را بياورد کلامى است بليغ و مشتمل بر معانى حقه و حقيقى ، و خالى از ماده کذب و سوره اى که چنين وضعى دارد ممکن نيست بطور تصادف و اتفاق از زبان کسى صادر شود، بدون اينکه در آن غرضى مورد قصد و اراده
باشد، الا اينکه اين احتمال (تصادف و اتفاق ) همانطور که گفتيم در مورد سوره هاى متعدد بعيدتر و غير قابل قبولتر است ، زيرا آوردن سوره اى بعد از سوره ديگر و بيان غرضى بعد از غرض ديگر و کشف راز نهفته اى بعد از کشف از رازهاى ديگر مجالى براى احتمال صرف و اتفاق نميگذارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵۰
حال که اين معنا روشن گرديد واضح شد که تحدّى در مثل آيه شريفه «قل لئن اجتمعت الانس و الجن على ان ياتوا بمثل هذا القرآن لا ياتون بمثله و لو کان بعضهم لبعض ظهيرا» ممکن است در مورد تحدّى به تمامى قرآن باشد، که همه اغراض الهى در آن جمع است ، و اين خصيصه را دارد که مشتمل است بر تمامى معارف و احکامى که بشر تا روز قيامت محتاج آن ميشود.
و تحدّى به مثل آيه «قل فاتوا بسورة مثله » تحدّى به يک سوره باشد بدان جهت که آن سوره خصيصه ظاهرى دارد، و آن اين است که يکى از غرضهاى جامع از اغراض هدايت الهى را بطور کامل بيان مى کند، بيانى که حق را از باطل متمايز مى سازد، و صرف لفاظى و سخن پردازى نيست.
و تحدّى در آيه «فاتوا بعشر سور» تحدّى به ده سوره از قرآن باشد، بدان جهت که مشتمل بر تفنن است (يعنى يک مطلب را در چند قالب از بيان آورده و اين خود دليل قطعى است بر اينکه قرآن مولود تصادف نيست ، بلکه گوينده آن آنچه گفته از روى علم و حکمت گفته است )، و کلمه «عشرة - ده سوره» بدين جهت آورده نشده که خصوص عدد ده دخالتى در اين دلالت دارد، بلکه بدين جهت آورده شده که اين عدد دلالت بر کثرت دارد، و منظور از آن ، سوره هاى بسيار است ، همچنانکه عدد صد و هزار نيز کنايه از آن است ، در قرآن کريم فرموده : «يود احدهم لو يعمر الف سنة ».
پس منظور از کلمه «عشر سور» - و خدا داناتر است - سوره هاى بسيار و داراى مرتبهاى از کثرت است ، مرتبه اى که در عرف مردم کثير شمرده شود، پس گويا فرموده : اگر شک داريد که قرآن کلام خداى تعالى است ، چند سوره مثل آن بياوريد، که حداقل به ده عدد برسد تا معلوم شود آن تنوعى که قرآن کريم در بيانات خود دارد معجزه آسا است ، و نمى تواند جز از ناحيه خداى تعالى باشد.
و اما اينکه در جاى ديگر تحدّى را بر روى يک حديث مثل قرآن آورده و فرموده : «فلياتوا بحديث مثله» گويا نوعى تحدّى است که از تحدّى هاى سه گانه قبل عمومى تر است ، چون کلمه «حديث»، هم شامل يک سوره ميشود و هم شامل ده سوره و هم شامل همه قرآن ، پس اين آيه تحدّى ايست مطلق به آوردن سخنى که خصايص قرآن را داشته باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵۱
در اينجا دو نکته باقى مى ماند که تذکرش لازم است :
يکى اينکه در ميان همه آيات تحدّى در هيچيک به جز آيه مورد بحث نيامده بود که اگر ميگوييد: قرآن افتراء به خدا است شما هم اين افتراء را بزنيد، تنها در آيه مورد بحث است که فرموده : «فاتوا بعشر سور مثله مفتريات » و شايد وجهش اين بوده باشد که نوع عنايتى که در اين آيه هست در ساير آيات تحدّى نيست ، و نوع عنايتى که در آنها هست در اين آيه نيست . عنايت در ساير آيات تحدّى در اين بود که اثبات کند منکرين قرآن نمى توانند مثل قرآن و يا مثل سوره اى از قرآن را بياورند، زيرا قرآن مشتمل بر جهاتى است که قدرت بشرى متعلق به آن نمى شود، و جز خداى تعالى کسى نمى تواند آن جهات را در کلام خود بگنجاند، و به همين جهت کلام در آن آيات بطور مطلق آمده است.
ولى در آيه مورد بحث به قرينه اينکه به دنبالش جمله «فان لم يستجيبوا لکم فاعلموا انما انزل بعلم اللّه» آمده دلالت دارد بر اينکه تحدّى در آن ، به اين جهت است که قرآن متضمن علمى است که آن علم مختص به خداى تعالى است ، و غير از خداى تعالى کسى راهى به آن علم ندارد، و اين خصيصه ذاتا چيزى نيست که بتوان احتمال افتراء در آن داد، يعنى ذاتا افتراء پذير نيست.
و بنابراين کانه فرموده : «اين قرآن ذاتا طورى است که افتراء پذير نيست ، ممکن نيست کسى آن را خود ساخته و به دروغ به خدا نسبت داده باشد، براى اينکه متضمن امورى از علم الهى است که غير خداى تعالى کسى به آن راه ندارد، و اگر در اين معنا شک داريد ده سوره مثل آن بياوريد و به خدا افتراء بزنيد، و در اين کار به هر کس دست يافتيد از او کمک بگيريد، و اگر نتوانستيد بدانيد که پس اين قرآن به علم مخصوص خدا نازل شده - دقت بفرماييد.
نکته دوم اينکه ببينيم معناى تحدّى به مثل در آنجا که فرمود: ((بمثل هذا القرآن » و يا «بحديث مثله » و يا «بسورة مثله » و يا «بعشر سور مثله » چيست ؟ وجه ظاهر در آن ، اين است که وقتى کلامى به ادعاى مدعيش آيت و معجزه باشد، اگر کسى بتواند مثل آن را بياورد توانسته است ادعاى آن مدعى را باطل کند و در ابطال آن به بيش از آوردن مثل آن نيازى ندارد، و لازم نيست که کلامى بهتر از آن از حيث صفات و خواص بياورد.
ولى بعضيها به مساءله آوردن مثل ، اشکال کرده ، و گفته اند و يا ممکن است بگويند: صرف اينکه کسى نتواند مثل آن کلام را بياورد دلالت ندارد بر اينکه آن کلام معجزه است ، و مستند به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نيست ، براى اينکه صفات کمالى در نوع بشر پيدا مى شود: يکى بليغ ، يکى نويسنده ، ديگرى شجاع ، و آن ديگرى سخى ، و افراد ديگر داراى فضايل ديگرند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵۲
اين صفات کمال داراى مراتبى متفاوت و مختلفند، بعضى از مردم در داشتن يکى از اين فضايل برتر از بعض ديگرند، و چون چنين است قهرا اين فضايل مرتبه اى خواهد داشت که فوق همه مراتب ديگر باشد، مرتبه اى که نهايت درجه اى باشد که نفس بشر بتواند به آن برسد.
پس ، هر صفتى از صفات کمال که فرض شود در بين انسانها فردى پيدا خواهد شد که عاليترين درجه آن را داشته باشد، درجه اى که هيچ کس ديگرى آن درجه را نداشته و همسنگ او در آن کمال نباشد.
و اين معنا قابل انکار نيست و ضرورى است که بين عموم افراد بشر کسى يافت خواهد شد که از همه بشر بليغ تر يا نويسنده تر يا شجاعتر يا سخيتر باشد همانطور که فردى يافت مى شود که از عموم بشر بلند قامت تر و يا سنگين جثه تر باشد، وقتى چنين است چرا جايز نباشد که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) همان فردى باشد که از همه مردم فصيحتر و بليغتر بوده و قرآن کلام خود او باشد کلامى که احدى نتواند در مقام معارضه با او برآيد، و کلامش در موقفى باشد که براى احدى از افراد بشر جاى پايى در آن موقف نباشد؟
بنابراين ، صرف ناتوانى بشر از آوردن مثل آن کلام دليل نمى شود بر اينکه کلام او از ناحيه خداى تعالى بوده و ساخته دست بشر نيست ، زيرا ممکن است ساخته بشرى باشد که مختص به آن جناب بوده و ديگران از آوردن چنان کلامى محروم باشند.
اين چکيده آن ايرادى است که گفتيم ممکن است کسى وارد کند، و دافع اين احتمال اين است که: هر چند صفات بشرى که افراد درباره آن ، مورد مقايسه قرار گرفته اند در فردى بيشتر از فرد ديگر و يا کمتر از فرد ديگر يافت مى شود، و ليکن اين صفات هر چه باشد موهبتى است که اگر طبيعت بشرى افرادى را برخوردار از آن مى سازد به خاطر استعدادى است که خدا در آن طبيعت ، و يا به عبارتى در طبيعت آن فرد نهاده ، و چنان نيست که بدون هيچ منشاى و به صرف تصادف در آن فرد پيدا شود.
و چون چنين است هر صفتى که در فردى از افراد فرض شود که مختص به او باشد و کسى به پايه او نرسد تا چه رسد به اينکه از او برتر باشد، بالاخره منشاى دارد که ديگران ميتوانند با تمرين مستمر و رياضت پيگير آن اعمالى که فرد مورد نظر با آن محتوا انجام مى دهد انجام دهند، و در پاره اى اعمال از او تقليد کنند تا به تدريج مثل او شوند، و اگر نتوانستند در همه خصوصيات تنه به تنه او بزنند حداقل در بعضى از کمالاتش مثل او شوند، و آنچه براى فرد نابغه باقى مى ماند اصالت و سبقت و پيش کسوتى باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵۳
مثلا حاتم طائى هر چند فردى يگانه و بدون معارض در سخاوت بوده و کسى نمى تواند در اين فضيلت از او پيشى بگيرد، ولى اين براى هر کس ممکن است که در راه کسب اين فضيلت رياضت بکشد، و تمرين مستمر داشته باشد تا بتواند در آخر، مرتبه اى از سخاوت حاتم را از خود بروز دهد، هر چند که نتواند در همه مراتبش از او پيشى بگيرد.
آرى ، کمالات معنوى و انسانى که در حقيقت منابع اعمال آدمى ، و اعمال آدمى آثار آن منابع است ، راهش اين راه و وضعش اين وضع است ، و هر انسانى ميتواند با تمرين و ممارست پيگير اين راه را ادامه دهد، و مراقب باشد از آن منحرف نگردد، تا وقتى که آن صفتى که در پى کسب آن است ملکه اش شده کارش به جائى برسد که هر عملى مى کند نشان دهنده آن صفت باشد حال يا حد کامل آن صفت را نشان دهد و يا پايين تر از آن را.
پس روى اين حساب اگر قرآن کريم گفتار شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بود و فرض کنيم که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بليغترين و فصيحترين انسان دنيا بوده ، هر کس ديگرى ميتواند اهتمام به خرج دهد، و بر طبق روشى که آن جناب داشته و توانسته آن نظم بديع و بى سابقه را در کلام خود به کار برد تمرين کند، و اگر نتوانست در همه قرآن با آن جناب معارضه نمايد حداقل در بعضى از کلمات او - مثلا در يک سوره - از آن جناب تقليد نموده يک سوره مثل قرآن درست کند.
آرى ، قرآن کريم در هيچيک از آيات تحديش نفرموده «اگر شک داريد که اين کلام از ناحيه خداى تعالى نازل شده يک سوره بليغتر از آن و يا بهتر از آن و يا يک حديثى بليغتر و بهتر از آن بياوريد» تا کسى در رد آن تحدّى بگويد: قرآن بليغترين کلام و يا بهترين کلام بشر است و ديگر هيچ بشرى نميتواند بليغتر و بهتر از آن را به وجود آورد، و نتيجه بگيرد که عدم توانايى بشر بر آوردن کلامى بليغ تر از قرآن دليل نيست بر اينکه قرآن کلام غير بشر است ، بلکه فرموده : «مثل آن را بياوريد» و يا «يک سوره مثل آن را بياوريد» و يا «يک حديث مثل آن را بياوريد» و کسى نمى تواند انکار کند که هر انسانى ميتواند مثل کلام غير خود را درست کند، هر چند که فرض شود آن غير به بيانى که گذشت نابغه در کلام باشد، پس اشکالى که کرده بودند با کلمه «مثله » پاسخ داده شد.
«فَإِلَّمْ يَستَجِيبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا أُنزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَ أَن لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَهَلْ أَنتُم مُّسلِمُونَ»:
اجابت و استجابت دعوت هر دو به يک معنا است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵۴
از ظاهر سياق و زمينه کلام بر مى آيد که خطاب در اين آيه به مشرکين است ، و تتمه کلامى است که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) در جمله «قل ...» از طرف خداى تعالى مامور شده آن کلام را به مشرکين بگويد.
و بنابراين ، پس ضمير جمع در جمله «لم يستجيبوا» به آلهه و هر کسى بر می گردد که در جمله «و ادعوا من استطعتم من دون اللّه» قرار شد مشرکين آنان را به کمک بطلبند.
با عجز خود از آوردن مثل قرآن، راهى جز يقين به الهى بودن قرآن نمى ماند
و معناى آيه اين است که : حال اگر شما مشرکين ، آلهه و جن و انس و بليغ ترين اهل لسان خود را که عارف به اسلوبه اى کلامى هستند و يا از علماى اهل کتابند که نزد خود کتب آسمانى دارند و از اخبار انبياء و امتها باخبرند و يا کاهنانى هستند که همواره از القاآت شيطانهاى جنى استمداد ميکنند، و يا اهل علم و فهم از ساير طبقات مردمند و متخصص در معارف شناسى هستند و به همه اطراف و جوانب معارف آشنائى دارند به کمک خوانديد و آنان شما را اجابت نکردند، پس بدانيد که اين قرآن ساخته و پرداخته علم و تخصص من و غير من که شما احتمالش را ميدهيد و خيال ميکنيد او به من تعليم داده نيست ، بلکه کلامى است الهى که خداى تعالى آن را به علم خود نازل کرده و نيز بدانيد که آن توحيدى که من شما را به سوى آن دعوت مى کنم حق است ، چون اگر غير از خداى تعالى صاحب اين کلام خدايى ديگر مى بود او شما را در اين دعوت ما کمک مى کرد و تنهايتان نميگذاشت ، آيا اى مشرکين باز بر کفر و شرک خود پافشارى مى کنيد و يا آنکه تسليم خدا و منقاد در برابر امر او ميشويد؟
بنابراين ، اينکه فرمود: «فان لم يستجيبوا لکم » در معناى اين است که بگوييم : اگر بعد از استمداد از هر کس که توانستيد دعوت کنيد باز هم قادر نشديد با قرآن معارضه کنيد... براى اينکه آن اسبابى که باعث مى شود آنان تواناى بر معارضه شوند، همان قدرت بيان و قريحه بلاغتى است که دارند، و خود معتقد بودند که اين قريحه را آله هشان به آنان داده نه خداى تعالى ، و تازه آله هشان هر چه داشته به آنان نداده چيزهايى ديگر نيز دارند که اگر مشرکين آن آلهه را به کمک بطلبند ميتوانند چيزهايى که تاکنون به آنان نداده اند بدهند.
خوب وقتى آنان نزد آلهه خود چيزهايى سراغ دارند و نيز نزد غير آلهه از کسانى که به مددشان خواهند آمد چيزهايى سراغ دارند قاعدتا بايد در آوردن مثل قرآن که به عقيده آنان کلام يک بشر است موفق شوند، و اگر اين مددکاران دعوت مشرکين را اجابت نکردند و در مقام معارضه با قرآن بر نيامدند، قهرا دستشان از تمامى سببهايى که به عقيده آنان سبب و مايه قدرت است ، قطع شده و قدرتشان سلب مى گردد، پس لازمه اجابت نکردن مددکاران نامبرده ، قدرت نداشتن مشرکين بر معارضه است ، و لازمه اش اين است که حتى با قدرت و قريحه اى که خودشان دارند نتوانند معارضه کنند، و بر اين حساب در آيه شريفه کنايه اى به کار رفته.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵۵
معناى اينکه: «قرآن به علم خدا نازل شده»ين باره گفته شده است
«فاعلموا انما انزل بعلم اللّه » - ظاهرا منظور از کلمه «علم اللّه » علم مختص به خداى تعالى است ، و آن عبارت است از غيبى که غير خداى تعالى کسى را بدان راهى نيست مگر به اذن خود او، همچنانکه در جاى ديگر نيز متعرض اين معانى شده و فرموده : «لکن اللّه يشهد بما انزل اليک انزله بعلمه » و نيز فرموده: «ذلک من انباء الغيب نوحيه اليک» و نيز فرموده: «عالم الغيب فلا يظهر على غيبه احدا الا من ارتضى من رسول»، و نيز فرموده: «انه لقرآن کريم فى کتاب مکنون لا يمسه الا المطهرون تنزيل من رب العالمين».
پس معناى آيه چنين مى شود: اگر نتوانستيد به هيچ سببى - غير از خداى تعالى - که شما به آن دل بسته ايد با قرآن معارضه کنيد، پس يقين کنيد که اين قرآن جز از ناحيه سببى غيبى نازل نشده بلکه از انباء و اخبار غيب است که مختص به خداى تعالى است ، پس او است که آن را بر من نازل کرده و به وسيله آن با من تکلم کرده و خواسته است نخست خود من معارف حقه و ذخاير هدايت آن را بفهمم ، و سپس به شما تفهيم کنم.
مفسرين در معناى جمله مورد بحث توجيهات ديگرى کرده اند، بعضى گفته اند: منظور اين است که قرآن با علم و آگاهى و اطلاع خداى تعالى نازل شده ، و او شاهد بر نزولش بوده . بعضى ديگر گفته اند: منظور اين است که اين قرآن طورى نازل شده که خدا ميداند کسى نمى تواند با آن معارضه کند، زيرا قرآن قابل معارضه نيست . و يا اين است که تنها خدا به نظم و ترتيب آن آگاه است ، و غير خدا کسى آگاه نيست . ولى همه اينها معانى سست و دور از فهم است.
و جمله مورد بحث که مى فرمايد: «انما انزل بعلم اللّه » بيانگر يکى از دو نتيجه اى است که از اجابت نکردن آلهه گرفته مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵۶
و نتيجه ديگرش را جمله «و ان لا اله الا هو» بيان مى کند، و به دست آمدن اين نتيجه به دو وجه است: يکى اينکه وقتى مشرکين در امر مهمى از امورات خود، آلهه خود را ميخوانند و - مثلا در همين پاسخگوئى به تحدّى قرآن - وقتى از آن آلهه کمک ميخواهند، و آلهه اجابتشان نميکنند، همين معنا کشف مى کند که اين آلهه چيزى به جز خيال نيست ، براى اينکه اله وقتى اله است که وقتى بنده مضطر و بيچاره اش او را ميخواند اجابت کند آنهم در موقعيتى که استمداد مشرکين به نفع خود آلهه است ، زيرا قرآن کريم آمده تا تار و پود آلهه را بباد دهد و بساط آلهه پرستى را يکسره برچيند، و مردم را - که تا - کنون براى آنها حريمى و حرمتى قائل بودند - از آنها منصرف نموده متوجه خداى تعالى کند، اگر امروز به فرياد دوستان خود - يعنى مشرکين - نرسند و آنان را در معارضه با قرآن کمک نکنند بازار خود آنها برچيده مى شود، و ما مى بينيم که کمک نکردند، و اين روشن ترين دليل است بر اينکه اله و معبود نبودند.
وجه دوم اينکه ، اگر صحيح باشد که قرآن حق است و از ناحيه خدا نازل شده قهرا هر چه ميگويد درست و هر خبرى مى دهد راست است ، و يکى از خبرهائى که مى دهد اين است که غير از خداى تعالى هيچ معبود و الهى نيست ، و از همين جا مى فهميم که جمله «لا اله الا اللّه » نتيجه اجابت نکردن اله است ، همچنانکه فهميديم خداى تعالى قرآن را به علم خود نازل کرده.
«فهل انتم مسلمون » - يعنى وقتى به دليل اجابت نکردن شرکايتان و هم به دليل عجز خودتان از آوردن مثل قرآن ، برايتان معلوم شد که اين کتاب از ناحيه خداى تعالى است آيا تسليم دانسته هاى خود که همان توحيد خداى سبحان و آسمانى بودن اين کتاب است ميشويد؟ و آيا ميپذيريد که خداى تعالى اين کتاب را به علم خود نازل کرده ؟ پس اين سؤ ال در حقيقت امر به اسلام آوردن است . همه اين مطالب امورى است که از ظاهر آيه استفاده ميشود.
ولى بعضى گفته اند: خطاب در اين جمله به شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) است ، و اگر خطاب را به صيغه جمع آورده با اينکه آن جناب يک نفر بوده صرفا به منظور تعظيم است ، و ضمير جمع غايب در جمله «لم يستجيبوا» به مشرکين برميگردد، مى فرمايد: اى پيامبر! اگر مشرکين دعوت ترا که با قرآن معارضه کنند نپذيرفتند، پس خود بدان که قرآن به علم خدا نازل شده و بدان که خدا واحد است ، حال آيا تو تسليم امر او ميشوى ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵۷
و اين وجه درست نيست ، زيرا در زبان عرب احترام به وسيله استعمال صيغه جمع تنها در متکلم است که در قرآن کريم در بسيارى موارد خداى تعالى از خودش تعبير فرموده به : ما چنين و چنان کرديم و يا مى کنيم ، و اما در خطاب و غيبت چنين تعبيرى سابقه ندارد.
علاوه براين ، استناد وحى الهى و تکلم ربانى به خداى تعالى استنادى ضرورى است و جاى شک نيست تا براى اثبات آن احتياج به دليل پيدا شود، پس آنچه از وحى که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) تلقى ميکند، دلالتش بر اينکه کلام خدا است ، دلالتى ضرورى و بديهى است و احتياج ندارد به اينکه براى اثبات آن احتجاج شود، و به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بفرمايد: دليل اينکه قرآن کلام ما است اين آزمايش را به عمل بياور که به مشرکين بگوئى مثل قرآن را بياورند تا اگر نياوردند يقين کنى که قرآن کلام ما است.
بله اين استدلال در کلام مخلوقين يعنى انسانها و جن و ملک و هر هاتف ديگرى بجا است و فرضا اگر هاتفى غيبى به شما سخنى بگويد جا دارد اضافه کند و بگويد: اگر شک دارى که اين سخن از غيب است ، از ملائکه است ، از جن است ، به فلان دليل تمسک کن ، و نه تنها استدلالى بجا است بلکه لازم است ، زيرا بدون دليلى حسى و عقلى نميشود آن سخن را به فرشته و يا جنى مستند کرد. و ما در سوره آل عمران در داستان زکريا مطالبى در اين باره گذرانديم ، و بزودى بحث مستوفاى آن در جاى مناسب خواهد آمد - ان شاء اللّه.
از اين هم که بگذريم ، اصولا مخاطب قرار دادن رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) به خطابى به مثل «و انه لا اله الا هو» و مثل «فهل انتم مسلمون» خالى از رکاکت نيست . از اين نيز که بگذريم ، خود استدلال نيز استدلالى است ناتمام که توضيحش را ميدهيم.
بعضى گفته اند: آيه شريفه خطابش هم متوجه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و هم مؤ منين و يا تنها به مؤ منين است ، براى اينکه مؤ منين نيز در دعوت دينى و تحدّى به قرآن که کتاب پروردگارشان است و بر آنان نازل شده با رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) شريکند، و معناى آيه اين است که : اگر مشرکين شما را در پيشنهادتان که همان معارضه با قرآن است اجابت نکردند، پس بدانيد که قرآن نازل شده به علم خدا است ، و بدانيد که هيچ معبودى جز اللّه نيست ، پس آيا شما تسليم خدا ميشويد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵۸
بعضى از صاحبان اين توجيه ، وقتى متوجه عيب گفتار خود شدند که معنا ندارد مؤ منين را که داراى ايمان به خداى تعالى و به کتاب او بودند دعوت به پرستش خداى يکتا و به اين معنا کرد که بدانند کتاب خدا نازل از ناحيه خداست ، و بدانند که خدا يگانه است و هيچ شريکى ندارد، ناگزير گفتار خود را اينطور اصلاح نمودند که منظور از اين دعوت اين است که شما مؤ منين وقتى ديديد که مشرکين از آوردن مثل قرآن عاجز شدند بر علم خود (و اينکه ميدانيد قرآن از ناحيه خداست و به علم او نازل شده و معبودى جز خدا نيست ) ثبات قدم به خرج دهيد، و معناى اينکه در آخر فرمود: «فهل انتم مسلمون » اين است که آيا اين ثباتى که گفتيم به خرج مى دهيد و بر اسلام خود و اخلاص در آن استوار مى مانيد؟
اشکالى که در اين توجيه هست اين است که آيه را با اينکه عموم و اطلاق دارد بدون دليل مقيد کرده اند، زيرا دليلى که آورده اند تمام نيست ، چون اگر مشرکين دعوت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و مؤ منين را اجابت نموده و رفته باشند از آلهه خود و ساير کسانى که اميد مساعدتشان را داشته اند کمک بگيرند و همه آنها خواهش پرستندگان خود را پذيرفته و جمع شده باشند، و در آخر از آوردن مثل قرآن عاجز مانده باشند، آن وقت است که مى شود به خاطر اين دليل واضح به مؤ منين گفت : پس بدانيد - و به قول اين مفسر - و بر علم خود استوار بمانيد که قرآن فوق کلام بشر است ، و چنين و چنان است ، زيرا در اين صورت حجت بر آنان تمام شده.
و اما اگر مشرکين به آن دستور که فرمود: «فاتوا بعشر سور مثله مفتريات » عمل نکنند حال يا به خاطر اينکه يقين دارند که قرآن کلام خدا است و به حق نازل از ناحيه او است و اگر مى گويند: «افتراء است » صرف لجبازى است و عناد وادارشان کرده ، نه اينکه به راستى معتقد به گفته خويش باشند و يا در قرآن شکى داشته باشند و يا اگر اين يقين را نداشته اند بدين جهت اقدام به معارضه نکردند که ماءيوس از اجابت خدايان خود و معارضه با قرآن بودند، و يا اصلا در اين کلام خود جد نداشتند، و سخن بيهوده گفته اند، (در اين صورت چيزى به ايمان مؤ منين اضافه نمى شود، تنها حجت بر خود کفار تمام مى شود، و تمام شدن حجت بر کفار مبنى بر نظريه ما است که گفتيم خطاب در آيه متوجه مشرکين است ).
و خلاصه : اگر مشرکين دعوت رسول خدا و يا مؤ منين و يا هر دو را نپذيرند اين نپذيرفتنشان به تنهائى دليل نمى شود بر اينکه قرآن از ناحيه خداى تعالى نازل شده مگر آنکه قبلا مشرکين شرکاء و ياران خود را دعوت به معارضه کرده باشند و آن شرکاء اجابت نکرده باشند و ما مى دانيم که از مشرکين دعوتى اينگونه صورت نگرفته بود، تنها خود مشرکين بودند که پيشنهاد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و مؤ منين را قبول نکردند، و قبول نکردن خود آنان هيچ سودى نميبخشد. پس چاره اى جز اين نيست که بگوييم معناى آيه اين است که :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵۹
اى رسول و اى مؤ منين ! اگر مشرکين رفتند تا خدايان و ياران جنى و انسى خود را دعوت کنند ولى کسى دعوتشان را نپذيرفت ، و خود مشرکين هم دعوت شما را قبول نکردند، پس بدانيد که اين قرآن به علم خدا نازل شده و... و اين همان تقييدى است که قبلا گفتيم دليلى بر آن نيست.
علاوه ، بنابراين توجيه خداى تعالى مؤ منين را امر کرده که در صورت تحقق يک امر فرضى که هرگز تحقق نمى يابد ايمان بياورند و يا در ايمان خود استوار شوند، و کلام خداى تعالى اجل است از چنين چيزى، و اگر هم منظور اين بوده باشد که به مؤ منين بفهماند مشرکين نمى توانند مثل قرآن را بياورند، هر چند که همه شرکاء و يارانى که سراغ دارند به کمک بگيرند، حق کلام اين بود که بفرمايد: پس اگر دعوت شما را اجابت نکردند و هرگز هم اجابت نخواهند کرد پس بدانيد که...».
همچنانکه نظير اين تعبير را در جاى ديگر که چنين منظورى در بين بوده آورده و فرموده است : «و ان کنتم فى ريب مما نزلنا على عبدنا فاتوا بسورة من مثله و ادعوا شهداءکم من دون اللّه ان کنتم صادقين فان لم تفعلوا و لن تفعلوا فاتقوا النار التى وقودها الناس و الحجارة اعدت للکافرين».
«مَن کانَ يُرِيدُ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا وَ زِينَتهَا نُوَف إِلَيهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَ هُمْ فِيهَا لا يُبْخَسونَ»:
مراد از توفيه اعمال و اين که نتيجه عمل، تابع عوامل پديد آورنده عمل است
مصدر «توفية » که فعل «نوفى » از آن مشتق شده به معناى رساندن حق به صاحب آن است ، البته رساندن بطور کامل . و ماده «بخس » که فعل مضارع مجهول «يبخسون » از آن گرفته شده به معناى کمتر دادن اجر مزدور است.
اين آيه شريفه تهديد عليه کفارى است که در برابر حق خاضع نميشدند و يا آنکه حق بودن آنرا فهميده بودند ولى زندگى دنيا را بر آخرت ترجيح داده آخرت را فراموش کرده بودند، و در عين تهديد ايشان بيان بعضى از سنتهاى جارى در اسباب اين فراموشى نيز هست و روشن مى شود که چطور مى شود کفار از نعيم زندگى آخرت ماءيوس ميگردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۶۰
توضيح اينکه ، عمل آدمى هر طور که باشد تنها آن نتيجه اى را که منظور آدمى از آن عمل است به او مى دهد، اگر منظورش نتيجه اى دنيوى باشد نتيجه اى که شانى از شؤ ون زندگى دنياى او را اصلاح مى کند، از مال و جمال و جاه ، و يا بهتر شدن وضعش ، عملش آن نتيجه را مى دهد.
البته در صورتى آن نتيجه را مى دهد که ساير اسبابى که در حصول اين نتيجه مؤ ثرند مساعدت بکنند، و عملى که به اين منظور انجام شده نتايج اخروى را ببار نمى آورد، زيرا فاعل آن ، قصد آن نتايج را نداشته تا آن نتايج به دستش بيايد، و صرف اينکه عملى ممکن است و صلاحيت دارد که در طريق آخرت واقع شود کافى نيست و رستگارى آخرت و نعيم آن را نتيجه نمى دهد، مثلا احسان به خلق و حسن خلق (هم ميتواند به نيت دوستيابى و جاه طلبى و نان قرض دادن انجام شود، و هم به نيت پاداش اخروى و تحصيل خوشنودى خداى تعالى ) اگر به نيت خوشنودى خدا انجام نشود باعث اجر و پاداش اخروى و بلندى درجات نمى شود.
به همين جهت است که مى بينيم بعد از جمله مورد بحث فرموده : «اولئک الذين ليس لهم فى الاخرة الا النار و حبط ما صنعوا فيها و باطل ما کانوا يعملون »، و خبر داده که آنان وقتى وارد در حيات آخرت مى شوند، وارد در خانهاى مى شوند که حقيقت و واقعيتش آتشى است که تمامى اعمال دنيايى آنان را ميخورد، آنطور که آتش هيزم را از بين ميبرد، خانه اى که آنچه در نظر اين دنياپرستان زيبا و مايه خرسندى بود نابود مى سازد و آنچه را که کردند بى نتيجه و خنثى مينمايد.
آرى دار آخرت چنين واقعيتى دارد و به همين جهت در جاى ديگر قرآن آن را «دار البوار: خانه هلاکت و نابودى » ناميده مى فرمايد: «الم تر الى الذين بدلوا نعمة اللّه کفرا و احلوا قومهم دار البوار جهنم يصلونها». با اين بيان روشن مى شود که هر يک از دو جمله «حبط ما صنعوا فيها»، و «و باطل ما کانوا يعملون» به نوعى مفسر و بيانگر جمله «اولئک الذين ليس لهم فى الاخرة الا النار» مى باشند.
رده:تفسیر المیزان