المیزان جلد۱۰ بخش۲۳
با بيانى که گذشت روشن مى گردد اينکه بعضى گفته اند منظور از کلمه «من کان ...» خصوص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) است ، به اين معنا که اراده استعمالى ، آن جناب را مخصوص نموده به اينکه معناى کلمه خاص باشد، سخن درستى نيست ، و اگر آن جناب منظور هست به خاطر اين است که مورد با آن جناب منطبق مى شود (و قهرا به ذهن مى رسد که تنها آن حضرت منظور است ، در حالى که آن جناب تنها منظور نيست ).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۷۳
و همچنين اينکه بعضى گفته اند: منظور از اين جمله خصوص مؤ منين از اصحاب رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) است ، زيرا دليلى که اين تخصيص را برساند در دست نيست.
و نيز با بيان گذشته ما فساد گفتار بعضى ديگر روشن مى شود که گفته اند: مراد از کلمه «بينة » قرآن است . و يا گفته اند: منظور از آن حجت ، عقل است ، و اگر به خدا نسبت داده شده و فرموده : «بينة من ربه » از اين جهت است که نصب کننده ادله عقليه و نقليه خداى تعالى است . وجه فساد اين گفته ها اين است که اولا دليلى بر اين تخصيص نيست . و در ثانى بينه اى را که از ناحيه خداى تعالى براى رسول گراميش قائم مى شود نبايد با تعريف الهى که براى ما و از ناحيه عقول ما قائم مى شود مقايسه نمود.
معناى شاهد در «و يتلوه شاهد منه» و اثر شهادت در اعتماد به مورد شهادت و ايمان به آن
«و يتلوه شاهد منه » - منظور از شهادت در اينجا تحمل شهادت نيست ، بلکه اداى شهادت است . ساده تر بگويم : منظور شهادت دادن است ، شهادتى که صحت امر مشهود را افاده کند، زيرا مقام ، مقام تثبيت حقانيت قرآن است و در چنين مقامى مناسب اين است که شهادت به معناى اداء باشد نه به معناى تحمل.
حال ببينيم آن شاهد کيست ؟ ظاهرا مراد، بعضى از افرادى است که به حجيت و حقانيت قرآن يقين داشته ، و در اين يقين خود بصيرتى الهى دارند، و به خاطر همان بصيرت و يقين به قرآن ايمان آورده و شهادت داده اند به اينکه قرآن حق است ، و از ناحيه خداى تعالى نازل شده ، همچنانکه شهادت داده اند به يکتائى خداى تعالى و به رسالت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم )، چون شهادت دادن چنين کسانى که داراى يقين و بصيرت هستند، از هر انسانى که اين شهادت را بشنود ترديد ناشى از وحشت و غريب بودن اينکه کتابى از آسمان بر فردى از انسانها نازل شود را از بين مى برد، و نيز وحشت آدمى را از اينکه چگونه جراءت کنم به اين شخص و اين کتاب ايمان بياورم را زائل مى سازد.
آرى آدمى نسبت به امرى هر قدر هم ايمان داشته باشد وقتى خود را در آن ايمان تنها ببيند از اظهار ايمان خود وحشت مى کند، با خود فکر مى کند چگونه ايمان خود را اظهار کنم ، در حالى که تمام مردم دنيا بر خلاف اعتقاد من هستند، ولى همين که ديد ديگران نيز به آن امر ايمان پيدا کرده و نظريه و اعتقاد او را تاءييد نموده اند آن وحشت از دلش زايل گشته ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۷۴
قلبش قوى و دلش محکم مى شود، و با جراءت ايمان خود را اظهار مى نمايد. خداى تعالى به چيزى نظير اين معنا استدلال کرده و فرموده: «قل ارايتم ان کان من عند اللّه و کفرتم به و شهد شاهد من بنى اسرائيل على مثله فآمن و استکبرتم».
و بنابراين ، پس جمله «يتلوه » از مصدر «تلو» است ، نه از مصدر «تلاوت »، و ضمير «ها» در آن به کلمه «من : کسى که » بر مى گردد، البته ممکن هم هست به کلمه «بينه » برگردد. و اگر بگوئى کلمه «بينة » مؤ نث است ، و اگر مرجع آن ضمير باشد بايد مى فرمود «يتلوها»؟ در پاسخ مى گوييم : اين بدان اعتبار است که بينه نور و دليل است ، و نور و دليل مذکرند و شاهد نامبرده دنبال آن نور و دليل مى رود و برگشت هر دو وجه به يک معنا است ، چون شاهدى که دنبال «من کان على بينة - کسى که داراى بينه است » مى رود، قهرا دنبال نور و دليل او نيز رفته است ، و ضمير در کلمه «منه » به کلمه «من » بر مى گردد، نه به کلمه «ربه »، و برنگشتن آن به کلمه «بينة » به خوبى روشن است.
و حاصل معناى آيه اين مى شود که : آيا کسى که خودش نسبت به امرى داراى نور و بصيرتى الهى است و کسى دنبال او مى رود که از خود او است ، و بر صحت امر او استقامت و بر کار او شهادت مى دهد مثل کسى است که چنين نباشد؟
و بنابراين وجه ، آيه شريفه با رواياتى منطبق مى شود که هم شيعه آنها را قبول دارد و نقل کرده و هم سنى ، و در آن روايات آمده که مقصود از «شاهد» على بن ابى طالب (صلوات اللّه عليه ) است، البته اين وقتى است که منظور روايات اين باشد که مورد آيه با آن جناب منطبق است ، نه به اين معنا که الفاظ آيه در مورد آن جناب استعمال شده است - اين بود نظريه ما درباره مفردات و ضمائر و جملات آيه.
ولى مفسرين در معناى آن اقوالى مختلف دارند، بعضى گفته اند: کلمه «يتلوه » از تلاوت است ، همچنانکه بعضى ديگر گفته اند از مصدر «تلو» است . بعضى ضمير در اين جمله را راجع به کلمه «بينة » دانسته اند، و بعضى ديگر راجع به کلمه «من ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۷۵
بعضى گفته اند: منظور از شاهد، قرآن است ، و بعضى ديگر گفته اند جبرئيل است که قرآن را بر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) مى خواند. و شايد اين مفسر احتمال خود را از آيه زير گرفته که سخن از شهادت ملائکه بر حقانيت قرآن دارد: «لکن اللّه يشهد بما انزل اليک انزله بعلمه و الملائکة يشهدون».
بعضى ديگر گفته اند: شاهد فرشته اى است که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را تسديد، و قرآن را حفظ مى کند. و چه بسا اين مفسر احتمال خود را به نوعى مستند به همان آيه سوره نساء کرده است.
بعضى ديگر گفته اند: شاهد خود رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) است ، به دليل اينکه خود خداى تعالى آن جناب را شاهد خوانده و در کلام مجيدش فرموده : «يا ايها النبى انا ارسلناک شاهدا و مبشرا و نذيرا». بعضى ديگر گفته اند: منظور از جمله : «شاهد منه - شاهدى از او» زبان آن حضرت است ، که آن جناب قرآن را با آن مى خواند.
بعضى ديگر گفته اند: شاهد، على بن ابى طالب (عليه السلام ) است ، که بر طبق اين نظريه رواياتى چند از طرق شيعه و اهل سنت وارد شده.
و دقت در سياق آيه و ظاهر جملات آن کافى است که خواننده ، به بطلان وجوه نامبرده حکم کند - غير از وجهى که نظر ما بود - و ديگر حاجت به آن نيست که ما گفتار را در رد آن وجوه طول دهيم و به بحث و مناقشه در آنها بپردازيم.
«و من قبله کتاب موسى اماما و رحمة » - ضمير در کلمه «من قبله » به موصول در جمله قبل يعنى جمله «افمن ...» بر مى گردد، احتمال دومى که در ضمير «يتلوه » داديم اينجا نيز وجود دارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۷۶
يعنى ممکن است اين ضمير نيز به کلمه «بينة » برگردد، به همان بيانى که در آنجا گذشت.
قرآن چيز نوظهورى نيست و پيش از آن، کتاب موسى «ع» نازل شده
و جمله مورد بحث حالى است بعد از حالى ديگر، مى فرمايد: آيا کسى که داراى بصيرتى الهى بوده که با آن بصيرت برايش کشف و يقينى شده که قرآن نازل از ناحيه خداى تعالى است ، در حالى که با آن قرآن شاهدى است که او نيز با بصيرت به اين معنا شهادت مى دهد، و باز در حالى که اين شخص داراى بصيرت و اين آورنده قرآن اولين نفرى نيست که از ناحيه خداى تعالى کتابى آورده باشد، بلکه قبل از کتاب او کتاب موسى آمده بود، کتابى که امام و رحمت بود.
و يا قبل از اينکه اين شخص داراى بينه هايى بشود که يکى از آنها قرآن است ، و يا قبل از اينکه داراى بينه اى شود که همان قرآن مشتمل بر معارف و شرايع هادى به سوى حق است ، کتاب موسى آمده بود، کتابى که امام و رحمت بود، پس اين شخص و يا اين بينه اى که نزد اين شخص است چيز نوظهور و بى سابقه اى نيست ، بلکه در سابق مثل و نظير داشته ، و آن طريقه اى بوده که کتاب موسى مردم را به آن طريقه هدايت مى کرده است.
از اينجا روشن مى شود که چرا کتاب موسى يعنى تورات را به صفت «امام و رحمت » توصيف کرده چون آن کتاب (قبل از آنکه دستخوش تحريف شود) مشتمل بر معارف حق و شرايع الهى بوده که مردم آن شرايع را امام و پيشرو خود قرار داده و خود تابع آن بودند. و آن شرايع رحمت و نعمتى بود که بشر آن روز از آن متنعم مى شد. و توصيف تورات به امام و رحمت در جاى ديگر از کلام اللّه مجيد آمده آنجا که فرموده:
«قل ارايتم ان کان من عند اللّه و کفرتم به و شهد شاهد من بنى اسرائيل على مثله فامن و استکبرتم ان اللّه لا يهدى القوم الظالمين و قال الذين کفروا للذين آمنوا لو کان خيرا ما سبقونا اليه و اذ لم يهتدوا به فسيقولون هذا افک قديم و من قبله کتاب موسى اماما و رحمة و هذا کتاب مصدق لسانا عربيا لينذر الذين ظلموا و بشرى للمحسنين».
و اين آيات بطورى که ملاحظه مى کنيد از نظر مضمون نزديک ترين آيات هستند به آيه مورد بحث ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۷۷
زيرا اولا در اين آيات نيز قرآن را بينه اى الهى و يا امرى خوانده که بينه اى الهى بر صحت آن اقامه شده است ، و ثانيا مساءله شهادت را آورده.
چيزى که هست در اين آيات شاهد بر افرادى از بنى اسرائيل دانسته که چون قرآن را کتاب آسمانى تشخيص داده به آن ايمان آورده و با ذکر اين شهادت حقانيت قرآن را تاءييد کردند، و ثالثا مانند آيه مورد بحث فرموده:
قرآن چيز نو ظهورى نيست ، بلکه قبل از آن نيز کتابى مشتمل بر چنين معارف و شرايعى از آسمان نازل شده بود، و آن کتاب موسى بود، که امام و رحمت بود، امام بود چون بنى اسرائيل به آن اقتداء مى کردند، و رحمت بود چون به وسيله آن هدايت مى شدند. طريقه اى بود که درستى راهنمائى هايش تجربه شده بود. قرآن نيز کتابى است مثل آن کتاب و مصدق آن ، کتابى است مانند آن که از ناحيه خداى تعالى و به منظور انذار ستمگران و بشارت دادن به نيکوکاران نازل شده.
از اينجا اين معنا نيز روشن مى گردد که کلمه «اماما» و کلمه «رحمة » حال است از کتاب موسى ، نه از جمله : «شاهد منه » که بعضى از مفسرين پنداشته اند.
«أُولَئک يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَن يَکْفُرْ بِهِ مِنَ الاَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُه»:
مشاراليه به کلمه «اولئک : آنان » بنابر معنائى که قبلا براى صدر آيه کرديم ، همان کسانى اند که در جمله «افمن کان ...» فرمود داراى بينه اى از ناحيه پروردگارشان هستند، و اما اين احتمال که مشاراليه مؤ منين باشند چون سياق بر آن دلالت دارد، احتمالى است دور از فهم.
و همچنين ضمير در کلمه «به » به قرآن بر مى گردد، از اين جهت که قرآن بينه اى از ناحيه خداى تعالى است ، و يا امرى است که بينه بر آن اقامه شده است . و اما اين احتمال که به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) برگردد احتمالى است که با آن معنايى که ما براى آيه کرديم سازش ندارد، براى اينکه صدر آيه بيانگر حال رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) به نحو عموم بود تا بتواند در آخر نتيجه گيرى نموده به شخص آن جناب خطاب کند که : «فلا تک فى مرية منه »، کانه فرموده: تو داراى بينه اى چنين و چنانى و با تو شاهدى است و قبل از تو موسى بود، و کسى که چنين وضعى دارد البته به آنچه از کتاب خدا به او وحى شده ايمان مى آورد، و معنا ندارد بفرمايد: و کسى که چنين وضعى دارد به تو ايمان مى آورد. و گفتار در ضميرى که در جمله و «من يکفر به » است همان گفتارى است که درباره ضمير در جمله «يؤ منون به » آورديم.
و اءمر اين آيه و احتمالهائى که در الفاظ و ضماير آن هست امر عجيبى است که اگر احتمالات مربوط به الفاظ آن را در احتمالهاى مربوط به ضماير آن ضرب کنيم ، حاصل ضرب ، هزاران احتمال مى شود که بعضى از آنها صحيح و بعضى ديگر ناصحيح است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۷۸
«فَلا تَک فى مِرْيَةٍ مِّنْهُ إِنَّهُ الحَْقُّ مِن رَّبِّک وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ»:
کلمه «مرية » مانند کلمه «جلسة » بر وزن «فعلة »، نوع را مى رساند، پس «مريه » يعنى نوعى از شک ، و «جلسه » يعنى نوعى نشستن . جمله مورد بحث به دليل اينکه حرف «فاء» بر سر دارد تفريعى است بر صدر آيه ، و معناى آن اين است : کسى که در امرى از امور داراى بينه اى از ناحيه پروردگارش هست و شاهدى از خود او نيز بر صحت آن اءمر شهادت داده و قبل از آن نيز امام و رحمتى چون کتاب موسى بوده ، چنين کسى مثل ساير مردم که هم غافلند و هم به غفلت کشيده شده اند نيست.
زيرا او به آنچه از پيش خدا در نزد خود دارد ايمان دارد، و از اينکه بيشتر مردم از آنچه او دارد رويگردانند به وحشت نمى افتد، و تو اى محمد چنين کسى هستى ، براى اينکه تو داراى بينه و بصيرتى از ناحيه پروردگارت مى باشى ، و شاهدى از ناحيه تو به دنبال تو است ، و قبل از تو کتاب موسى بود، در حالى که امام و رحمت بود، و وقتى تو چنين هستى پس در امر آنچه از قرآن به سويت نازل شده و در حق بودن محض آن و اينکه از ناحيه خداى تعالى نازل شده ترديد مکن ، و ليکن بيشتر مردم ايمان نمى آورند.
«انه الحق من ربک » - اين جمله تعليل نهى از مريه و شک است ، که با حرف «ان » و الف و لام جنس تاءکيد شده تا دلالت کند بر اينکه اسباب نبودن شک يکى دو تا نيست ، زيرا هم بينه قائم شده و هم شاهدى شهادت داده و هم کتابى قبل از اين کتاب به عنوان امام و رحمت وجود داشته ، که آن کتاب موسى (عليه السلام ) است.
«وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کذِباً...»:
احتمال دارد اين جمله دنباله اى باشد براى سياق سابق که در مقام دلگرم کردن رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بود. و بنابراين احتمال ، معناى مجموع جمله و سياق چنين مى شود: تو بدانجهت که داراى بينه اى از ناحيه پروردگارت هستى نمى توانى و ممکن نيست ظالم باشى ، حاشا بر تو که در دعوتت به خداى تعالى افتراء بسته باشى ، براى اينکه مفترى بر خداى تعالى و کسى که به ساحت مقدس او دروغ مى بندد از ستمکارترين ستمکاران است ، و چنين و چنان وبالى در برابر دروغشان دارند.
و به هر حال چه دنباله سياق قبلى باشد و چه نباشد، منظور از افتراى کذب بر خداى سبحان ، توصيف خداى تعالى است به صفتى که در او نيست ، و يا نسبت دادن چيزى به ناحق ، و يا بدون علم و مدرک به او است . و افتراء از روشن ترين مصاديق ظلم و گناه است . و معلوم است که ظلم نسبت به هر کسى يک حکم ندارد، هر قدر آن طرف که مورد ظلم ما واقع شده بزرگتر باشد، ظلم ما نيز به همان نسبت بزرگتر خواهد بود، تا آنجا که به بزرگترين مقام يعنى به ساحت عظمت و کبريائى پروردگار منتهى شود که افتراء و ظلم به او عظيم ترين ظلم خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۷۹
خطاب به مشرکان: اين شما هستيد که به خدا افتراء مى بنديد
در اين جمله عين آن ادعايى که مشرکين عليه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) کردند، عليه خود آنان ادعا شده . آنها عليه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) ادعا کرده بودند که وى قرآن را خودش ساخته و پرداخته و به دروغ به خدا افتراء بسته ، همين ادعا عليه خود آنان قلب شده ، و فرموده: اين شما هستيد که با عقايد خرافى خود به خدا افتراء مى بنديد، براى او بدون هيچ علم و مدرکى شريک اثبات مى کنيد، با اينکه او «اللّه » است و هيچ معبودى جز او نيست و شما هستيد که از راه خدا جلوگيرى مى کنيد.
و معناى اين جمله اين است که ، راهى که شما پيش گرفته ايد افتراء است ، نه راه خدا، شما راه ديگرى پيش گرفته و آن را سنت و روش زندگى خود کرديد که اين خود دگرگون ساختن راه خدا است ، همان راهى که فطرت و نبوت به سوى آن هدايت مى کند، و شما به آخرت کفر ورزيده آن را نفى کرديد، و اين اثبات مبدء بدون معاد معنايش نسبت دادن لغو و عمل باطل به خداى تعالى است که خود افترايى ديگر است.
آرى ، اگر کسى معتقد باشد به اينکه معادى نيست ، نسبت لغو به خدا داده ، زيرا در اين صورت خلقت بيهوده و بى غرض خواهد بود.
و کوتاه سخن ، اعتقاد مشرکين به غير دين و سنت خدا و گرويدن به عقايد باطل در مساءله مبدء و معاد و در زندگى دنيايى و اجتماعى غير سنت الهى را سنت خود قرار دادن است و اين - با اينکه سنتى که از ناحيه خدا آمده تنها سنت حق است و نزد خدا به جز دين حق هيچ سنتى نيست - افترايى است بر خدا، که به زودى در روزى که بر پروردگارشان عرضه مى شوند گواهان عليه آنان شهادت خواهند داد.
مراد از اين که در قيامت، مشرکان بر پروردگارشان عرضه مى شوند
«اولئک يعرضون على ربهم» - «عرض» به معناى اظهار چيزى است تا طرف آن را ببيند و به موضع آن واقف گردد. و در معناى اين کلمه در آيه مورد بحث مى گوييم:
در روز قيامت حجابها (ى ماديت و منيت و عادت و ملکات زشت ناشى از آنها و از غير آنها) که در دنيا بين مشرکين و پروردگارشان حائل شده بود، به وسيله ظهور آيات الهى کنار مى رود و حق بطور صريح و بدون هيچ شاغلى که آن را از يادها ببرد و انسانها را مشغول به خود سازد روشن مى گردد، و انسانها براى فصل قضاء (و اينکه خداى تعالى بين خود آنان ، و بين آنان و نسلهايشان و بين آنان و خودش و اولياءش داورى کند) حاضر مى شوند، و چون اين حضور، حضورى اضطرارى خواهد بود که خود انسانها در آن دخالتى ندارند، لذا در آيه مورد بحث از اين حضور تعبير به «عرضه شدن انسانها به پروردگارشان» کرد، همچنانکه در آيه اى ديگر به خاطر نکته اى ديگر از اين حضور تعبير فرمود به بروز آنان براى پروردگارشان: «يوم هم بارزون لا يخفى على اللّه منهم شى ء»، و نيز فرموده: «و برزواللّه الواحد القهار».
پس اينکه فرمود: «اولئک يعرضون على ربهم» معنايش اين شد که در آن روز ملائکه موکل بر مشرکين ، آنان را مى آورند و در موقفى قرار مى دهند که بين آنان و پروردگارشان هيچ حجابى حايل نباشد تا خداى تعالى بين آنان داورى کند.
«و يقول الاشهاد هولاء الذين کذبوا على ربهم » - کلمه «اشهاد» جمع شهيد (گواه) است ، مانند کلمه «اشراف » که جمع شريف است . بعضى گفته اند: جمع شاهد است ، مانند اصحاب که جمع صاحب است . مؤ يد قول اول آيه شريفه زير است که مى فرمايد: «فکيف اذا جئنا من کل امة بشهيد» که اين آيه نيز از روزى خبر مى دهد که اشهاد قيام مى کنند، پس اشهاد همان شهيدهاى امتها هستند، در نتيجه اين کلمه جمع شهيد است . و نيز آيه زير که مى فرمايد: «و جاءت کل نفس معها سائق و شهيد».
و اينکه اشهاد در آن روز مى گويند: اينها آن کسانياند که در دنيا به پروردگار خود دروغ بستند شهادتى است از آن گواهان عليه مشرکين که به خداى تعالى افتراء بستند که در حقيقت از ناحيه شهادت اشهاد عليه آنان مسجل مى شود که آنان مفترى بودند، چون آنجا موقفى است که جز حق چيزى گفته نمى شود، و کسى را نيز از گفتن حق و اعتراف و قبول حق چاره و مفرى نيست ، همچنانکه در جاى ديگر فرموده : «يوم تجد کل نفس ما عملت من خير محضرا و ما عملت من سوء تود لو ان بينها و بينه امدا بعيدا».
«أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلى الظالِمِينَ * الَّذِينَ يَصدُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ...»:
اين جمله تتمه کلام گواهان است ، دليل بر اين معنا آيه زير است که مى فرمايد: «فاذن مؤ ذن بينهم ان لعنة اللّه على الظالمين الذين يصدون عن سبيل اللّه و يبغونها عوجا و هم بالاخرة کافرون ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۸۱
تمامى منحرفان از راه حق، ستمکار و مفترى بر خدايند
و اين کلام گواهان که خداى تعالى آن را حکايت کرده تثبيت دورى از رحمت خدا از ناحيه گواهان است براى ستمکاران و مسجل کردن عذاب است براى آنان ، نه اينکه نظير لعنت و رحمت دنيايى ، صرف نفرين و دعا و مانند لعنتى باشد که در اين آيه آمده : «اولئک يلعنهم اللّه و يلعنهم اللاعنون »، براى اينکه دنيا دار عمل است و قيامت روز جزاء، پس هر لعنت و رحمتى که در قيامت باشد خارجيت آن است نه لفظ و آرزوى آن . لعنت در قيامت رساندن عذابى است به ايشان که بر ايشان ذخيره شده ، و رحمت در آن روز رساندن پاداش ذخيره شده است . پس اگر لاعنى در قيامت کسى را لعنت کند معنايش اين است که او را از رحمت مخصوص به مؤ منين طرد نموده عذاب بعد را عليه او مسجل کند.
خداى تعالى سپس ظالمينى را که مورد لعن گواهان بودند تفسير کرده به : «الذين يصدون عن سبيل اللّه و يبغونها عوجا و هم بالاخرة هم کافرون - کسانى که راه خدا را مى بندند و آن را کج و معوج جلوه مى دهند و به آخرت کافرند». پس ظالمان کسانى هستند که اذعان و اعتقادى به روز حساب ندارند تا براى آن روز عمل کنند، قهرا هر چه مى کنند منحصرا براى دنيا مى کنند، و از راههاى زندگى هر راهى که به منافع مادى آنها منتهى شود پيش مى گيرند و بس.
و اين سنت اجتماعى آنان است ، و در اين سنت هيچ اعتنائى نمى شود به اينکه خدا از بندگانش دين حق و کيش فطرت را خواسته . پس اين ستمکاران چه اينکه معتقد به صانعى باشند ولى دين فطرت را که همان اسلام است رها کرده به سنت تحريف شده و منحرف کننده اى گرويده باشند، و چه اينکه اصلا به صانعى معتقد نباشند و از آنهايى باشند که مى گويند «جز اين زندگى دنيا زندگانى ديگرى نيست و ما را جز روزگار کسى نمى ميراند» در هر حال ستمکار و مفترى بر خدا هستند و به خدا دروغ بسته اند - ما در تفسير سوره اعراف آيه ۴۴ و ۴۵ مطالبى در اين معانى آورديم.
از مطالبى که تا اينجا درباره دو آيه مورد بحث خاطر نشان ساختيم دو نکته به خوبى روشن گرديد: يکى اينکه کلمه «دين » در اصطلاح قرآن کريم عبارت است از سنتى اجتماعى که در مجتمع عملى مى شود. دوم اينکه سنتهاى اجتماعى يا دين حق و فطرى مى باشد که همان اسلام است و يا دين تحريف شده از دين حق ، و راه کج و معوج از راه خدا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۸۲
«أُولَئک لَمْ يَکُونُوا مُعْجِزِينَ فى الاَرْضِ وَ مَا کانَ لهَُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ...»:
کلمه «اولئک »: آنان اشاره است به آن کسانى که بر خداى تعالى افتراء بسته بودند، که در دو آيه قبل اوصافشان ذکر شد. (صرفنظر از الفاظ آيه ) مقامى که آيه شريفه دارد دلالت مى کند بر اينکه منظور خداى تعالى از اينکه فرمود: «آنان در زمين خداى را عاجز نمى کنند»، اين است که در زندگى مادى و زمينى خود نمى توانند به صرف خارج شدن از زى بندگى او را به ستوه بياورند، پس اگر با دست زدن به افتراء، دروغ به خداى تعالى مى بندند، و اگر راه خدا را به روى مردم سد مى کنند، و اگر آن راه را کج و معوج مى خواهند همه اينها بدان جهت نيست که قدرت عاريتى آنان بر قدرت خداى سبحان فايق آمده ، که توانستند چنين کارهايى بکنند، و نيز براى آن نيست که مشيت آنان بر مشيت خداى سبحان پيشى گرفته ، و باز براى آن نيست که آنان از تحت ولايت خداى تعالى بيرون آمده در ولايت کس ديگر داخل شده اند، و غير خدا را ولى خود گرفته اند که يا بتها باشند و يا اسباب ظاهرى که دل بدان بسته اند، زيرا خود خداى تعالى فرموده : «و ما کان لهم من دون اللّه من اولياء».
و کوتاه سخن اينکه ، نه قدرتشان بر قدرت خداى عزيز غالب آمده و نه شرکايى که براى خود گرفته و آنها را اولياى خود ناميده اند و در حقيقت ولايتى دارند و مدبر امور آنهايند، و نه آن اولياء خيالى ، آنها را به اين کارهاى ناروا يعنى بغى و ظلم واداشته اند، بلکه وليشان و مدبر امورشان خداى تعالى است و اوست که امر آنان را تدبير مى کند، و در برابر سوء نيات و اعمال زشتشان که سرانجامش سوء عذاب است کيفر مى دهد و آنان را از راهى که خودشان متوجه نشوند استدراج مى کند، همچنانکه فرموده : «فلما زاغوا زاغ اللّه قلوبهم » و نيز فرموده : «يضل به کثيرا و يهدى به کثيرا و ما يضل به الا الفاسقين ».
«يضاعف لهم العذاب » - خداى تعالى عذاب را براى آنان مضاعف مى کند و اين مضاعف کردن عذاب براى اين است که آنها فاسق شدند، و سپس بر اين فسق و تباهى خود لجاجت و اصرار کردند. و يا براى اين است که هم خودشان نافرمانى خدا را کردند و هم ديگران را به معصيت خدا وا داشتند، به اين جهت ، هم عذاب معصيت خود را دارند و هم عذاب معصيتى که ديگران به تحريک آنان مرتکب شدند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۸۳
خداى تعالى همين معنا را در جاى ديگر خاطر نشان کرده ، مى فرمايد: «ليحملوا اوزارهم کاملة يوم القيمة و من اوزار الذين يضلونهم بغير علم»، و نيز مى فرمايد: «و نکتب ما قدموا و آثارهم».
توضيحى درباره اينکه کفار آيات خدا را نمى بينند و انذارها و تبشيرها را نمى شنوند
«ما کانوا يستطيعون السمع و ما کانوا يبصرون »- اين جمله در مقام تعليل است ، و به همين جهت به فصل ، يعنى بدون واو عاطفه آمده ، ميفرمايد: اگر اينها کافر شدند و خداى را نافرمانى کردند براى اين نبود که اراده خود را بر اراده خدا غلبه دادند و براى اين نيز نبود که آنان به راستى غير از خدا اوليايى داشتند و به کمک آن اولياء، خدا را شکست دادند، بلکه براى اين بود که آنان نمى توانستند انذارها و بشارتهايى که از ناحيه خداى تعالى شدند بشنوند، و يا بعث و زجرى که از آن ناحيه مى شدند با گوش دل درک کنند، و نيز نمى توانستند آيات خدا را ببينند تا به آن ايمان بياورند.
آرى، وضع آنان آنطور بوده که خداى تعالى در اين آيه بيان کرده : «لهم قلوب لا يفقهون بها و لهم اعين لا يبصرون بها و لهم آذان لا يسمعون بها اولئک کالانعام بل هم اضل»، و نيز در توصيف وضع آنان فرمود: «نقلب افئدتهم و ابصارهم کما لم يومنوا به اول مرة». و نيز فرموده : «ختم اللّه على قلوبهم و على سمعهم و على ابصارهم غشاوة»، و آيات بسيارى ديگر که دلالت مى کنند بر اينکه خداى تعالى عقل و چشم و گوش را از آنان سلب کرده.
چيزى که هست از خود آنان حکايت کرده که در قيامت ميگويند: «لو کنا نسمع او نعقل ما کنا فى اصحاب السعير فاعترفوا بذنبهم »، از اين جهت اعتراف کردند که نشنيدن و تعقل نکردن را گناه خود شمردند، و در اينجا اين سوال پيش مى آيد که چگونه گناه خود شمردند با اينکه خدا عقل و گوش را از آنان سلب کرده ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۸۴
جوابش اين است که همين خود دليل بر اين است که خودشان در اين سرنوشت خود دخالت داشته اند و خود با ارتکاب گناهان باعث سلب اين نعمتها از خويش شده اند، همچنانکه آيه سوره بقره نيز بر اين دلالت کرده و
ميفرمود: «و ما يضل به الا الفاسقين ».
وجوه ديگرى که در معناى جمله: «و ما کانوا يستطيعون السمع و ما کانوا يبصرون» گفته شده
مفسرين در معناى جمله «ما کانوا يستطيعون السمع و ما کانوا يبصرون » وجوه ديگرى گفته اند: بعضى گفته اند جمله «ما کانوا...» به خاطر افتادن حرف جر، در محل نصب است و جمله با حرف جر متعلق است به جمله «يضاعف ...» و تقدير کلام اينطور بوده : «بما کانوا يستطيعون السمع و بما کانوا يبصرون ».
و معنايش اين است که : خداى تعالى عذاب آنان را مضاعف مى کند به خاطر اينکه مى توانستند بشنوند و نشنيدند و به خاطر اينکه مى توانستند ببينند و نديدند.
بعضى ديگر گفته اند: منظور خداى تعالى از جمله «ما کانوا يستطيعون ...» نفى سمع و بصر از خدايان دروغين آنها است ، و تقدير کلام اين است : اين کفار و آلهه آنان نمى توانند خدا را در زمين به ستوه بياورند (آنگاه درباره خدايان دروغين آنها فرموده ) نه مى توانند بشنوند و نه مى توانند ببينند.
بعضى ديگر از مفسرين گفته اند: لفظ «ما» در جمله «ما کانوا يستطيعون » ماى نافيه نيست بلکه جارى مجرا و به منزله حرف «ما» در اين کلام عرب است : «لا و اصلنک ما لاح نجم - يقين بدان که همواره پيوند بين خودم و تو را حفظ مى کنم مادامى که ستاره اى در آسمان طلوع مى کند» يعنى دائما - آيه شريفه نيز مى خواهد بفرمايد: کفار در عذاب هستند مادامى که زنده اند (و مى توانند بشنوند و ببينند).
بعضى ديگر گفته اند: منظور از نفى سمع و بصر نفى فائده از آنها است. پس چون استماع آيات قرآن و نظر کردن در آنها براى کفار سنگين بود و از اين کار کراهت داشتند لذا تشبيه شدند به کسانى که توانايى شنيدن و ديدن را ندارند. پس در حقيقت کلام بر اساس کنايه ايراد شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۸۵
و از همه وجوه معتدلتر، وجه آخرى است تازه همين وجه و بقيه وجوهى که نقل کرديم سخيف و بى پايه هستند، و سخافت و بى ارزشى آنها براى هر کسى روشن است ، و وجه صحيح همان است که از نظر شما گذشت.
رده:تفسیر المیزان