المیزان جلد۱۰ بخش۴۲
علاوه بر اين ، کلام مردم در جواب لوط که گفتند: «لقد علمت ما لنا فى بناتک من حق - تو که مى دانى ما رغبتى به دختران تو نداريم » با احتمالى که اين مفسرين داده اند که منظورش از بنات ، جنس زنان قوم باشد نمى سازد زيرا وقتى صحيح است لوط جنس زنان را دختران خود بنامد که مردم قبيله نبوت او را پذيرفته باشند و به دنبال آن قبول داشته باشند که او پدر زن و مرد امت است ، و اما قوم لوط که آن جناب را به عنوان يک پيامبر نمى شناختند و به وى ايمان نياورده بودند، مگر آنکه صاحبان اين توجيه خواسته باشند بگويند لوط از باب تهکم ، (توقع بيجا) زنان قبيله را دختران خود شمرده که اگر چنين بگويند، مى گوييم تهکم ، قرينه مى خواهد و حال آنکه در کلام هيچ قرينه اى بر آن نيست.
ممکن است کسى از ناحيه آن مفسرين به ما اشکال کند و بگويد: تعبير به کلمه «بنات » با اينکه آن جناب بيش از دو دختر نداشته خود دليل و قرينه است بر اينکه مرادش زنان امت است نه دو دختر خودش چون لفظ جمع برده که بر فرد صادق نيست.
در جواب مى گوييم بر اين هم که آن جناب دو دختر داشته از الفاظ آيه هيچ دليلى نيست نه در کلام خداى تعالى و نه در تاريخى که مورد اعتماد باشد بلکه در تورات موجود آمده که لوط تنها دو دختر داشته ولى گفته تورات مورد اعتماد نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰۸
«فاتقوا اللّه و لا تخزون فى ضيفى » - اين جمله بيانگر خواسته لوط (عليه السلام ) است و جمله «و لا تخزون فى ضيفى» عطفى است تفسيرى براى جمله «فاتقوا اللّه » چون آن حضرت اگر از آنها خواست که متعرض ميهمانانش نشوند بخاطر هواى نفسش و عصبيت جاهليت نبود بلکه به خاطر اين بود که مى خواست مردم از خدا بترسند، که اگر مى ترسيدند نه متعرض ميهمانان او مى شدند و نه متعرض هيچ کس ديگر، چون در اين نهى از منکر، هيچ فرقى ميان ميهمانان او و ديگران نبود و او سالها بوده که آن مردم را از اين گناه شنيع نهى مى کرده و بر نهى خود اصرار مى ورزيده.
و اگر اين بار نهى خود را وابسته بر معناى ضيافت کرده و ضيافت را هم به خودش نسبت داده و نتيجه تعرض آنان را رسوائى خود معرفى کرده و گفته : «مرا نزد ميهمانانم رسوا مسازيد» همه به اين اميد بوده تا شايد به اين وسيله صفت فتوت و کرامت را در آنها به حرکت و به هيجان در آورد، و لذا بعد از اين جمله ، به طريقه استغاثه و طلب يارى متوسل شد و گفت: «اليس منکم رجل رشيد - آيا يک مرد رشد يافته در ميان شما نيست؟» تا شايد يک نفر داراى رشد انسانى پيدا شود و آن جناب را يارى نمايد و او و ميهمانان او را از شر آن مردم ظالم نجات دهد، ليکن آن مردم آنقدر رو به انحراف رفته بودند که درست مصداق کلام خداى تعالى شده بودند که فرموده: «لعمرک انهم لفى سکرتهم يعمهون«. به همين جهت گفته هاى پيغمبرشان کمترين اثرى در آنان نکرد و از گفتار او منتهى نشدند، بلکه پاسخى دادند که او را از هر گونه پافشارى ماءيوس کردند.
«قَالُوا لَقَدْ عَلِمْت مَا لَنَا فى بَنَاتِک مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّک لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ»:
اين جمله پاسخ قوم لوط است در برابر دعوتى که آن جناب مى کرد و به آنان مى گفت که بياييد با دختران من ازدواج کنيد، و حاصل پاسخ آنان اين بوده که ما حق نداريم با دختران تو ازدواج کنيم و اينکه تو خود اين را ميدانى و مى دانى که ما چه مى خواهيم و منظورمان از اين هجوم چيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰۹
معناى جواب قوم لوط «ع» که گفتند: «تو مى دانى که ما، در دختران تو حقى نداريم»
بعضى از مفسرين ، «حق نداشتن » در کلام آنان را به نداشتن حاجت معنا کرده و گفته اند: وقتى انسان به چيزى احتياج نداشته باشد گويا حقى هم در آن ندارد. و بنا به گفته اين مفسرين ، در کلام مورد بحث نوعى استعاره بکار رفته.
بعضى ديگر گفته اند: حق نداشتن آنان از اين جهت بوده که آنها نمى خواسته اند با دختران وى ازدواج کنند و معنى گفتارشان اين است که : ما حق نداريم با دختران تو بياميزيم ، براى اينکه آميزش با آنان مستلزم ازدواج است و ما ازدواج نمى کنيم . پس منظورشان از نفى حق نفى سبب حق يعنى ازدواج است.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از حق ، بهره و نصيب است نه حق قانونى و يا عرفى ، و معنى گفتارشان اين است که ما رغبتى به دختران تو نداريم چون آنها زن هستند و ما اصلا ميلى به جنس زن براى شهوترانى نداريم.
و آنچه در اينجا لازم است مورد توجه قرار گيرد اين است که قوم لوط نگفتند: «ما حقى در دختران تو نداريم » بلکه گفتند: «تو از پيش مى دانستى که ما حقى در دختران تو نداريم » و بين اين دو عبارت فرقى است روشن چون ظاهر عبارت دوم اين است که خواسته اند سنت و روش قومى خود را به ياد آن جناب بياورند و بگويند تو از پيش مى دانستى که ما هرگز متعرض ناموس مردم ، آن هم از راه زور و قهر نمى شويم و يا بگويند تو از پيش مى دانستى که ما اصولا با زنان جمع نمى شويم و جمع شدن با پسران را مباح مى دانيم و با پسران دفع شهوت مى کنيم.
لوط (عليه السلام ) هم همواره آنان را از اين سنت زشت منع مى کرده و مى فرموده : «انکم لتاتون الرجال شهوة من دون النساء» و نيز مى فرموده : «اتاتون الذکران من العالمين و تذرون ما خلق لکم ربکم من ازواجکم» و يا مى فرموده: «ءانکم لتاتون الرجال و تقطعون السبيل و تاتون فى ناديکم المنکر» و بدون ترديد وقتى انجام عملى - چه خوب و چه بد - در ميان مردمى سنت جاريه شد حق هم براى آنان در آن عمل ثابت مى شود و وقتى ترک عملى سنت جاريه شد حق ارتکاب آن نيز از آن مردم سلب مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱۰
و کوتاه سخن اينکه قوم لوط نظر آن جناب را به خاطرات خود او جلب کرده و به يادش آورده اند که از نظر سنت قومى ، ايشان حقى به دختران او ندارند زيرا آنها از جنس زنانند، و خود او مى داند که منظورشان از حمله ور شدن به خانه اش چيست . اين بود آن وجهى که در آيه مورد بحث به نظر ما رسيد و شايد بهترين وجه باشد و از آن گذشته بهترين وجه ، وجه سوم است.
«قَالَ لَوْ أَنَّ لى بِکُمْ قُوَّةً أَوْ ءَاوِى إِلى رُکْنٍ شدِيدٍ»:
مصدر «اوى » و مصدر ميمى «ماوى » که ماضى «اوى » و مضارع «ياوى» از آن گرفته شده به معناى چسبيدن و منضم شدن به چيزى است و چون به باب افعال مى رود معناى منضم کردن به آن را مى دهد، گفته مى شود: «فلان آواه اليه » و يا «يوويه اليه » يعنى فلانى، آن شخص و يا آن چيز را منضم به خود کرد. و کلمه «رکن » به معناى هر چيزى است که ساختمان ، بعد از بنيان بر آن تکيه دارد (مانند ستون و پايه ).
از ظاهر کلام بر مى آيد که لوط (عليه السلام ) بعد از آنکه از راه امر به تقوى اللّه و ترس از خدا و تحريک حس جوانمردى در حفظ موقعيت و رعايت حرمت خويش اندرزشان داد تا متعرض ميهمانان او نشوند و نزد ميهمانان آبرويش را نريزند و خجالتش ندهند و براى اينکه بهانه را از دست آنان بگيرد تا آنجا پيش رفت که دختران خود را بر آنان عرضه کرد و ازدواج با دخترانش را پيشنهاد نمود و بعد از آنکه ديد اين اندرز مؤ ثر واقع نشد استغاثه کرد و يارى طلب نمود تا شايد در ميان آنان رشد يافته اى پيدا شود و او را عليه مردم يارى نموده مردم را از خانه او بيرون کند.
ولى ديد کسى اجابتش نکرد و هيچ مرد رشيدى يافت نشد تا از او دفاع کند و به يارى او برخيزد بلکه همه با هم به يک صدا گفتند: «يا لوط لقد علمت ما لنا فى بناتک من حق و انک لتعلم ما نريد». لذا ديگر راهى نيافت جز اينکه حزن و اندوه خود را در شکل اظهار تمنا و آرزو ظاهر کند و بگويد اى کاش در ميان شما يک يار و ياورى مى داشتم تا با کمک او شر ستمکاران را از خود دور مى کردم - و منظورش از اين ياور همان رجل رشيدى بود که در استغاثه خود سراغ او را مى گرفته - و يا رکنى شديد و محکم مى داشتم يعنى قوم و قبيله اى نيرومند مى داشتم تا آنها شر شما را از من دفع مى کردند.
بنابراين ، در جمله «لو ان لى بکم قوة » باء حرف جر سببى است و جمله را چنين معنا مى دهد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱۱
«من به سبب شما يعنى به اينکه مردى رشيد از شما را منضم و همکار خود کنم ندارم تا او به يارى من قيام کند و شر شما را از من دفع نمايد «او آوى الى رکن شديد» و يا بتوانم خود را به رکنى شديد بچسبانم و به قوم و قبيله اى منضم کنم که قدرتى منيع داشته باشند و آنان شما را از من دفع کنند»، اين آن معنايى است که با در نظر گرفتن زمينه گفتار، از آيه شريفه استفاده مى شود.
ولى بعضى از مفسرين گفته اند: معناى جمله «لو ان لى بکم قوة » اين است که من آرزو دارم که اى کاش موقعيت و قدرت و جماعتى مدافع مى داشتم که بوسيله آن موقعيت و آن قدرت و آن جماعت ، شر شما را از ميهمانان خود دفع مى کردم . ليکن اين وجه درست نيست براى اينکه بنابراين وجه کلمه «بکم» در معنا تبديل شده به «بهم عليکم » و اين صحيح نيست.
بعضى ديگر گفته اند: معناى جمله «لو ان لى بکم قوة » اين است که اى کاش خود نيرو مى داشتم و عليه شما قيام مى کردم . اين معنا نيز درست نيست براى اينکه از لفظ آيه به دور است.
بعضى ديگر گفته اند: خطاب در آيه به ميهمانان است نه به قوم ، و معنايش اين است که لوط به ميهمانان گفت : آرزو دارم که اى کاش به سبب شما داراى نيرويى مى شدم که مى توانستم با آن نيرو در برابر اين قوم عرض اندام کنم.
اين وجه نيز درست نيست ، زيرا مستلزم انتقال خطاب از قوم به سوى ميهمانان است و اين انتقام هم بدون آوردن دليلى روشن در متن آيه باعث ابهام و تعقيد است و بدون ضرورت نمى توان کلام خداى تعالى را که فصيح ترين کلام است حمل بر آن کرد و گفت که خداى عزوجل در خصوص اين جمله مرتکب ابهام و تعقيد شده است .
فرشتگان مأمور عذاب، به لوط «ع» گفتند: از آن سرزمين دور شو
«قَالُوا يَا لُوط إِنَّا رُسلُ رَبِّک لَن يَصِلُوا إِلَيْک ...»:
يعنى فرستادگان پروردگار به آن جناب گفتند: مردم هرگز به تو نمى رسند، و عبارت هرگز به تو نمى رسند (لن يصلوا اليک ) کنايه است از اينکه بر تحقق دادن خواسته خود قادر نيستند، و معناى جمله اين است که وقتى ماجرا بدينجا رسيد که گفته هاى لوط کمترين اثرى نبخشيد فرشتگان الهى خودشان رابه وى معرفى نموده، گفتند:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱۲
«ما جوان أمرد و از جنس بشر نيستيم ، ما فرشتگان پروردگار تو هستيم» و بدين وسيله آن جناب را خوشحال کردند و فهميد که مردم دستشان به او نمى رسد و نمى توانند از ناحيه آن جناب به خواسته خود برسند، و تتمه ماجرا چنين بود که قرآن کريم در جايى ديگر فرمود: «و لقد راودوه عن ضيفه فطمسنا اعينهم» و به حکم اين کلام الهى ، خداى تعالى ديدگان آنهايى که به سوى شر سرعت مى گرفتند و بر در خانه حضرت لوط (عليه السلام ) ازدحام کردند نابينا کرد و از ديدن پيش پاى خود محرومشان ساخت.
«فاسر باهلک بقطع من الليل و لا يلتفت منکم احد» - کلمه «اسر» امر از ماده «اسراء» است که مصدر باب افعال است و ثلاثى مجرد آن يعنى «سرى » با ضمه سين به معناى سير در شب است ، در اينجا ممکن است بپرسى با اينکه جمله «فاسر» به معناى آن است که : شبانه اهلت را حرکت بده و از قريه بيرون ببر، ديگر چه حاجت بود به اينکه بفرمايد: «بقطع من الليل - در قطعه اى از شب »؟
جواب مى گوييم: اين جمله نوعى توضيح است براى امر نامبرده و حرف «باء» در جمله «بقطع من الليل » يا به معناى مصاحبت است و يا به معناى «فى » اگر به معناى مصاحبت باشد معناى آيه چنين مى شود: «از تاريکى شب استفاده کن ، با قطعه اى از آن تاريکى اهلت را بيرون ببر». و اگر به معناى «فى» باشد چنين مى شود: «در قطعه اى از شب اهلت را بيرون ببر و کلمه «قطع» در مورد هر چيزى به کار برود معناى طايفه و قسمت و بعضى از آن را مى دهد.
و مصدر «التفات » که نهى «لا يلتفت » از آن مشتق است مصدر باب افتعال است و ثلاثى مجرد آن «لفت » است ، و راغب در معناى آن گفته : وقتى مى گويند: «لفته عن کذا - فلانى را از فلان کار لفت کرد» معنايش اين است که او را منصرف ساخت.
و اين ماده در قرآن کريم آمده که مى فرمايد: «قالوا جئتنا لتلفتنا» و از همين باب است که مى گويد: «التفت فلان - فلانى التفات کرد» يعنى روى خود را از آن سويى که داشت برگردانيد و زن لفوت آن زنى را گويند که از شوهر قبلى فرزند به خانه شوهر فعلى آورده و از شوهرش روى بر مى گرداند و متوجه به آن فرزند مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱۳
آيه مورد بحث حکايت کلام ملائکه است که به عنوان دستورى ارشادى و به منظور نجات او از عذابى که صبح همان شب قوم نازل مى شود با وى در ميان نهاده اند و در اين کلام مخصوصا جمله «ان موعدهم الصبح - موعد عذاب اين قوم صبح همين شب است» بوئى از عجله و شتابزدگى هست
و معناى آيه اين است که ما نوجوانانى از جنس بشر نيستيم بلکه فرستادگانى هستيم براى عذاب اين قوم و هلاک کردنشان پس تو خود و اهلت را نجات بده ، شبانه تو و اهلت در قطعه اى از همين شب حرکت کنيد و از ديار اين قوم بيرون شويد که اينها در صبح همين شب به عذاب الهى گرفتار گشته هلاک خواهند شد و بين تو و صبح ، فرصت بسيارى نيست و چون حرکت کرديد احدى از شما به پشت سر خود نگاه نيندازد.
بعضى از مفسرين گفته اند مراد از کلمه «التفات » توجه و ميل به مال و اثاث است ، خواسته اند بگويند از متاعهايى که در اين شهر هست چيزى با خود نبريد و يا التفات به معناى تخلف از حرکت شبانه است ليکن اين دو احتمال چيزى نيست که انسان به آن التفاتى بکند.
«الا امراتک انه مصيبها ما اصابهم » - از ظاهر سياق برمى آيد که اين جمله استثناء از کلمه «اهلک » باشد نه از کلمه «احد» چون اگر از کلمه «احد» باشد، معناى آيه چنين مى شود: «و کسى از شما هنگام رفتن به پشت سر خود نگاه نکند مگر همسرت» و اين معنا درست به نظر نمى رسد چون دنبالش مى فرمايد: «زيرا که او به همان عذابى مى رسد که آنها به آن خواهند رسيد» و اين جمله علت استثناء همسر او را بيان مى کند، و خداى تعالى در جاى ديگر نيز به بيانى صريح تر فرموده : «الا امراته قدرنا انها لمن الغابرين».
«ان موعدهم الصبح اليس الصبح بقريب » - يعنى موعد هلاکت اين قوم صبح است و صبح به معناى اول روز و بعد از طلوع فجر است که افق رو به روشن شدن مى گذارد همچنانکه در جاى ديگر اين موعد را به همان طلوع فجر معنا کرده نه طلوع خورشيد و فرموده: «فاخذتهم الصيحة مشرقين».
جمله اولى از دو جمله مورد بحث فرمان «فاسر باهلک بقطع من الليل » را تعليل مى کند و مى فهماند اگر گفتيم : همين شب اهلت را بيرون ببر، به علت آن بود که موعد عذاب اين قوم صبح همين شب است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱۴
و اين تعليل همانطور که گفتيم نوعى استعجال و طرف را به عجله واداشتن است و جمله دوم که مى فرمايد: «اليس الصبح بقريب » همان شتابزدگى را تاءکيد مى کند، البته احتمال هم دارد که لوط (عليه السلام) قبلا استعجال کرده و از ملائکه خواسته باشد که همين الان عذاب را نازل کنيد و ملائکه در پاسخش گفته باشند موعد عذاب آنان صبح است (يعنى چرا اينقدر عجله مى کنى مگر صبح نزديک نيست؟)
ممکن هم هست جمله اولى استعجال ملائکه باشد و جمله دوم کلام آنان براى تسليت لوط در استعجالش ، (به اين معنا که ملائکه نخست از لوط خواسته باشند عجله کند و گفته باشند موعد اين قوم صبح است زود باش حرکت کن و سپس لوط از آنان خواسته باشد هر چه زودتر عذاب را بياورند و آنها دلداريش داده باشند که مگر صبح نزديک نيست ؟).
در اين آيات بيان نشده که منتهاى سير شبانه لوط و اهلش کجا است و بايد متوجه چه نقطه اى بشوند در حالى که در جايى ديگر از کلام خداى تعالى آمده : «فاسر باهلک بقطع من الليل و اتبع ادبارهم و لا يلتفت منکم احد و امضوا حيث تومرون » که از ظاهر آن بر مى آيد ملائکه نقطه نهايى سفر را معين نکرده بودند و مساءله را محول کرده بودند به وحيى که بعدا از ناحيه خداى تعالى به لوط مى شود.
«فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَلِيَهَا سافِلَهَا وَ أَمْطرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِّن سِجِّيلٍ مَّنضودٍ مُّسوَّمَةً عِندَ رَبِّک»:
هر چه ضمير مؤ نث در اين آيه است يعنى ضماير سه گانه در «عاليها»، «سافلها» و «عليها» همه به زمين و يا قريه و يا بلاد آن قوم برمى گردد و اگر اين کلمات قبلا ذکر نشده تا ضمير به آن برگردد عيب ندارد زيرا معلوم بوده که مرجع ضميرها چيست ، و کلمه «سجيل » بطورى که در مجمع البيان آمده به معناى سجين يعنى آتش است. راغب مى گويد: سجين به معناى سنگ و گل به هم آميخته است و اصل آن بطورى که گفته اند فارسى بوده بعدها عربى شده است . و منظورش اشاره به قولى است که گفته اصل اين کلمه «سنگ گل » بوده است.
بعضى ديگر گفته اند: اين کلمه از سجل گرفته شده که به معناى کتاب است ، گويا که در آن سنگ ريزه ها چيزى نوشته شده که مستلزم عمل اهلاک بوده . و بعضى ديگر گفته اند از کلمه «اسجلت » گرفته شده که به معناى : «ارسلت » است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱۵
و ظاهرا اصل در همه معانى مذکور همان ترکيب فارسى معرب است که معناى سنگ و گل را مى رساند و سجل به معناى کتاب نيز از آن گرفته شده چون بطورى که گفته اند: رسم بر اين بوده که نوشته ها و مطالب را بر سنگ مى نوشته اند که براى همين ساخته مى شده آنگاه از باب توسعه در استعمال ، کتاب را هم سجل ناميدند هر چند که از جنس کاغذ مى بود، کلمه «اسجال » به معناى ارسال نيز از همين اصل گرفته شده است.
و کلمه «نضد» به معناى نظم و ترتيب است و کلمه (مسومه ) اسم مفعول از باب «تسويم» تفعيل است و تسويم به معناى اين است که چيزى را با سيمايى ، علامتگذارى کنى.
عذاب و هلاک قوم لوط «ع»، با زير و رو شدن زمين و بارش سنگ
و معناى آيه اين است که وقتى امر ما به عذاب بيامد، که منظور، امر خداى تعالى به ملائکه است به اينکه آن قوم را عذاب کنند و اين امر همان کلمه «کن » است که آيه شريفه «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون » ما آن قريه را زير و رو کرديم ، بلندى آن سرزمين را پست ساخته و بر سر خود آنان واژگون ساختيم و سنگهايى از جنس کلوخ بر آنان بباريديم ، سنگهايى مرتب و پشت سر هم که تک تک آنها نزد پروردگارت و در علم او علامت زده شده بودند و به همين جهت يک دانه از آنها از هدف به خطا نرفت چون براى خوردن به هدف انداخته شده بود.
بعضى از مفسرين گفته اند عذاب زير و رو شدن مربوط به سرزمين آن قوم و مردم حاضر در آن سرزمين بوده و سنگباران شدن مربوط به مردمى از آن قوم بوده که آن روز در سرزمين خود حاضر نبودند. بعضى ديگر گفته اند باران سنگ نيز در همان قريه بوده و در همان لحظه اى بوده که جبرئيل قريه را بلند کرده تا پشت رو به زمين بزند. بعضى ديگر گفته اند سنگباران در همان قريه واقع شده اما بعد از زير و رو شدن ، تا تشديدى در عذاب آنان باشد. ليکن به نظر ما همه اين اقوال تحکم (بدون دليل سخن گفتن ) است زيرا در عبارت آيات قرآنى دليلى بر هيچ يک از آنها وجود ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱۶
و از آيه شريفه «فاخذتهم الصيحة مشرقين » بر مى آيد که غير از خسف و غير از سنگباران شدن، عذاب صيحه نيز بر آنان نازل شده حال وضع چگونه بوده و چرا سه جور عذاب بر آنان نازل شده با اينکه براى نابوديشان يکى از آنها کافى بوده خدا مى داند، ولى بر حسب تئورى و فرض مى توان احتمال داد که در نزديکى آن سرزمين کوهى بلند بوده که آتشفشان شده و در اثر انفجارش صدايى مهيب برخاسته و در اثر شدت فوران ، سنگها بر سر قريه باريدن گرفته و زلزله بسيار مهيبى رخ داده که زمين زير و رو شده است، و خدا داناتر است.
«وَ مَا هِىَ مِنَ الظلِمِينَ بِبَعِيدٍ«»:
بعضى گفته اند منظور از ظالمين ، ستمکاران اهل مکه و يا مشرکين از قوم رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) هستند، و جمله مورد بحث مى خواهد آنان را تهديد کند و معناى آن اين است که باريدن چنين سنگهايى بر ستمکاران مکه بعيد نيست و يا معنايش اين است که اين قريه هاى قوم لوط که خسف شدند از ستمکاران مکه دور نيست و فاصله زيادى ندارد چون در سر راه مکه به شام واقع است ، همچنانکه در جايى ديگر در همين باره فرموده : «و انها لبسبيل مقيم » و باز در جايى ديگر فرموده: «و انکم لتمرون عليهم مصبحين و بالليل افلا تعقلون».
مؤيد اين قول اين است که سياق گفتار در اول آيه سياق متکلم مع الغير بود و مى فرمود: امر ما آمد و ما قريه را زير و رو کرديم و ما آن را سنگباران نموديم ، ولى در اينجا ناگهان سياق را به غيبت برگردانيد يعنى خداى تعالى را غايب فرض کرد و فرمود: سنگهايى که نزد پروردگارت نشاندار بودند و نفرمود: سنگهايى که نزد ما نشاندار بودند. و اين تغيير دادن سياق بدون نکته نبوده پس گويا خواسته است زمينه را براى تهديد آماده سازد و يا داستان را به جايى منتهى کند که به احساس مخاطبين نزديکتر گشته و (بفرمايد همين آثار باستانى که بين سرزمين شما و سرزمين شام پاى بر جا است و صبح و شام آن را مى بينيد آثار باستانى آن قوم است ) تاءثيرش در تماميت حجت عليه مشرکين قويتر باشد.
و چه بسا مفسرينى احتمال داده اند که مراد، تهديد عموم ستمکاران باشد و بخواهد بفرمايد بارش سنگ از ناحيه خداى تعالى بر گروه ستمکاران که طايفهاى از آنها قوم ستمکار لوط بودند چيز بعيدى نيست و نکته التفات در جمله «عند ربک » هم براى اين باشد که از ستمکاران و مشرکين قوم رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) روى گردانيده و به آنها تعريض کرده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱۷
بحث روايتى (رواياتى درباره قوم لوط، فرشتگان ميهمانان لوط و داستان هلاکت قوم او)
در کافى به سند خود از زکريا بن محمد (از پدرش ) از عمرو از امام ابى جعفر (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: قوم لوط از برترين اقوامى بودند که خداى تعالى آفريده و به همين جهت که قومى برتر بودند شيطان سخت آن قوم را هدف وساوس خود قرار داد. يکى از برتريها و امتيازات قوم نامبرده اين بود که وقتى به سر کار مى رفتند دسته جمعى مى رفتند و زنان در پشت سرشان باقى مى ماندند و ابليس هم آنان را به اين روش معتاد کرد، و وقتى هنگام کشت و زرع و يا هر کار ديگرى که داشتند تمام مى شد و مردم به شهر بر مى گشتند ابليس ميرفت و کشت آنان را خراب مى کرد.
مردم به يکديگر گفتند: بايد کمين کنيم ببينيم اين کيست که متاع ما را خراب مى کند يک بار در کمين نشستند ديدند پسرى است بسيار زيبا که پسرى به آن زيبايى نديده بودند پرسيدند که نه يک بار و نه دو بار که متاع و مايه زندگى ما را خراب مى کنى آنگاه با يکديگر در خصوص مجازاتش مشورت کردند، بر اين راءى دادند که او را بکشند پس آن پسر را به دست کسى سپردند تا شب از او محافظت کند و فردا اعدامش کنند، چون شب فرا رسيد پسرک فريادى برآورد، آن شخص پرسيد تو را چه مى شود؟ گفت : پدر من نيمه شب مرا در روى سينه و شکم خود مى خوابانيد، و من به اين کار عادت کرده ام و امشب چون پدرم نيست خوابم نمى برد آن شخص گفت : بيا و روى شکم من بخواب.
امام فرمود: پسرک بدن آن شخص را آنقدر مالش داد تا تحريک شد و به او ياد داد که مى توانى با من جماع کنى، پس اولين کسى که اين عمل زشت را در بشر باب کرد ابليس بود و دومين کس همان شخصى بود که با آن پسرک لواط کرد و بعد از تحقق يافتن اين عمل زشت پسرک از دست آن مردم گريخت.
صبح آن شخص به مردم خبر داد که (اگر پسرک گريخت مفت نگريخت ) من فلان کار را با او کردم مردم خوششان آمد با اينکه تا آن روز هيچ آشنائى با اين عمل نداشتند ولى از آن روز دست بکار آن شدند و کار به جايى رسيد که دست از زنان برداشته مردان به يکديگر اکتفا کردند و به مردان خود بسنده ننموده افرادى را بر سر راه مى گماشتند تا اگر مسافرانى از آنجا عبور کردند اطلاع دهند تا با آنان نيز اين عمل زشت را مرتکب شوند، کار به جايى رسيد که مردم شهرهاى دور و نزديک از اين قوم متنفر شدند.
ابليس وقتى ديد نقشه اش در مردان کاملا جا افتاد به سر وقت زنان آمد و خود را به شکل زنى مجسم ساخته به آنان گفت آيا مردان شما به يکديگر قناعت مى کنند؟ گفتند:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱۸
آرى خود ما به چشم خود اين عمل آنان را ديده ايم و جناب لوط هم از همه ماجرا آگاه شد، آنان را موعظه مى کند و توصيه مى نمايد، مؤ ثر نمى افتد، ابليس زنان را نيز گمراه کرد تا جايى که زنها هم به يکديگر اکتفاء نمودند.
بعد از آنکه (در اثر اندرزها و راهنمائيهاى لوط) (عليه السلام ) حجت بر همه قوم تمام شد خداى تعالى جبرئيل و ميکائيل و اسرافيل را در قيافه پسرانى به سوى آن قوم روانه کرد، پسرانى که قباء بر تن داشتند وقتى به لوط (عليه السلام ) رسيدند که داشت زمين را براى زراعت شخم مى کرد لوط (عليه السلام ) از آنان پرسيد: قصد کجا داريد من هرگز جوانى زيباتر از شما نديده ام ؟ گفتند فرستادگان مولايمان به سوى بزرگ اين شهر هستيم.
پرسيد آيا مولاى شما به شما خبر نداده که اهل اين شهر چه کارهايى مى کنند؟ به خدا سوگند مى خورم (تا باور کنيد) اهل اين شهر مردان را مى گيرند و با او اينقدر لواط مى کنند تا از بدنش خون جارى شود. گفتند: اتفاقا ما ماءمور شده ايم که تا وسط اين شهر پيش برويم ، لوط (عليه السلام ) گفت : پس من از شما يک خواهش دارم . پرسيدند: آن چيست ؟ گفت : در همين جا صبر کنيد تا هوا تاريک شود آن وقت برويد.
امام فرمود: فرشتگان همانجا ماندند و لوط دخترش را به شهر فرستاد و به او گفت : مقدارى برايم نان و مشکى آب بياور تا به اينان بدهم و يک عباء بياور تا اينان خود را در آن بپيچند و سرما نخورند، همينکه دخترش روانه شد باران باريدن گرفت و سيل راه افتاد لوط با خود گفت الان سيل بچه ها را مى برد آنان را صدا زد که برخيزيد تا برويم و لوط از کنار ديوار مى رفت و جبرئيل و ميکائيل و اسرافيل از وسط کوچه مى رفتند لوط گفت : فرزندان من از اينجا که من مى روم برويد گفتند: مولاى ما به ما دستور داده که از وسط برويم و لوط همه دلخوشيش اين بود که شب است و تاريک.
از سوى ديگر ابليس خود را به خانه زنى رسانده و کودک او را برداشت و به چاه انداخت ، اهل شهر يکديگر را براى کمک به آن زن صدا زدند و همگى به در خانه لوط جمع شدند (تا از او بخواهند درباره آن کودک تدبيرى بينديشد) که ناگهان در منزل لوط با آن پسران برخوردند به او گفتند: تو هم به کار ما داخل شده اى؟
لوط گفت : نه ، اينها ميهمانان منند و مرا نزد ميهمانانم رسوا مکنيد. گفتند ميهمانان شما سه نفرند يکى از آنان براى تو باشد دو نفرشان را به دست ما بده . لوط در حالى که ميهمانان را به داخل اطاق مى برد گفت : اى کاش من اهل بيتى مى داشتم که شما را از من دفع مى کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱۹
امام سپس فرمود: مردم شهر جلو درب خانه لوط از يکديگر سبقت گرفته براى داخل شدن در خانه او به طرف در حمله ور شدند تا اينکه درب را شکستند و لوط را که تا آن لحظه به دفاع پرداخته بود به زمين انداختند جبرئيل به لوط گفت : ما فرستادگان پروردگار تو هستيم ، آنها به تو نخواهند رسيد، سپس مشتى ماسه از کف رودخانه گرفت و به طرف صورتهاى آن قوم پرتاب کرد و گفت : کور شوند اين رويها، پس همه اهل شهر نابينا شدند.
لوط به آنان گفت : اى رسولان پروردگار من به چه کار بدينجا آمده ايد و پروردگارم به شما درباره اين قوم چه ماءموريتى داده ؟ گفتند: ما را ماءمور فرموده تا آنان را در هنگام سحر بگيريم (و به عذاب گرفتار سازيم).
لوط گفت : پس من يک حاجت به شما دارم . پرسيدند: حاجتت چيست ؟ گفت : حاجتم اين است که همين الان آنها را بگيريد براى اينکه مى ترسم براى خدا در مورد آنان بدايى حاصل شود و از هلاک کردنشان صرف نظر کند. گفتند: اى لوط موعد هلاک کردن آنان صبح است و مگر صبح براى کسى که مى خواهد آنان را بگيرد نزديک نيست ؟ تو در اين فرصت دست دخترانت را بگير و برو و همسرت را بگذار بماند.
امام ابو جعفر (عليه السلام ) سپس فرمود: خدا رحمت کند لوط را اگر مى دانست آنانکه در داخل خانه اش بودند چه کسانى هستند هرگز دلواپس نمى شد و مى دانست که آنان به يارى وى آمده اند ولى چون آگاه نبود از در حسرت گفت: «لو ان لى بکم قوة او اوى الى رکن شديد - اى کاش به وسيله شما نيرويى برايم حاصل مى شد و يا پناهگاهى ايمن مى داشتم تا بدانجا پناهنده مى شدم» و چه رکن و پناهى محکم تر از جبرئيل که در خانه با او بود؟
و معناى اينکه خداى عزوجل به محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) فرمود: «و ما هى من الظالمين ببعيد» اين است که چنين عذابى که بر قوم لوط نازل شد از ظالمان امت تو نيز اگر همان گناه را مرتکب شوند که قوم لوط مرتکب مى شدند دور نيست ، و رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) درباره اين عمل شنيع فرمود: کسى که بر عمل «وطى رجال » اصرار بورزد نخواهد مرد مگر بعد از آنکه مبتلا به اين بيمارى شود که مردان را به سوى خود دعوت کند.
رده:تفسیر المیزان