المیزان جلد۱۰ بخش۴۰
«و امراته قائمة فضحکت فبشرناها باسحق و من وراء اسحق يعقوب » - کلمه «ضحکت» از ماده ضحک - به فتح ضاء - است که به معناى حيض شدن زنان است ، مؤيد اين معنا هم اين است که بشارت را با حرف فاء متفرع بر آن کرده و فرموده : «فبشرناها...» يعنى به مجرد اينکه حيض شد ما او را به اسحاق بشارت داديم و اين حيض شدن نشانه اى بود که باعث مى شد همسر ابراهيم (عليه السلام) زودتر بشارت را باور کند و بپذيرد و خود معجزه اى بود که دل او را آماده مى کرد به اينکه به راستى و درستى بشارت آنان اذعان کند.
و اما اينکه چرا از ايستادن او خبر داد و اينکه اين خبر چه دخالتى در مطلب داشته ؟ جوابش اين است که قرآن با ذکر اين خبر خواسته است برساند و بفهماند که او آنچنان مايوس از حامله شدن بود که حتى تصورش را هم نمى کرد که در ايام پيرى بار ديگر حيض شود، ايستاده بود تماشا مى کرد ببيند بين شوهرش و ميهمانان تازه وارد چه چيزهايى گفتگو مى شود.
و معناى آيه اين است که ابراهيم داشت با ميهمانان صحبت مى کرد و ميهمانان راجع به خوردن و نخوردن غذا با آن جناب بگو مگو مى کردند در حالى که همسر آن جناب ايستاده بود و آنچه را که بين ابراهيم و ميهمانان جريان مى يافت تماشا مى کرد و هرگز چيز ديگرى را تصور نمى کرد و درباره چيز ديگرى نمى انديشيد، در همين حال ناگهان حالت حيض به او دست داد و بلا فاصله فرشتگان او را به فرزند دار شدن بشارت دادند.
اين نظر ما بود ولى بيشتر مفسرين کلمه مورد بحث را به «کسره ضاد» و به معناى خنده گرفته اند، آنگاه اختلاف کرده اند که آوردن اين کلمه چه دخالتى در مطلب داشته و علت خنده او چه بوده ؟ که بهترين توجيه آنان اين است که گفته اند: همسر ابراهيم (عليه السلام ) در حين گفتگوى آن جناب با ميهمانان، آنجا ايستاده بود و از غذا نخوردن ميهمانان متوحش شد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸۳
چون ، غذا نخوردن ميهمان از خيلى چيزها خبر مى دهد ولى همين که برايش روشن شد که ميهمانان فرشتگان خداى تعالى هستند که به خانه او آمده اند و هيچ شرى متوجه اين خانواده نشده بلکه افتخارى به آنان روى آورده ، لذا خوشحال شد و خنديد، فرشتگان هم وقتى او را خندان ديدهاند بشارتش داده اند به اسحاق و از نسل اسحاق ، به يعقوب.
البته در اين ميان وجوه ديگرى ذکر کرده اند که هيچ دليلى بر آنها نيست مثل اينکه گفته اند: خنده او از غفلت قوم لوط بوده که نمى دانستند چند صباح ديگر نابود مى شوند. و يا گفته اند: خنده او از جهت تعجب بوده ، تعجب از غذا نخوردن ميهمانان ، آن هم در حالى که خود او خدمتشان مى کرده.
و يا گفته اند: همسر ابراهيم (عليه السلام ) به آن جناب پيشنهاد کرده که بفرست تا لوط نزد تو بيايد و در بين قومش نباشد و گرنه او نيز هلاک خواهد شد، ملائکه چون اين دلواپسى وى را ديده اند، گفته اند: «انا ارسلنا الى قوم لوط - ما مامور هلاک کردن قوم لوط هستيم نه خود او». لذا آن مخدره خوشحال شده و خنديده، چون فهميد که پيشنهادش بيجا نبوده.
و يا گفته اند: خنده او از بشارتى بوده که به او داده و گفته اند که: در سن و سال پيرى بچه دار مى شود آن هم کسى که در سن و سال جوانيش زنى نازا بوده . و اين مفسر ناگزير بوده که بگويد در آيه شريفه ، جملات مقدم و مؤ خر آمدهاند و تقدير آيه چنين است : «فبشرناها باسحق و من وراء اسحق يعقوب فضحکت».
«فبشرناها باسحاق و من وراء اسحاق يعقوب » - اسحاق نام فرزندى است که همسر ابراهيم از آن جناب آورد و يعقوب نام پسر اسحاق است ، و بنابراين منظور ملائکه اين بوده که به وى بفهمانند که نسل او باقى مى ماند، خداى تعالى به او اسحاق را مى دهد و به اسحاق يعقوب را، البته اين وقتى درست است که ما کلمه «يعقوب » را با فتحه بخوانيم تا تقدير کلام «و من وراء اسحق بيعقوب » باشد و با افتادن حرف جر، کلمه منصوب شده باشد. ولى بعضى آن را مرفوع خوانده اند که در اين صورت ولادت يعقوب بشارت دوم براى همسر آن جناب نمى شود بلکه تتمه بشارت اول مى شود، ليکن قرائت اول بهتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸۴
وجه تسميه «يعقوب». شگفت زده شدن همسر ابراهيم «ع» از بشارت بچه دار شدن
و گويا در اين تعبير که فرمود: «و من وراء اسحق يعقوب » اشاره اى باشد به اينکه چرا يعقوب ناميده شد؟ زيرا آن جناب در عقب و ماوراء اسحاق مى آيد و اين اشاره تخطئهاى مى شود به آنچه که در تورات در وجه تسميه آن جناب به نام يعقوب آمد.
در تورات موجود - در اين زمانه - آمده که اسحاق به سن چهل سالگى رسيد و با «رفقه » دختر «بنوئيل ارامى » خواهر «لابان ارامى » از اهالى «فدان ارام » ازدواج کرد و اسحاق براى رب ، نماز خواند، به خاطر همسرش که زنى نازا بود، رب دعايش را مستجاب کرد و رفقه همسر اسحاق آبستن شد و دو جنين در رحم او جا را بر يکديگر تنگ کردند (دنباله عبارت تورات قابل فهم نيست شايد خواسته باشد اينطور بگويد:)
رفقه گفت : اگر حاملگى اين بود من چرا تقاضاى آن را نکردم ، پس او نيز به درگاه رب رفت تا درخواست کند رب به او گفت : در شکم تو دو امت هستند و از درون دل تو دو طايفه و ملتى از هم جدا خواهند آمد، ملتى قوى و مسلط بر ملت ديگر، ملتى کبير که ملت صغير را برده خود مى سازد.
بعد از آنکه ايام حمل او به پايان رسيد ناگهان دو کودک دوقلو بياورد، اولى کودکى که سراپايش سرخ بود مانند يک پوستين قرمز رنگ که نام او را «عيسو» گذاشتند، بعد از او برادرش متولد شد، در حالى که پاشنه (عقب ) پاى عيسو را به دست داشت ، او را به همين جهت که دست به (عقب ) پاشته پاى عيسو گرفته بود يعقوب ناميدند. و با در نظر گرفتن اين مطلب به خوبى ميفهميم که تعبير آيه مورد بحث از لطائف قرآن کريم است.
«قَالَت يَا وَيْلَتى ءَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هَذَا بَعْلى شيْخاً إِنَّ هَذَا لَشىْءٌ عَجِيبٌ»:
کلمه «ويل » به معناى قبح و زشتى است ، و هر بدى را که مايه اندوه آدمى شود «ويل » مى گويند، مانند مردن يا مصيبت ديدن يا جنايت فجيع يا رسوائى و امثال آن ، و اين ندا در جايى گفته مى شود که طرف بخواهد بطور کنايه بفهماند که آن مصيبت ، آن امر فجيع ، آن رسوايى و... دارد مى رسد، پس وقتى گفته مى شود: «يا ويلى » معنايش اين است که مصيبتم رسيد، خاک بر سرم شد و آنچه مايه اندوه من است بر سرم آمد، و آوردن حرف «تاء» و گفتن : «يا ويلتى» زمانش وقتى است که بخواهند همان ويل را فرياد بزنند و ديگران را خبردار کنند.
و کلمه «عجوز» به معناى سالخوردگى زنان ، و کلمه «بعل » به معناى شوهر و يا به عبارتى ديگر همسر زن است و معناى اصلى اين کلمه کسى است که قائم به امرى بوده و در آن امر مستغنى از غير باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸۵
مثلا به درخت خرمايى که بى نياز از آبيارى با آب نهر و چشمه است و به آب باران اکتفاء مى کند بعل مى گويند و نيز به صاحب و رب (همنشين و مربى ) بعل گويند، کلمه «بعلبک » هم (که امروز نام شهرى در لبنان است ) از همين باب است چون در قديم هيکل و معبد بعضى از بتها در آنجا قرار داشت.
و کلمه «عجيب » - بر وزن فعيل - صفت مشبهه از ماده عجب است ، و «تعجب » حالتى است که به انسان در هنگام ديدن چيزى که سبب آن را نمى داند دست مى دهد و به همين جهت بيشتر در مواقع استثنايى و نادر به آدمى دست مى دهد چون در اين مواقع معمولا انسان سبب حادثه را نمى داند و اينکه همسر ابراهيم (عليه السلام ) گفت : «يا ويلتى الد...» گفتارش در مورد تعجب و تحسر بوده ، چون وقتى بشارت ملائکه را شنيده آن حالتى که يک پيرزن نازا از همسر پيرمردش باردار شده و دارد بچه اش را ميزايد در نظرش مجسم شده و معلوم است که چنين پيشامدى سابقه نداشته و قهرا امرى شگفت آور خواهد بود، علاوه بر اين ، از نظر افکار عمومى مردم نيز وضعى ننگ آور و زشت است و خنده و تمسخر مردم را برمى انگيزد و چنين چيزى مايه رسوايى است.
«قالوا اتعجبين من امر اللّه رحمة اللّه و برکاته عليکم اهل البيت انه حميد مجيد» - کلمه «مجيد» از مجد است که به معناى کرم و بزرگوارى است و مجيد به معناى کريم است و کريم به کسى گويند که خوان و سفره اى گسترده داشته باشد و خيرش براى مردم بسيار باشد، بقيه مفردات آيه در سابق معنا شد.
جمله «اتعجبين من امر اللّه » استفهامى است انکارى ، يعنى فرشتگان تعجب همسر ابراهيم را انکار کردند براى اينکه تعجب همانطور که گفتيم ناشى از بى خبرى از سبب حادثه و بعيد دانستن آن است و حادثه اى که پديد آورنده اش خداى سبحان است ، خدايى که هر کارى بخواهد مى کند و بر هر چيز قادر است ديگر نبايد از آن تعجب کرد.
علاوه بر اين ، خاندان ابراهيم از اينگونه عنايات خاصه الهى و مواهب عالى را در سابق ديده بودند و خانواده اى بودند که از اين جهت با ساير مردم فرق داشتند و چرا همسر آن جناب اين بشارت را عطف به آن عناياتى که تاکنون ديده بود نکرد و چرا احتمال نداد که اين بشارت نيز نعمتى مختص به اين خانواده باشد؟ درست است که عادتا از يک پيرمرد و پيرزن فرزند متولد نميشود ولى بطور خارق العاده چرا نشود؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸۶
و به همين جهت که ذکر شد ملائکه در نابجا بودن تعجب او و انکار آن اولا گفتند: آيا از امر خدا تعجب مى کنى ؟ و در اين سخن خود کلمه «امر» را به کلمه جلاله «اللّه » اضافه کردند تا ديگر جايى براى تعجب باقى نگذاشته به کلى ريشه آن را قطع کنند چون بر ساحت مقدس الهى هيچ چيزى دشوار نيست و او خالق و آفريدگار همه چيز است.
و ثانيا همان معانى را در جمله اى ديگر بطور صريح بيان کرده و گفتند: «رحمة اللّه و برکاته عليکم اهل البيت » و او را متوجه کردند به اينکه خداى عزوجل رحمت و برکات خود را بر اين اهل بيت نازل فرموده و اين رحمت و برکت را از اين خاندان جدا ناشدنى کرده است ، و با اين حال ديگر چه بعدى دارد که تولد اين مولود از يک پدر و مادرى در سنين غير عادى و غير معهود صورت بپذيرد.
جمله «انه حميد مجيد» جمله قبلى را تعليل مى کند و حاصلش اين است که خداى تعالى به علت حميد و مجيد بودنش منشا و مصدر هر فعل پسنديده و هر کرم وجود است و او از رحمت و برکات خود بر هر کس از بندگانش که بخواهد افاضه مى کند.
مجادله ابراهيم «ع» براى رفع عذاب از قوم لوط
«فَلَمَّا ذَهَب عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَ جَاءَتْهُ الْبُشرَى يجَادِلُنَا فى قَوْمِ لُوطٍ»:
کلمه «روع »، به معناى ترس و رعب است و کلمه «مجادله » در اصل به معناى اصرار در بحث و پافشارى کردن در يک مساءله براى غالب شدن در راى است و معناى آيه اين است که وقتى حال ابراهيم از آن ترسى که کرده بود بجا آمد و برايش معلوم شد که غذا نخوردن واردين ، از باب سوء قصد نبوده و علاوه آن بشارت را از واردين شنيد که بزودى خداى تعالى به او و همسرش اسحاق را خواهد داد و از اسحاق يعقوب را، آنگاه شروع کرد درباره قوم لوط بگو مگو کردن به اين اميد که عذاب را از آن قوم برطرف سازد.
و بنابراين جمله «يجادلنا فى قوم لوط» اگر به صيغه مضارع آمده با اينکه در جواب کلمه «لما» حتما بايد فعل ماضى بيايد از باب حکايت حال گذشته است (نه اينکه بخواهد بفرمايد بعد از اين مجادله مى کند) و يا اينکه يک فعل ماضى در تقدير گرفته شده و تقدير کلام : «اخذ يجادلنا...» بوده است يعنى ابراهيم (عليه السلام ) شروع کرد به بگو مگو کردن درباره قوم لوط.
و از اين آيه شريفه بر مى آيد که ملائکه ، نخست به آن جناب خبر داده بودند که ماموريت اصليشان رفتن به ديار قوم لوط است و سپس اين معنا را عنوان کرده بودند که خداى تعالى به شما فرزندى خواهد داد و در مرحله سوم از عذاب قوم لوط خبر داده بودند که ابراهيم (عليه السلام ) شروع کرده به مجادله کردن ، تا شايد عذاب را از آن قوم برطرف سازد، و در آخر به آن جناب گفته اند که کار از کار گذشته و قضاء حتمى شده و عذاب نازل خواهد شد و به هيچ وجه رد شدنى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸۷
حال ببينيم مجادله ابراهيم چه بوده ؟ در آيات مورد بحث چيزى در اين باب نيامده ولى در جاى ديگر قرآن کريم فرموده: «و لما جاءت رسلنا ابراهيم بالبشرى قالوا انا مهلکوا اهل هذه القرية ان اهلها کانوا ظالمين قال ان فيها لوطا قالوا نحن اعلم بمن فيها لننجينه و اهله الا امراته کانت من الغابرين».
«إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُّنِيبٌ»:
«حليم » به آن کسى گفته مى شود که در عقوبت دشمن و انتقام گرفتن عجله نميکند و کلمه «اواه» درباره کسى اطلاق مى شود که زياد از بديها و ناملايماتى که مى بيند آه مى کشد و کلمه «منيب» اسم فاعل از مصدر انابه به معناى رجوع است و مراد از آن ، اين است که آدمى در هر امرى به خداى تعالى رجوع کند.
و اين آيه زمينه تعليل آيه قبلى را دارد و مى خواهد بيان کند که چرا ابراهيم (عليه السلام ) درباره قوم لوط مجادله کرد و در اين جمله مدحى بليغ از ابراهيم (عليه السلام ) شده ، چون مى فرمايد:
آن جناب بدين جهت درباره آن قوم مجادله کرد که پيغمبرى حليم و پر حوصله بود و در نزول عذاب بر مردم ستمکار عجله نمى کرد، اميدوار بود که توفيق الهى شامل حال آنان شده ، اصلاح شوند و به استقامت بگرايند، پيغمبرى بود اواه يعنى از گمراهى مردم و از اينکه هلاکت بر آنان نازل شود سخت رنج مى برد و آه مى کشيد در نجات انسان به خداى تعالى رجوع مى کرد و متوسل مى شد پس کسى خيال نکند که آن جناب از عذاب ستمکاران کراهت داشته و بدان جهت که ظالم بودند از آنان طرفدارى مى کرده ، حاشا بر پيغمبرى اولوا العزم که طرفدار ستمکاران باشد.
«يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِض عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّک وَ إِنهُمْ ءَاتِيهِمْ عَذَابٌ غَيرُ مَرْدُودٍ»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸۸
اين آيه شريفه حکايت پاسخى است که فرشتگان به ابراهيم (عليه السلام ) داده و مجادله آن جناب را قطع کردند و آن جناب بعد از شنيدن آن قانع شد و ديگر دنبال نکرد چون فهميد که اصرار کردن در برگرداندن عذاب از قوم لوط هيچ فايده اى ندارد چون قضاى الهى در آن باره رانده شده و عذابشان حتمى گشته و خواه ناخواه واقع خواهد شد پس اينکه گفتند: «يا ابراهيم اعرض عن هذا» معنايش اين است که از اين وساطت و جدال صرفنظر کن و هيچ طمعى به نجات آنان مبند که طمعى خام و ناشدنى است.
و معناى اينکه گفتند: «انه قد جاء امر ربک » اين است که امر پروردگار تو به مرحله اى رسيده که با هيچ دافعى دفع نمى شود و با هيچ مبدلى تبديل نمى گردد، و خلاصه منظور ما اين است که فعل ماضى «جاء» نمى خواهد خبر دهد که عذاب آمده ، مويد اين معنا هم اين است که در جمله بعد مى فرمايد: «و انهم آتيهم عذاب غير مردود»، چون ظاهر اين جمله که اسم فاعل «آتى » در آن به کار رفته اين است که عذاب مذکور بعدها نازل مى شود هر چند که امر، صادر شده و قضاء آن رانده شده و قضاء از مقضى به هيچ وجه تخلف نمى پذيرد.
و باز مويد گفته ما جمله اى است که بزودى در همين سوره ، در داستان قوم لوط مى آيد که فرموده «فلما جاء امرنا جعلنا عاليها سافلها»، پس معلوم مى شود که کلمه «جاء» در جمله مورد بحث به معناى آمدن امر الهى نيست بلکه به معناى حتمى شدن آن است.
و معناى اينکه فرشتگان گفتند: «و انهم آتيهم عذاب غير مردود» اين است که بزودى عذابى بر آنان نازل مى شود که به هيچ وجه از آنان دفع شدنى نيست پس حکم ، تنها از آن خدا است و هيچ کس که بتواند حکم او را عقب بيندازد وجود ندارد.
و اين جمله بيانگر آن ماموريتى است که به خاطر آن آمده بودند و در حقيقت جمله سابق را تاکيد مى کند چون مقام هم مقام تاکيد بود و به همين جهت در جمله اول نيز دو وسيله از وسايل تاکيد به کار رفته بود يکى ضميرشان «انه » و ديگرى کلمه «قد» که تحقيق را افاده مى کند و هر دو جمله با يک وسيله ديگر تاکيد آغاز شده اند و آن کلمه «ان » است و اگر در جمله قبلى امر را به رب ابراهيم نسبت دادند نه به خداى تعالى براى اين بوده که از اين تعبير در انقطاع جدال ابراهيم کمک گرفته باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸۹
بحث روايتى (رواياتى ذیل آيات گذشته)
در کافى به سند خود از ابى يزيد حمار از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: خداى عزوجل چهار فرشته مامور کرد براى هلاک کردن قوم لوط و آن چهار فرشته عبارت بودند از: جبرئيل و ميکائيل و اسرافيل و کروبيل ، اين چهار فرشته در سر راه خود به ديدن ابراهيم رفته بر او سلام کردند در حالى که «در قالب انسانهايى » معمم بودند و آن جناب ايشان را نشناخت ، همين قدر دانست که قيافه هايى جالب دارند، لذا پيش خودش گفت:
اينگونه اشخاص محترم را بايد خودم پذيرايى کنم و به خدمتشان قيام نمايم ، و چون او مردى ميهمان نواز بود لذا گوساله اى چاق براى آنها کباب کرد آنقدر که کاملا پخته شد و آورده نزد آنان گذاشت ولى ديد که دست ميهمانان به طرف غذا دراز نمى شود از اين رفتار آنان بدش آمد و در خود احساس ترس کرد جبرئيل وقتى آن جناب را چنين ديد، عمامه را از سر خود برداشت و ابراهيم او را که در سابق بارها ديده بود شناخت و پرسيد: تو همو هستى؟ گفت: آرى.
در اين ميان همسر آن جناب از آنجا رد ميشد جبرئيل او را به ولادت اسحاق بشارت داد و از اسحاق يعقوب را، همسر آن جناب گفت خداوند چه فرموده است ؟ ملائکه جواب دادند به آنچه قرآن کريم آن را حکايت کرده است.
ابراهيم (عليه السلام ) از آنان پرسيد: بخاطر چه کارى آمده ايد؟ گفتند: براى هلاک کردن قوم لوط آمده ايم. پرسيد: اگر در ميان آن قوم صد نفر با ايمان باشد آنان را نيز هلاک خواهيد کرد؟ جبرئيل گفت : نه ، پرسيد: اگر پنجاه نفر باشد چطور؟ جبرئيل گفت: نه.
پرسيد: اگر سى نفر باشد چطور؟ گفت ، نه ، پرسيد: اگر بيست نفر باشد چطور؟ گفت : نه ، پرسيد: اگر ده نفر وجود داشته باشد چطور؟ گفت : نه ، پرسيد اگر پنج نفر باشد؟ گفت : نه ، پرسيد: اگر يک نفر باشد چطور؟ گفت : نه ، پرسيد: اگر هيچ مومنى در آن قوم نباشد و تنها لوط باشد چطور؟
جبرئيل گفت : ما بهتر مى دانيم که در آن قوم چه کسى هست ، ما بطور قطع او و خانواده اش را نجات مى دهيم بجز همسرش را که از هلاک شوندگان است ، آنگاه (ابراهيم را به حال خود گذاشتند) و رفتند.
امام اضافه کرد که حسن بن على (عليه السلام ) فرموده : من هيچ توجيهى براى کلام ابراهيم به نظرم نمى رسد مگر اينکه مى خواسته کارى کند که قوم لوط باقى بمانند و از بين نروند و کلام خداى تعالى نيز که مى فرمايد: «يجادلنا فى قوم لوط» به همين نکته اشاره دارد...، اين حديث تتمه اى دارد که ان شاء اللّه در ضمن داستان لوط مى آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹۰
مؤلف : در اينکه امام حسن (عليه السلام ) فرموده : «من هيچ توجيهى به نظرم نميرسد مگر اينکه مى خواسته کارى کند که قوم لوط باقى بمانند و از بين نروند» جاى اين سوال هست که اين مطلب از کجاى داستان استفاده ميشود؟
ممکن است بگوييم : از جمله : «ان ابراهيم لحليم اواه منيب » استفاده مى شود، چون اين جمله مناسبتر به آن است که بگوييم منظور ابراهيم (عليه السلام ) از آن گفتارش درخواست بقاى قوم لوط بود نه خود لوط پيغمبر، علاوه بر اين جمله «يجادلنا فى قوم لوط» و جمله «انهم آتيهم عذاب غير مردود» سخن از هلاکت قوم دارند، در جمله اول ابراهيم درباره هلاکت قوم مجادله مى کند و در جمله دوم فرشتگان از هلاکت قوم در آينده نزديک خبر مى دهند و اين دو جمله مناسبتى با درخواست بقاى قوم خود لوط دارد.
و در تفسير عياشى از عبد اللّه بن سنان روايت آورده که گفت : از امام صادق (عليه السلام ) شنيدم که ميفرمود: «جاء بعجل حنيذ» يعنى گوساله اى بريان و پخته شده آورد.
و در معانى الاخبار به سند صحيح از عبد الرحمان بن حجاج از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در تفسير جمله «فضحکت فبشرناها باسحق » فرموده : يعنى حيض شد.
و در الدر المنثور است که اسحاق بن بشر و ابن عساکر از طريق جويبر از ضحاک از ابن عباس روايت کرده که گفت : وقتى ابراهيم ديد دست ملائکه به گوساله نميرسد بدش آمد و از آنان ترسيد و اين ترس ابراهيم از اين باب بود که در آن روزگاران رسم بر اين بود که هر کس قصد آزار کسى را داشت نزد او غذا نميخورد چون فکر مى کرد اگر او مرا با طعام خود احترام کند ديگر جايز نيست من او را بيازارم ، ابراهيم (عليه السلام ) ذهنش به اين مساءله متوجه شد و ترسيد مبادا قصد سوئى داشته باشند و به حدى ترسيد که بنده اى بدنش به لرزه افتاد.
در همين ميان همسرش ايستاده مشغول خدمتگزارى آنان بود، رسم ابراهيم (عليه السلام ) هم چنين بود که وقتى ميخواست ميهمانى را زياد احترام کند ساره را به خدمت وا ميداشت ، ساره در اين هنگام خنديد و بدين جهت خنديد که ميخواست گفتارى که مى خواهد بگويد را با خنده اش گفته باشد، پس گفت : از چه ميترسى؟ اينها سه نفرند و تو خانواده و غلامان دارى.
جبرئيل در پاسخ ساره گفت : اى خانم خنده رو! بدان که تو بزودى فرزندى خواهى آورد به نام اسحاق و از اسحاق فرزندى ميشود به نام يعقوب ، ساره که با چند نفر در حال آمدن بود (و يا در حالى که ضجه مى کرد ) از شدت حيا با همه کف دو دست و انگشتان باز بر صورت خود نهاد و حيرت زده گفت : وا ويلتاه و گفت : آيا من که پيرزنى عجوزه ام آن هم از شوهرم که مردى بسيار سالخورده است فرزنددار ميشوم ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹۱
ابن عباس اضافه مى کند که کلام خداى تعالى که مى فرمايد: «فلما ذهب عن ابراهيم الروع و جاءته البشرى» مربوط است به بعد از بشارت ، و مجادله آن جناب اين بود که پرسيد: قصد کجا را داريد، و به سوى چه قومى مبعوث شده ايد؟ جبرئيل گفت : بسوى قوم لوط، و ما مامور شده ايم آن قوم را عذاب کنيم.
ابراهيم (عليه السلام ) گفت : آخر لوط در بين آن قوم است ؟ گفتند، ما داناتر از هر کسيم به اينکه چه کسى در آن قوم هست و مطمئن باش که ما او و اهلش را حتما نجات مى دهيم مگر همسرش را که - بطوريکه - بعضى معتقدند نامش والقة بوده ، ابراهيم پرسيد: حال اگر در بين آن قوم صد نفر مومن باشد آنان را نيز عذاب مى کنيد ؟ جبرئيل گفت : نه ، پرسيد: اگر نود مومن باشد آيا آنها را عذاب ميکنيد؟
جبرئيل گفت : نه ، پرسيد: اگر هشتاد نفر باشد چطور، عذابشان ميکنيد؟ جبرئيل گفت : نه ، همچنان ابراهيم شمرد تا رسيد به يک مومن و جبرئيل همه را فرمود: نه ، و چون به ابراهيم نگفتند که در آن قوم يک مومن هست خودش گفت : آخر لوط در آن ميان است ؟ در پاسخ گفتند: ما بهتر مى دانيم چه کسى در آن ميان هست و ما بطور حتم او و اهلش را نجات مى دهيم مگر همسرش را.
مؤلف : هر چند در متن اين حديث اضطرابى به چشم ميخورد، زيرا کلام ابراهيم را که گفت : «ان فيها لوطا» دو بار ذکر کرد يکى قبل از آن سوالهاى مسلسل و يک بار هم بعد از آن ولى به هر حال منظور واضح است.
و در تفسير عياشى از ابى حمزه ثمالى از امام ابى جعفر (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: خداى تبارک و تعالى وقتى قضاء عذاب قوم لوط را راند و آن را مقدر فرمود - مى دانست که ابراهيم بنده حليمش به سختى اندوهناک مى شود - دوست داشت براى تسليت خاطر او فرزندى دانا به او مرحمت کند تا جريحه دل آن جناب از انقراض قوم لوط التيامى يابد.
امام باقر (عليه السلام ) اضافه فرمود که : خداى تعالى به اين منظور رسولانى از فرشتگان نزد آن جناب گسيل داشت تا او را به ولادت اسماعيل بشارت دهند سپس امام فرمود: فرستادگان شبانه بر ابراهيم (عليه السلام ) وارد شدند، آن جناب ترسيد که مبادا دزد باشند، رسولان وقتى حالت ترس و دلواپسى او را ديدند گفتند: «سلاما» يعنى «نسلم سلاما - سلامت مى دهيم سلامى خالص » ابراهيم در پاسخ گفت: «سلام انا منکم وجلون - پاسخ ما به شما سلام است ولى ما از شما ترس و دلواپسى داريم» گفتند: «لا توجل انا نبشرک بغلام عليم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹۲
امام باقر (عليه السلام ) آنگاه فرمود: و منظور از اين غلام عليم ، اسماعيل است که قبل از اسحاق از هاجر متولد شد، ابراهيم (عليه السلام ) به رسولان آسمانى گفت : «ابشرتمونى على ان مسنى الکبر فبم تبشرون» فرشتگان گفتند: «بشرناک بالحق فلا تکن من القانطين» ابراهيم (عليه السلام ) به رسولان آسمانى گفت: «فما خطبکم ايها المرسلون». گفتند: «انا ارسلنا الى قوم مجرمين».
امام باقر (عليه السلام ) اضافه کردند که ابراهيم گفت : آخر لوط پيغمبر در ميان آن قوم است ؟ و گفتند: ما بهتر مى دانيم که در بين آنان چه کسى هست ! اما بطور حتم او و اهلش را نجات خواهيم داد مگر همسرش را که مقدر کرده ايم که از هالکان باشد.
بعد از آنکه خداى تعالى قوم لوط را عذاب کرد، رسولانى نزد ابراهيم فرستاد تا او را به ولادت اسحاق بشارت و به هلاکت قوم لوط تسليت دهند. قرآن در سوره حجر و سوره ذاريات در اين باره مى فرمايد: وقتى فرستادگان ما براى دادن بشارت نزد ابراهيم شدند کلمه «سلام » را ادا کردند، ابراهيم نيز اين کلمه را به زبان آورد (و در دل گفت :) اين مردم را نمى شناسم ، و چيزى نگذشت که گوساله اى حنيذ آورد يعنى گوساله اى پاکيزه و بريان و مغز پخت ، ولى وقتى ديد دست ميهمانان به آن نمى رسد، از آنان بدش آمد و عملشان را نکوهيده ديد و احساس ترس از آنان کرد.
گفتند: مترس که ما فرستاده شده ايم به سوى قوم لوط، همسرش ايستاده بود. در اينجا امام باقر فرموده : منظور از همسر، ساره است که ايستاده بود، او را بشارت دادند به ولادت اسحاق و به دنبال اسحاق يعقوب «فضحکت » يعنى پس ساره از گفتار آنان تعجب کرد.
مؤلف : اين روايت (بطورى که ملاحظه مى کنيد) داستان بشارت را دو داستان دانسته : يکى بشارت به ابراهيم درباره ولادت اسماعيل و يکى ديگر بشارت به ساره در مورد ولادت اسحاق ، و بشارت به ولادت اسحاق را چند سال بعد از تولد اسماعيل دانسته ، آنگاه آيات سوره حجر (که در آن مساءله آوردن گوساله به ميان نيامده ) را حمل کرد، بر بشارت اول يعنى تولد اسماعيل (عليه السلام ) و زمان آن را وقتى دانسته که هنوز عذاب بر قوم لوط نازل نشده بوده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹۳
و آيات سوره هود و سوره ذاريات را (که در اين روايت در هم آميخته ) حمل کرده است بر بشارت دوم يعنى بشارت به ساره در مورد تولد اسحاق و يعقوب و زمان آن را بعد از هلاکت قوم لوط دانسته ، مى فرمايد: بعد از فراغت از کار آن قوم به ابراهيم مراجعه نموده وى را از وقوع عذاب خبر داده و بشارت دوم خود را ابلاغ کردند.
اما آيات سوره حجر صرف نظر از مطالب خارج ، فى نفسها ميتواند اين احتمال را تحمل کند که بشارت در آن مربوط به ولادت اسماعيل باشد و همچنين آياتى که در سوره ذاريات آمده مى تواند حمل بر زمان بعد از هلاکت قوم لوط شود و بشارت در آن بشارت به ولادت اسحاق و يعقوب بوده باشد.
و اما آيات سوره هود که صريح در بشارت به اسحاق و يعقوب است چون نام آن دو بزرگوار را برده وليکن در ذيلش عبارت «يجادلنا فى قوم لوط ان ابراهيم لحليم اواه منيب...» داستان تحمل آن را ندارد که ما حملش کنيم بر بعد از هلاکت قوم لوط، چون اگر اين ملاقات بعد از هلاکت قوم لوط باشد ديگر وساطت و مجادله ابراهيم با ملائکه چه معنى دارد، گو اينکه جمله «انا ارسلنا الى قوم لوط» در صدر داستان به تنهايى قابل حمل بر بعد از هلاکت هست و همچنين جمله «انه قد جاء امر ربک » با صرفنظر از قيود کلام ، اين حمل را تحمل مى کند (و بلکه ميتوان گفت صريح در اين است که ملاقات، بعد از هلاکت قوم لوط بوده ، چون مى فرمايد: امر پروردگار تو آمد يعنى کار از کار گذشت ).
و کوتاه سخن اينکه مفاد آيات در سوره هود اين است که بشارت به ولادت اسحاق و يعقوب قبل از هلاکت قوم لوط بوده ، چون در آن آمده که ابراهيم درباره هلاک شدن آن قوم جدال مى کرده تا شايد عذاب از آنها بر طرف شود و مقتضاى اين مفاد اين است که داستانى که در سوره ذاريات و سوره حجر آمده راجع به ملاقات قبل از هلاکت قوم لوط باشد نه بعد از هلاکت مخصوصا سوره حجر که تصريح دارد به اينکه داستان مربوط به قبل از هلاکت آنان است چون در آن ابراهيم مى پرسد: بعد از اين بشارت ديگر چه ماموريتى داريد؟ چيزى که هست در سوره حجر اصلا مساءله بشارت به تولد اسحاق و يعقوب ذکر نشده ، تنها بشارت به ولادت غلامى عليم آمده.
و حاصل کلام ما اين است که اشتمال آيات مورد بحث بر مساءله بشارت به ولادت اسحاق و يعقوب و بر مجادله ابراهيم که ظاهرا در قبل از هلاکت قوم لوط است باعث مى شود که بشارتى که در هر سه سوره (سوره حجر و هود و ذاريات ) است يک داستان باشد و آن عبارت باشد از بشارت به ولادت اسحاق و يعقوب قبل از وقوع عذاب بر قوم لوط و اين ظهور، خود باعث وهن و سستى روايت است و روايت از اين نظر بسيار موهون مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹۴
رده:تفسیر المیزان