المیزان جلد۱۰ بخش۳۸
قوم عاد در آغاز آنچه از اين باد ديدند خيال کردند ابرى است که براى باريدن به سويشان مى آيد لذا به يکديگر بشارت و مژده داده و مى گفتند: «عارض ممطرنا - ابرى است که ما را سيراب خواهد کرد» ولى اشتباه کرده بودند بلکه اين همان عذابى بود که در آمدنش شتاب مى کردند، بادى بود که عذابى اليم با خود مى آورد عذابى که به امر پروردگارش هر چيزى را نابود مى ساخت و آن چنان نابود مى ساخت که کمترين اثرى از خانه هاى آنان باقى نگذاشت ، در نتيجه خداى تعالى تا آخرين نفر آن قوم را هلاک کرد و به رحمت خود هود و مؤ منين به وى را نجات داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵۸
۲ - شخصيت معنوى هود: هود (ع ) خودش از قوم عاد دومين پيغمبرى بود که براى دفاع از حق و سرکوبى و ابطال کيش وثنيّت قيام کرده ، البته دومين نفرى که قرآن کريم سرگذشتش را نقل کرده و محنتها و آزارى که در راه خداى سبحان ديده حکايت نموده است ، آرى قرآن کريم آن جناب را به همان ستايش که انبياء گرام خود را ستوده ، ستايش کرده و در همه ذکر خيرهاى خود از آن حضرات ، وى را شرکت داده است ، سلام خدا بر او باد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵۹
آيات ۶۱ - ۶۸ سوره هود
وَ إِلى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صالِحاً قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ هُوَ أَنشأَکُم مِّنَ الاَرْضِ وَ استَعْمَرَکمْ فِيهَا فَاستَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبى قَرِيبٌ مجِيبٌ(۶۱)
قَالُوا يَا صلِحُ قَدْ کُنت فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَ تَنْهَانَا أَن نَّعْبُدَ مَا يَعْبُدُ ءَابَاؤُنَا وَ إِنَّنَا لَفِى شکٍ مِّمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ(۶۲)
قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأيْتُمْ إِن کنت عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبى وَ ءَاتَانی مِنْهُ رَحْمَةً فَمَن يَنصرُنى مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنى غَيرَ تَخْسِيرٍ(۶۳)
وَ يَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَکمْ ءَايَةً فَذَرُوهَا تَأْکلْ فى أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسوهَا بِسوءٍ فَيَأْخُذَکمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ(۶۴)
فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فى دَارِکمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِک وَعْدٌ غَيرُ مَکْذُوبٍ(۶۵)
فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نجَّيْنَا صالِحاً وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَ مِنْ خِزْىِ يَوْمِئذٍ إِنَّ رَبَّک هُوَ الْقَوِى الْعَزِيزُ(۶۶)
وَ أَخَذَ الَّذِينَ ظلَمُوا الصيْحَةُ فَأَصبَحُوا فى دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ(۶۷)
کَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلا إِنَّ ثَمُودَا کفَرُوا رَبهُمْ أَلا بُعْداً لِّثَمُودَ(۶۸)
«ترجمه آیات»
و بسوى (قوم ) ثمود برادرشان صالح را فرستاديم او نيز به قوم خود گفت : اى مردم ! خدا را بپرستيد که جز او معبودى نداريد، او است که شما را از زمين (از مواد زمينى ) ايجاد کرد و با تربيت تدريجى و هدايت فطرى به کمالتان رسانيد، تا با تصرف در زمين آن را قابل بهره بردارى کنيد، پس ، از او آمرزش بخواهيد و سپس به سويش باز گرديد که پروردگار من نزديک و اجابت کننده (دعايتان ) است .(۶۱)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶۰
گفتند: اى صالح ! جامعه ما بيش از اين به تو چشم اميد دوخته بود (و انتظار اين سخن را از تو نداشت) آخر چگونه ما را از پرستش خدايانى که پدران ما آنها را ميپرستيدند نهى ميکنى (با اينکه اين دعوت تو، هم سنت جامعه و بنيان مليت ما را منهدم مى کند و هم ) حجتى قانع کننده و يقين آور به همراه ندارد و ما همچنان نسبت به درستى آن در شکى حيرت آوريم .(۶۲)
صالح گفت : اى مردم ! (از در انصاف ) به من خبر دهيد در صورتى که پروردگارم حجتى به من داده و مرا مشمول رحمت خاصى از خود نموده باشد آيا اگر نافرمانيش کنم کيست که مرا در نجات از عقوبت او يارى نمايد؟ (نه تنها کسى نيست ، بلکه جلب رضايت شما با نافرمانى خدا) باعث زيادتر شدن خسران من خواهد بود.(۶۳)
و اى مردم اين ماده شتر (که در اجابت درخواست شما مبنى بر اينکه معجزه اى بياورم ، از شکم کوه در آورده ام ) آيت و معجزه اى براى شما است ، بگذاريد در زمين خدا بچرد، مبادا که مزاحم او شويد که (در اين صورت ) عذابى نزديک ، شما را ميگيرد.(۶۴)
ولى قوم ثمود، آن حيوان را کشتند، صالح اعلام کرد که بيش از سه روز زنده نخواهيد ماند، در اين سه روز هر تمتعى که ميخواهيد ببريد که عذابى که در راه است قضايى است حتمى و غير قابل تکذيب .(۶۵)
همين که امر (عذاب )، فرا رسيد ما به رحمت خود صالح و گروندگان به وى را از عذاب و خوارى آن روز نجات داديم (آرى ) پروردگار تو (اى محمد) همان نيرومندى است که شکست نمى پذيرد(۶۶)
(بعد از سه روز) صيحه آسمانى ، آنهايى را که ظلم کرده بودند بگرفت و همگى به صورت جسدهايى بى جان در آمدند(۶۷)
تو گويى اصلا در اين شهر ساکن نبودند، پس (مردم عالم بدانند) که قوم ثمود پروردگار خود را کفران کردند و آگاه باشند که فرمان دور باد (از رحمت خدا) قوم ثمود را بگرفت .(۶۸)
«بیان آیات»
اين آيات کريمه داستان صالح پيغمبر (عليه السلام ) و قوم او را که همان قوم ثمود بودند شرح مى دهد و صالح (عليه السلام ) سومين پيغمبرى است که به دعوت توحيد و عليه وثنيّت قيام کرد و ثمود را به دين توحيد خواند و در راه خدا آزارها و محنتها ديد تا آنکه سرانجام خداى عزوجل بين او و قومش اين چنين حکم کرد که قومش را هلاک ساخته و او و مؤ منين به او را نجات دهد.
«وَ إِلى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صالِحاً قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ»:
بحث در معنا و تفسير اين آيه در آيه مشابه آن که در اول داستان هود آمده گذشت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶۱
«هُوَ أَنشأَکُم مِّنَ الاَرْضِ وَ استَعْمَرَکمْ فِيهَا ...»:
معناى «انشاء» و «استعمار» در جمله: «هو انشاءکم من الاءرض و استعمرکم فيها»
راغب گفته: کلمه «انشاء» به معناى ايجاد و تربيت چيزى است و بيشتر در جانداران (که تربيت بيشترى لازم دارند) استعمال مى شود، در قرآن کريم فرموده : «هو الذى انشاکم و جعل لکم السمع و الابصار».
و کلمه «عمارت » (بر خلاف کلمه «خراب » که به معناى از اثر انداختن چيزى است)، به معناى آباد کردن چيزى است تا اثر مطلوب را دارا شود، مثلا مى گويند: «عمر ارضه » يعنى فلانى زمين خود را آباد کرد، و مضارع آن «يعمر» و مصدرش «عمارة » است ، قرآن کريم مى فرمايد: «و عمارة المسجد الحرام » و گفته مى شود: «عمرته فهو معمور - من آن را آباد کردم پس معمور شد».
باز در قرآن کريم ميخوانيم : «و عمروها اکثر مما عمروها - آنچه اينان زمين را آباد کردند» پيشينيان بيش از اينها آباد کردند و نيز در قرآن کريم از مشتقات اين ماده نام بيت المعمور را ميخوانيم و وقتى گفته مى شود: «اعمرته الارض » و همچنين اگر گفته شود: «استعمرته الارض » معنايش اين است که من زمين را به دست فلانى سپردم تا آبادش کند، در اين معنا نيز در قرآن کريم ميخوانيم : «و استعمرکم فيها».
پس بنابراين ، کلمه «عمارت » به معناى آن است که زمين را از حال طبيعيش برگردانى و وضعى به آن بدهى که بتوان آن فوايدى که مترقب از زمين است را استفاده کرد، مثلا خانه خراب و غير قابل سکونت را طورى کنى که قابل سکونت شود و در مسجد طورى تحول ايجاد کنى که شايسته براى عبادت شود و زراعت را به نحوى متحول سازى که آماده کشت و زرع گردد و باغ را به صورتى در آورى که ميوه بدهد و يا قابل تنزه و سير و گشت گردد، و کلمه «استعمار» به معناى طلب عمارت است به اين معنى که از انسانى بخواهى زمين را آباد کند بطورى که آماده بهره بردارى شود، بهره اى که از آن زمين توقع مى رود.
و بنا بر آنچه گذشت معناى جمله «هو انشاکم من الارض و استعمرکم فيها» (با در نظر داشتن اينکه کلام افاده حصر مى کند) اين است که خداى تعالى آن کسى است که شما را از مواد زمينى اين زمين ايجاد کرد، و يا به عبارتى ديگر بر روى مواد ارضى ، اين حقيقتى که نامش انسان است را ايجاد کرد و سپس به تکميلش پرداخته ، اندک اندک تربيتش کرد و در فطرتش انداخت تا در زمين تصرفاتى بکند و آن را به حالى در آورد که بتواند در زنده ماندن خود از آن سود ببرد و احتياجات و نواقصى را که در زندگى خود به آن برمى خورد برطرف سازد، و خلاصه مى خواهد بفرمايد شما نه در هست شدنتان و نه در بقايتان هيچ احتياجى به اين بتها نداريد تنها و تنها محتاج خداى تعالى هستيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶۲
پس اينکه حضرت صالح (عليه السلام ) به قوم خود گفت : «هو الذى انشاکم من الارض و استعمرکم فيها» در مقام تعليل و بيان دليلى است که آن جناب در دعوت خود به آن دليل استدلال مى کرده ، دعوتش اين بود که : «يا قوم اعبدوا اللّه ما لکم من اله غيره - شما خدا را بپرستيد که بجز او هيچ معبودى نداريد» و چون جمله مورد بحث استدلال بر اين دعوت بوده ، لذا جمله را با حرف عطف نياورد، بلکه بدون حرف عطف و به اصطلاح بطور فصل آورده و فرمود: «هو الذى ...»، گويا شخصى پرسيده اينکه ميگويى تنها خدا را عبادت کنيم دليلش چيست ؟ در پاسخ فرموده دليلش اين است که او است که شما را در زمين و از زمين ايجاد کرد و آبادى زمين را به دست شما سپرد.
استدلال براى عدم جواز عبادت غير خدا
بيان اين استدلال اين است که مشرکين اگر بتها را مى پرستيدند بهانه شان اين بود که خداى تعالى عظيمتر از آن است که فهم بشر به او احاطه پيدا کند و بلند مرتبه تر از آن است که عبادت بشر به او برسد و يا سوال و درخواست انسان به درگاهش راه يابد و آدمى ناگزير است بعضى از مخلوقات او را که نسبتا شرافتى دارد و خداى تعالى امر اين عالم ارضى و تدبير نظام جارى در آن را به او سپرده بپرستد و به درگاه آن مخلوق تقرب بجويد و نزد او تضرع و زارى کند تا او از ما راضى گشته ، خيرات را بر ما نازل کند و بر ما خشم نگيرد و به اين وسيله ما از شرور ايمن گرديم ، و اين اله در حقيقت شفيع ما به درگاه خداى تعالى است که معبود همه خدايان و رب همه ارباب است و برگشت همه امور به او است.
بنابراين کيش وثنيّت بر اين اساس استوار است که معتقدند هيچ رابطه اى بين خداى تعالى و انسانها وجود ندارد و رابطه خداى تعالى تنها با اين موجودات شريف که مورد پرستش ما بوده و واسطه بين ما و خداى تعالى هستند برقرار است و اين واسطه ها در کار خود يعنى در تاءثير بخشيدن و شفاعت کردن مستقل مى باشند.
ولى جناب صالح اين پندار غلط را تخطئه کرده است چون وقتى بنا باشد خداى تعالى ما را ايجاد کرده و آبادى زمين را به دست ما سپرده باشد پس بين او و ما انسانها نزديکترين رابطه وجود دارد و اين اسبابى که خداى تعالى در اين عالم نظام منظم و جارى کرده ، هيچ يک از خود استقلال ندارد تا ما انسانها به آنها اميد ببنديم و يا از خشم و شر آنها دلواپس باشيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶۳
پس تنها کسى که واجب است اميدوار رضاى او و ترسان از خشم او باشيم خداى تعالى است ، چون او است که انسان را آفريده و او است که مدبر امر انسان و امر هر چيز ديگر است پس اينکه جناب صالح (عليه السلام ) فرمود: «هو انشاکم من الارض و استعمرکم فيها» در مقام تعليل گفتار سابق و استدلال بر آن از طريق اثبات ارتباط بين خداى تعالى و بين آدميان و نيز نفى استقلال از اسباب است.
و به همين جهت است که دنبال آن اضافه کرد: «فاستغفروه ثم توبوا اليه » دو با آوردن حرف فاء بر سر جمله ، نتيجه را متفرع بر آن استدلال کرد و معناى مجموع گفتارش اين است که وقتى ثابت شد که خداى تعالى تنها معبودى است که بر شما واجب است او را بپرستيد و غير او را رها کنيد چون تنها او خالق و مدبر امر حيات شما است پس بايد که از خدا بخواهيد شما را در نافرمانيها و بتپرستى هايتان بيامرزد و با ايمان آوردن به او و پرستيدن او بسوى او رجوع کنيد که او نزديک و پاسخگو است.
در جمله مورد بحث که گفتيم تعليل جمله قبل است نيز مساءله طلب مغفرت را تعليل کرده به اينکه «ان ربى قريب مجيب - چون پروردگار من نزديک و پاسخگو است » و اين بدان جهت بوده که از استدلال مذکورش نتيجه گرفته که خداى تعالى قائم به امر خلقت آدمى و تربيت او و تدبير امر حيات او است و هيچ سببى از اسباب دست اندر کار عالم استقلالى از خود ندارد بلکه خداى تعالى است که اسباب را به اين سو، سوق مى دهد و آن ديگرى را از اينجا به جاى ديگر روانه مى کند.
پس اين خداى تعالى است که بين انسان و بين حوائجش و بين اسباب دخيل در آن حوايج حائل و واسطه است و وقتى اينطور باشد پس خود او به انسانها نزديکتر از اسباب است و آنطور نيست که مشرکين پنداشته و خيال کرده اند که بين آدمى و خداى تعالى آنقدر فاصله هست که نه فهم آدمى او را درک مى کند و نه عبادت آدمى و تقرب جستنش به او مى رسد، پس وقتى او نزديکتر از هر چيز به ما است قهرا پاسخگوى ما نيز همو خواهد بود و وقتى نزديک به ما و پاسخگوى ما تنها خداى تعالى باشد و هيچ معبودى جز او نباشد قهرا بر ما واجب مى شود که از او طلب مغفرت نموده ، به سوى او باز گرديم .
پاسخ قوم ثمود به دعوت صالح (ع )
«قَالُوا يَا صالِحُ قَدْ کُنت فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَ تَنْهَانَا أَن نَّعْبُدَ مَا يَعْبُدُ ءَابَاؤُنَا ...»:
کلمه «رجاء» وقتى در مورد انسانى استعمال مى شود و مثلا به کسى گفته مى شود: «ما به تو اميدها داشتيم » منظور ذات آن کس نيست بلکه منظور افعال و آثار وجودى او است ، و وقتى عبارت فوق به کسى گفته مى شود که جز آثار خير و نافع از او انتظار نداشته باشند.
پس «مرجو» بودن صالح در بين مردمش به اين معنا است که او تا بوده داراى رشد عقلى و کمال نفسانى و شخصيت خانوادگى بوده که همه اميد داشته اند روزى از خير او بهره مند شده و او منافعى براى آنها داشته باشد، و از جمله «کنت فينا» بر مى آيد که آن جناب مورد اميد عموم مردم بوده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶۴
پس اينکه گفتند: «يا صالح قد کنت فينا مرجوا قبل هذا» معنايش اين است که قوم ثمود از تو اميد داشتند که از افراد صالح اين قوم باشى و با خدمات خود به مجتمع ثمود سود رسانى و اين امت را به راه ترقى و تعالى وادار سازى چون اين قوم از تو نشانه هاى رشد و کمال مشاهده کرده بود ولى امروز به خاطر کج سليقگياى که کردى و به خاطر بدعتى که با دعوت خود نهادى از تو مايوس شد.
و اينکه گفتند: «اتنهينا ان نعبد ما يعبد اباؤ نا» پرسش و استفهامى بوده که از در انکار کرده اند و انگيزه شان از اين پرسش انکارى ، مذمت و ملامت آن حضرت بوده و اين استفهام در مقام تعليل جمله قبل است که حاصل هر دو جمله چنين مى شود: علت مايوس شدن قوم ثمود از تو اين است که تو اين قوم را دعوت مى کنى به توحيد و نهى مى کنى از اينکه سنتى از سنن قوميت خود را اقامه کنند، و (مى گويى که) روشنترين مظاهر مليت خود را محو سازند با اينکه سنت بتپرستى از سنتهاى مقدس اين مجتمع قومى ريشه دار بوده و اصلى ثابت دارند و داراى وحدت قوميت هستند آن هم قوميتى داراى اراده و استقامت در راى.
دليل اين استفادهاى که ما از آيه کرديم ، جمله «اتنهينا ان نعبد ما يعبد اباؤ نا» است چون تعبير مى فهماند که پرستش بت در ثمود سنتى مستمر بوده و از نياکان آن قوم به ارث مانده و اگر غير اين بود ميگفته : «اتنهينا ما کان يعبد اباؤ نا - آيا ما را نهى ميکنى از اينکه چيزى را که پدران ما مى پرستيدند بپرستيم »، که فرق بين اين دو تعبير از نظر معنا واضح است.
و از همين جا روشن مى گردد که بعضى از مفسرين مانند صاحب المنار و ديگران مرتکب چه اشتباهى شده اند که جمله «ان نعبد ما يعبد اباونا» را به جمله «ان نعبد ما کان يعبد اباؤ نا» تفسير کرده اند با اينکه گفتيم بين اين دو تعبير فرق هست ، (چون جمله اول ميفهماند که موجودين از ثمود و پدرانشان هر دو بت ميپرستيدند و جمله دوم به خاطر لفظ کان ميفهماند که موجودين ، آن مرام را نداشتهاند بلکه ميخواستهاند آغاز کنند که جناب صالح نهيشان کرده است ).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶۵
قوميت پرستى، و مليت گرايى، و شک و ترديد، دو حجت قوم ثمود، در رد برابر دعوت صالح «ع»
«و اننا لفى شک مما تدعونا اليه مريب » - اين جمله ، حجت دوم قوم ثمود در رد دعوت صالح است ، حجت اولشان مضمون صدر آيه بود و حاصلش اين بود که دعوت به رها کردن بتپرستى بدعتى است زشت که باعث مى شود سنت ديرينه قوم ثمود به دست فراموشى سپرده شود و در نتيجه بنيان مليت اين قوم منهدم گشته و ياد و تاريخشان از بين برود، و به همين جهت بر ما نسل حاضر لازم است که اين دعوت را رد نموده ، از سنت آباء و اجدادى خود دفاع کنيم.
و حجت دومشان اين است که تو براى اثبات حقانيت دعوتت هيچ حجت روشنى نياورده اى تا شک ما را مبدل به يقين کند در نتيجه ما همچنان درباره دعوتى که ميکنى در شکيم و با وجود اين شک ، نمى توانيم دعوتت را بپذيريم.
کلمه ارابه به معناى اتهام و سوء ظن است ، وقتى گفته مى شود: «رابنى منه کذا» و يا «ارابنى منه کذا» معنايش اين است که فلان جريان مرا درباره فلان کس به شک و سوء ظن انداخته و باعث شده که من او را در گفته هايش متهم بدانم.
«قَالَ يَا قَوْمِ أَ رَءَيْتُمْ إِن کنت عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبى وَ ءَاتَانی مِنْهُ رَحْمَةً ...»:
منظور از «بينه »، آيتى معجزه آسا است و مراد از «رحمت » نبوت است و چون ما در تفسير نظير اين آيه که در همين سوره در داستان نوح آمده بود بحث کرده ايم لذا ديگر آن را تکرار نمى کنيم.
«فمن ينصرنى من اللّه ان عصيته » - اين جمله جواب شرط يعنى جمله «ان کنت » است و حاصل معناى آن شرط و اين جواب اين است که شما به من بگوييد که اگر من از ناحيه خداى تعالى به آيتى معجزه آسا مؤ يد باشم که از صحت دعوتم خبر دهد و نيز اگر خداى تعالى رحمت و نعمت رسالت را به من ارزانى داشته و مرا مامور تبليغ آن رسالت کرده باشد و با اين حال من امر او را عصيان ورزم و شما را در خواستهاى که داريد اطاعت کنم و با شما در آنچه از من ميخواهيد که همان ترک دعوت باشد موافقت کنم چه کسى مرا از عذاب خدا نجات مى دهد؟!
و بنابراين ، در جمله مورد بحث از هر دو حجت قوم ثمود جواب داده شده و عذر جناب صالح را در آن ملامتى که از وى مى کردند موجه ساخته است.
«فما تزيدوننى غير تخسير» - اين جمله به دليل حرف «فاء» که در آغاز آن آمده تفريعى است بر جمله قبلى که در مقام ابطال دو دليل مشرکين و موجه ساختن مخالفت جناب صالح (عليه السلام ) و قيامش به امر دعوت بر سنتى غير سنت ملى آنان بود و با در نظر گرفتن اينکه اين جمله تفريع بر آن است معناى مجموع دو جمله اين مى شود که با پاسخ دندانشکنى که به شما دادم هر چه بيشتر بر ترک دعوتم و برگشتن به مرام شما و ملحق شدن به شما اصرار بورزيد بيشتر در خسارت و زيان من اصرار ورزيده ايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶۶
اين آن معنايى است که به نظر ما رسيده ولى بعضى گفته اند: مراد صالح (عليه السلام ) اين بوده که گفتار شما که گفتيد: «اتنهينا ان نعبد ما يعبد آباونا» در من چيزى اضافه نميکند جز اينکه شما را زيانکارتر بدانم . بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که شما در من چيزى اضافه نمى کنيد مگر بصيرتم در خسارت شما. ولى وجه اول موجه تر است.
«وَ يَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَکمْ ءَايَةً فَذَرُوهَا تَأْکلْ فى أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسوهَا بِسوءٍ فَيَأْخُذَکمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ»:
در اين آيه شريفه کلمه «ناقة »به کلمه جلاله «اللّه » اضافه شده و اين اضافه ، اضافه ملکى و به معناى آن نيست که خدا ماده شتر دارد بلکه اضافه تشريفى است ، نظير اضافه در «بيت اللّه » و «کتاب اللّه »، و اين ناقه آيتى بوده معجزه براى نبوت صالح (عليه السلام ) که خداى تعالى به وسيله اين آيت ، نبوت آن جناب را تاءييد کرده و اين معجزه را به درخواست قوم ثمود از شکم صخره کوه بيرون آورد.
صالح بعد از اظهار اين معجزه به قوم ثمود فرمود: «اين ناقه بايد آزادانه در زمين خدا بچرد»، و آنها را تحذير کرد و زنهار داد از اينکه آن حيوان را به نحوى اذيت کنند، مثلا آن را بزنند و يا زخمى کنند و يا بکشند، و به ايشان خبر داد که اگر چنين کنند عذابى نزديک و بى مهلت آنان را خواهد گرفت ، - معناى آيه مورد بحث همين بود که گفتيم.
جواب صالح «ع» به دلايل قوم خود و معناى جمله: «'فما تزيدوننى غير تسخير»
«فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فى دَارِکمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِک وَعْدٌ غَيرُ مَکْذُوبٍ»:
«عقر ناقه » به معناى «نحر» آن است و کلمه «نحر» و «عقر» به معناى طريقه خاصى است که به آن طريقه شتر را سر مى برند (يعنى پاى حيوان را بسته رو به قبله مى نشانند و سپس با کارد رگ گردنش را قطع مى کنند و چون سست شد سرش را مى برند) و کلمه «دار» به معناى آن محلى است که انسان آن را بنا مى کند و در آن ساکن مى شود و خود و خانواده اش را منزل و ماوا ميدهد و مراد از آن در اينجا اين معنا نيست ، بلکه منظور شهرى است که قوم ثمود در آن سکونت داشتند و اگر شهر در اينجا دار (خانه ) ناميده شده ، بدين مناسبت بوده که شهر نيز مانند خانه ، اهل خود را در خود جمع مى کند. و بعضى از مفسرين اين کلمه را به معناى دنيا گرفته اند، ولى اين معنا بعيد است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶۷
و مراد از اينکه فرمود: «تمتعوا فى دارکم - در شهر خود تمتع کنيد» عيش و تنعم در حيات و زندگى دنيا است ، چون خود حيات دنيا متاع است ، يعنى مايه تمتع است . ممکن هم هست منظور تمتع از خود حيات نباشد بلکه کامگيرى از انواع نعمتهايى باشد که در شهر براى خود فراهم کرده بودند از قبيل پارکها و مناظر زيبا و اثاثيه قيمتى و خوراکيها و نوشيدنى هاى لذيذ و آزادى و افسار گسيختگى در پيروى هواهاى نفسانى.
جمله «ذلک وعد غير مکذوب» اشاره است به جمله «تمتعوا...» و «وعد غير مکذوب»، بيان آن تمتع است.
«فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نجَّيْنَا صالِحاً ...»:
تفسير قسمتى از اين آيه يعنى جمله «فلما جاء امرنا نجينا صالحا و الذين امنوا معه برحمة منا» در نظير همين آيه در داستان هود (عليه السلام ) گذشت.
و اما قسمت ديگرى که مى فرمايد: «و من خزى يومئذ» معطوف است بر جمله اى که حذف شده و تقدير کلام : «نجيناهم من العذاب و من خزى يومئذ» است ، و کلمه «خزى » به معناى عيبى است که رسوائيش برملا گردد و مرتکب آن از فاش کردن کار خود احساس شرم کند. ممکن هم هست تقدير کلام چنين باشد: «و نجيناهم من القوم و من خزى يومئذ - ما صالح و گروندگان او را از شر آن قوم و از رسوائى امروز نجات داديم »، همانطور که از همسر فرعون نقل کرده که گفت: «و نجنى من القوم الظالمين».
و جمله «ان ربک هو القوى العزيز» در موضع تعليل است براى مضمون صدر آيه و در اين جمله التفاتى از تکلم مع الغير در «نجينا - نجات داديم » به غيبت به کار رفته است ، در آن جمله خداى تعالى به عنوان متکلم آمده بود و در اين جمله غايب به حساب آمده ، و در نظير اين آيه در آخر داستان هود نيز اين التفات به کار رفته بود آنجا که ميفرمود: «الا ان عادا کفروا ربهم » و در آن، خداى تعالى غايب فرض شده ، با اينکه در دو آيه قبلش متکلم به حساب آمده بود و وجه اين التفات اين است که خداى تعالى غايب فرض بشود، تا صفات ربوبيتش ذکر شود و به خلق بفهماند که از زى عبوديت خارجند و به ربوبيت پروردگار کفر ورزيده و نعمتهاى او را کفران کرده اند.
«وَ أَخَذَ الَّذِينَ ظلَمُوا الصيْحَةُ فَأَصبَحُوا فى دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ»:
کلمه «جاثمين » جمع اسم فاعل از مصدر «جثوم » است بر وزن جلوس ، و جثوم به معناى برو افتادن بر زمين است ، و بقيه الفاظ آيه روشن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶۸
«کَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا»:
وقتى گفته مى شود: «فلان غنى بالمکان » معنايش اين است که فلانى در فلان مقام اقامت گزيد و ضمير در کلمه «فيها» به کلمه «ديار» بر مى گردد و معناى آيه اين است که صيحه آسمانى ستمکاران را گرفت و آنچنان در ديارشان به رو در افتادند که گويى اصلا در آن مکان اقامتى نداشتند.
«أَلا إِنَّ ثَمُودَا کفَرُوا رَبهُمْ أَلا بُعْداً لِّثَمُودَ»:
اين دو جمله تلخيصى است براى داستانى که قبلا بطور مفصل شرح داده شده ، جمله اول خلاصه سرانجام امر ثمود و دعوت صالح (عليه السلام ) است و جمله دوم خلاصهاى از کيفر خداى تعالى ، کيفرى که با آن قوم ثمود را مجازات نمود، و نظير اين دو تلخيص در آخر داستان هود (عليه السلام ) نيز گذشت.
بحث روايتى (روايتى درباره داستان ناقه صالح و کشتن آن و هلاکت قوم ثمود)
در کافى با ذکر سند از ابى بصير روايت کرده که گفت : من به امام صادق (عليه السلام ) عرضه داشتم: آيه شريفه «کذبت ثمود بالنذر فقالوا ابشرا منا واحدا نتبعه انا اذا لفى ضلال و سعر» به کجاى داستان ثمود نظر دارد؟ فرمود: اين آيه راجع به اين است که قوم ثمود، صالح (عليه السلام ) را تکذيب کردند و خداى تعالى هرگز هيچ قومى را هلاک نکرد مگر بعد از آنکه قبل از آن پيغمبرانى براى آنان مبعوث نمود و حجت را به وسيله احتجاج آن رسولان بر آن قوم تمام نمود.
قوم ثمود نيز از اين سنت مستثناء نبودند، خداى عزوجل حضرت صالح (عليه السلام ) را بر آنان مبعوث کرد و اين قوم دعوتش را اجابت نکرده بر او شوريدند و گفتند: ما ابدا به تو ايمان نمى آوريم مگر بعد از آنکه از شکم اين صخره ، ماده شترى حامله بر ايمان در آورى ، و به قسمتى از کوه و يا به صخره اى که صماء بود (سنگ بسيار سخت ) اشاره کردند، جناب صالح (عليه السلام ) نيز بر طبق خواسته آنها معجزه اى کرد و ماده شتر آبستنى را از آن صخره بيرون آورد.
خداى تعالى سپس به صالح وحى فرستاد که به قوم ثمود بگو: خداى تعالى آب محل را بين شما و اين ناقه تقسيم کرد، يک روز شما از آن بنوشيد و روز ديگر اين ناقه را رها کنيد تا از آن استفاده کند، و روزى که نوبت ناقه بود آن حيوان آب را مى نوشيد و بلا فاصله به صورت شير تحويل مى داد و هيچ صغير و کبيرى نمى ماند که در آن روز از شير آن ننوشد و چون شب تمام مى شد صبح کنار آن آب مى رفتند و آن روز را از آن آب استفاده مى کردند و شتر هيچ از آن نمى نوشيد مدتى - که خدا مقدار آن را ميداند - بدين منوال گذراندند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶۹
و بار ديگر سر به طغيان برداشته ، دشمنى با خدا را آغاز کردند، نزد يکديگر مى شدند که بياييد اين ناقه را بکشيم و چهار پايش را قطع کنيم تا از شر او راحت بشويم ، چون ما حاضر نيستيم آب محل يک روز مال او باشد و يک روز از آن ما، آنگاه گفتند: کيست که کشتن او را به گردن بگيرد و هر چه دوست دارد مزد دريافت کند ؟ مردى احمر (سرخ روى ) و اشقر (مو خرمايى ) و ازرق (کبود چشم ) که از زنا متولد شده و کسى پدرى برايش نمى شناخت به نام «قدار» که شقيى از اشقياء بود و در نزد قوم ثمود معروف به شقاوت و شئامت بود، داوطلب شد اين کار را انجام دهد، مردم هم مزدى برايش معين کردند.
همين که ماده شتر متوجه آب شد، «قدار» مهلتش داد تا آبش را بنوشد، حيوان بعد از آنکه سيراب شد و برگشت «قدار» که در سر راهش کمين کرده بود برخاست و شمشيرش را به جانب آن ناقه فرود آورد ولى کارگر نيفتاد، بار ديگر فرود آورد و او را به قتل رساند، ناقه به پهلو به زمين افتاد و بچه اش فرار کرد و به بالاى کوه رفت و سر خود را به سوى آسمان بلند کرد و سه بار فرياد بر آورد.
قوم ثمود از ماجرا خبردار شدند همه سلاحها را برگرفتند و کسى از آن قوم نماند که ضربتى به آن حيوان نزند و آنگاه گوشت او را بين خود تقسيم کردند و هيچ صغير و کبيرى از آنان نماند که از گوشت آن حيوان نخورده باشد.
صالح چون اين را ديد به سوى آنان رفت و گفت : اى مردم ! انگيزه شما در اين کار چه بود و چرا چنين کرديد و چرا امر پروردگارتان را عصيان نموديد؟
آنگاه خداى تعالى به وى وحى کرد که قوم تو طغيان کردند و از در ستمکارى ناقه اى را که خداى تعالى به سوى آنان مبعوث کرده بود تا حجتى عليه آنان باشد، کشتند با اينکه آن حيوان هيچ ضررى به حال آنان نداشت و در مقابل ، عظيم ترين منفعت را داشت ، به آنان بگو که من عذابى به سوى آنان خواهم فرستاد و سه روز بيشتر مهلت ندارند اگر توبه کردند و به سوى من بازگشتند من توبه آنان را مى پذيرم و از رسيدن عذاب جلوگيرى مى کنم و اگر همچنان به طغيان خود ادامه دهند و توبه نکنند و به سوى من باز نگردند عذابم را در روز سوم خواهم فرستاد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷۰
رده:تفسیر المیزان