المیزان جلد۱۰ بخش۴۳
مؤلف : اين روايت از نظر لفظ، خالى از مختصر تشويش و اضطراب نيست و در اين روايت عدد نفرات ملائکه را سه نفر دانسته در حالى که در بعضى از روايات ، مانند روايتى که در باب قبلى از ابى يزيد حمار از ابى عبد اللّه (عليه السلام ) نقل شد عدد فرشتگان را چهار نفر دانسته و چهارمى آنان را کروبيل دانسته ، و در بعضى از رواياتى که از طريق اهل سنت نقل شده
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲۰
آمده که عدد ملائکه سه نفر بوده اند اما به نامهاى جبرئيل و ميکائيل و رفائيل ، و از روايت مورد بحث بر مى آيد که کلام لوط را که گفت : «لو أن لى بکم قوة...» خطابش به ملائکه بوده نه به قوم و ما نيز در بيان آيات به اين معنا اشاره کرديم.
و اينکه امام فرمود: «خدا رحمت کند لوط را اگر مى دانست...» در معناى کلامى است از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) - طورى که از آن حضرت نقل شده - که فرموده بود! خدا رحمت کند لوط را که اگر امروز بود به رکنى شديد پناهنده مى شد.
و اينکه فرمود: «خداى تعالى به محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلم) فرمود...» اشاره است به احتمالى که قبلا داديم و گفتيم جمله «و ما هى من الظالمين ببعيد» تهديد قريش است.
و قمى در تفسيرش به سند خود از ابى بصير از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در ذيل جمله : «و امطرنا عليها حجارة من سجيل منضود» فرموده هيچ بنده اى از بندگان خدا که عمل قوم لوط را حلال بداند از دنيا نمى رود مگر آنکه خداى تعالى با يکى از آن سنگها که بر قوم لوط زد او را خواهد زد و مرگش در همان سنگ خواهد بود ولى خلق ، آن سنگ را نمى بينند.
مؤلف : مرحوم کلينى نيز در کافى به سند خود از ميمون البان از آن حضرت نظير اين روايت را نقل کرده و در آن آمده کسى که اصرار بر عمل لواط داشته باشد نمى ميرد مگر بعد از آنکه خدا او را با يکى از اين سنگها هدف قرار دهد و مرگش در همان سنگ باشد و احدى آن سنگ را نمى بيند. و در اين دو حديث اشاره اى هست به اينکه جمله «و ما هى من الظالمين ببعيد» اختصاصى به قريش ندارد و نيز اشاره دارد به اينکه عذاب مذکور (يعنى رمى به سنگ ريزه ) عذابى روحانى بوده نه مادى.
و در کافى به سند خود از يعقوب بن شعيب از امام صادق (عليه السلام) روايت کرده که در معناى کلام لوط (عليه السلام ) که گفت : «اين دختران من براى شما پاکيزه ترند» فرمود: جناب لوط ازدواج با دختران خود را پيشنهاد کرده.
و در «تهذيب» از حضرت رضا (عليه السلام ) روايت آورده که شخصى از آن جناب از اين عمل که کسى با همسرش از عقب جماع کند سؤ ال کرد، حضرت فرمود: آيه اى از کتاب خداى عزوجل آن را مباح کرده و آن آيه اى است که کلام لوط را حکايت مى کند که گفت:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲۱
براى اينکه آن جناب مى دانست که قوم لوط به فرج زنان علاقه اى ندارند پس اگر دختران خود را پيشنهاد کرده منظورش اين بوده که عمل مورد علاقه خود را با دختران وى و پس از ازدواج با آنان انجام دهند.
و در الدرالمنثور است که ابوالشيخ از على (رضى اللّه عنه ) روايت آورده که آن جناب خطبه اى ايراد کرد و در آن فرمود: عشيره آدمى براى انسان بهتر است زيرا افراد بسيارى از آزار او خوددارى خواهند کرد علاوه بر اينکه از مودت و نصرت جمعى کثير برخوردار شده و جمعيتى در صدد محافظت او خواهند بود حتى چه بسيار مى شود که افرادى از انسان دفاع مى کنند و به خاطر انسان خشم مى گيرند با اينکه انسان را نمى شناسند و هيچ رابطه اى جز قوم و خويشى با انسان ندارند.
(پس بر انسان لازم است دست خود را از آزار قوم و خويش خود کوتاه بدارد) و من از آيات قرآنى شواهدى برايتان در اين باب مى خوانم آنگاه على (عليه السلام) در بين آيات نامبرده اين آيه را تلاوت کردند: «لو ان لى بکم قوة او اوى الى رکن شديد».
آنگاه على (رضى اللّه عنه ) فرمود: رکن شديد، همين عشيره و قوم و خويش است چون لوط (عليه السلام) قوم و قبيله اى نداشت و سوگند به خدايى که جز او معبودى نيست به همين جهت بود که خداى تعالى بعد از لوط هيچ پيغمبرى مبعوث نکرد مگر از ميان افرادى که توانگر از حيث قوم و خويش بودند.
داستان لوط «ع» و قوم او از زبان امام باقر «ع»
مؤلف: آخر اين روايت ، هم از طريق اهل سنت روايت شده و هم از طريق شيعه.
و در کافى در حديث ابى زياد حمار از امام ابى جعفر (عليه السلام ) که در بحث روايتى سابق نقل شد اين تتمه آمده که امام فرمود: ملائکه نزد لوط آمدند زمانى که او در مزرعه اى نزديک قريه مشغول بود، نخست سلام کردند در حالى که عمامه بر سر داشتند و لوط وقتى آنان را ديد که قيافه هايى زيبا و لباسى سفيد و عمامه اى سفيد بر تن دارند تعارف رفتن به منزل کرد.
ملائکه گفتند: بله برويم منزل، لوط از جلو و آنان دنبالش به راه افتادند در بين راه لوط از تعارفى که کرده بود پشيمان شد و با خود گفت: اين چه پيشنهادى بود که من کردم چگونه اين سه جوان را به منزل ببرم با اينکه مردم قريه را مى شناسم که چه وضعى دارند، به ناچار رو کرد به ميهمانان و گفت : متوجه باشيد که به سوى شرارى از خلق خدا مى رويد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲۲
جبرئيل وقتى اين کلام را از لوط شنيد به همراهانش گفت : ما در نازل کردن عذاب بر اين قوم عجله نمى کنيم تا لوط سه بار اين شهادتش را اداء کند فعلا يک بارش را اداء کرد، ساعتى به طرف ده راه رفتند باز جناب لوط رو کرد به ميهمانان و گفت : شما به سوى شرارى از خلق خدا مى رويد.
جبرئيل گفت : اين دو بار. و سپس لوط همچنان به راه ادامه داد تا رسيدند به دروازه شهر در آنجا نيز بار ديگر رو کرد به ميهمانان و گفت : شما به سوى شرارى از خلق خدا مى رويد. جبرئيل گفت اين سه بار. و سپس لوط داخل شد آنان نيز با وى داخل شدند تا اينکه به خانه رسيدند.
همسر لوط وقتى ميهمانان را با آن قيافه هاى زيبا ديد به بالاى بام رفت و کف زدن آغاز کرد تا به مردم وضع را بفهماند ولى کسى متوجه نشد و صداى کف زدن او را نشنيد به ناچار آتش دود کرد مردم وقتى دود را از خانه او ديدند دوان دوان به سوى درب خانه لوط روى آوردند بطورى که يکديگر را هل مى دادند تا به در خانه رسيدند، زن از بالاى بام پايين آمد و گفت : در خانه ما افرادى آمده اند که زيباتر از آنان هيچ قومى را نديده ام مردم به در خانه آمدند تا داخل شوند.
لوط وقتى ديد مردم دارند مى آيند برخاسته نزد قوم آمد و گفت : اى مردم ! از خدا بترسيد و مرا نزد ميهمانانم رسوا مکنيد مگر يک انسان رشد يافته در بين شما نيست ؟ آنگاه گفت : اين دختران من در اختيار شمايند و آنها براى شما حلالتر و پاکيزه ترند، و با اين کلامش مردم را به عملى حلال دعوت کرد، ليکن مردم گفتند: ما به دختران تو حقى نداريم و تو خود مى دانى ما چه مى خواهيم.
لوط از در حسرت به ملائکه گفت : اى کاش نيرويى پيدا مى کردم و يا پناهگاهى محکم مى داشتم . جبرئيل به همراهانش گفت : اگر لوط مى دانست چه نيرويى در داخل خانه اش دارد اين آرزو را نمى کرد.
از سوى ديگر لحظه به لحظه تعداد جمعيت فزونتر مى شد تا آنکه داخل شوند، جبرئيل صيحه اى بر آنان زد و به لوط گفت : اى لوط رهايشان کن تا داخل شوند همين که داخل شدند جبرئيل انگشت خود را به طرف آنان پايين آورد که ناگهان همه آنها کور شدند اين است که خداى تعالى درباره اش فرمود: «فطمسنا اعينهم - پس ما چشم آنان را بى نور، و کور گردانيديم».
آنگاه جبرئيل لوط را که داشت از مردم جلوگيرى مى کرد صدا زد و به او گفت : ما جوانانى از جنس بشر نيستيم بلکه فرستادگان پروردگار تو هستيم و آنها دستشان به تو نمى رسد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲۳
تو دست اهلت را بگير و در قطعه اى از همين شب بيرون ببر، جبرئيل اين را نيز گفت که : ما ماءمور شده ايم به اينکه اين قوم را هلاک سازيم . لوط گفت : اى جبرئيل حال که چنين است پس عجله کن.
جبرئيل گفت : موعدشان صبح است و مگر صبح نزديک نيست ؟ سپس به لوط دستور داد تا اهل خود را بردارد و ببرد مگر همسرش را، آنگاه جبرئيل با بال خود آن شهر را از طبقه هفتم ريشه کن نموده آنقدر به آسمان بالا برد که اهل آسمان صداى عوعو سگها و آواز خروسها را شنيدند آنگاه شهر را زير و رو به زمين انداخت و بارانى از سنگ و کلوخ بر آن شهر و بر اطراف آن بباريد.
مؤلف: اينکه در آخر روايت آمده که جبرئيل شهر را از طبقه هفتم ريشه کن نموده تا آسمان بالا برد، به حدى که اهل آسمان دنيا صداى عوعو سگها و بانگ خروسهاى شهر را شنيدند، امرى است خارق العاده هر چند که از قدرت خداى تعالى بعيد نيست و نبايد آن را بعيد شمرد و ليکن در ثبوت آن ، امثال اين روايت که خبرى واحد بيش نيست کفايت نمى کند.
علاوه بر اين ، سنت الهى بر اين جريان يافته که معجزات و کرامات را بر مقتضاى حکمت جارى سازد و چه حکمتى در اين هست که شهر (از طبقه هفتم زمين ريشه کن شود) و آنقدر بالا برود که ساکنان آسمان صداى سگ و خروس آن را بشنوند، شنيدن صداى سگ و خروس چه تاءثيرى در عذاب قوم لوط و يا در تشديد عذاب آنها دارد؟!
و اينکه بعضى از مفسرين در توجيه آن گفته اند: ممکن است اين عمل خارق العاده و عجيب خود لطفى بوده باشد براى اينکه خبردار شدن نسلهاى آينده از طريق معصومين ، مؤ منين آنان را به اطاعت خدا و دورى از نافرمانى او نزديکتر سازد.
ليکن اين سخن مورد اشکال است براى اينکه پديد آوردن حوادث عظيم و شگفت آور و خارق العاده به اين منظور که ايمان مؤ منين قوى شود و اهل عبرت از ديدن آن حوادث عبرت گيرند هر چند خالى از لطف نيست ليکن وقتى اين کار لطف خواهد بود که خبردار شدن از آن حوادث به طريق حس باشد و مردم خودشان آن امور را ببينند تا مؤ منين ايمانشان زيادتر گشته و اهل معصيت عبرت بگيرند و يا حداقل اگر به چشم خود نديده اند به طريق علمى ديگرى آن را کشف کنند.
و اما اينکه يک خبر واحد و يا ضعيف السند که هيچگونه حجتى ندارد و به هيچ وجه قابل اعتناء نيست معنا ندارد که خداى تعالى امورى عجيب و غريب و خارق العاده پديد بياورد تا نسلهاى آينده از طريق چنين خبرى آن را بشنوند و عبرت بگيرند و از عذاب او بهراسند، اين يکى ، و يکى ديگر اينکه معنا ندارد عذاب يک قوم را تشديد کنند تا مردمى ديگر عبرت بگيرند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲۴
اينگونه کارها سنت طاغيان و جباران از بشر است آن هم جباران نادان و نفهم که شکنجه يک بيچاره اى را تشديد مى کنند تا از ديگران زهر چشم بگيرند و خداى عزوجل از چنين اعمالى مبراء است .
بررسی سخن صاحب المنار، در رد کيفيت عذاب سرزمين قوم لوط «ع»
صاحب المنار در تفسير خود گفته : در خرافات مفسرين که از روايات اسرائيلى نقل شده آمده که جبرئيل شهر لوط را با بال خود از طبقات زيرين زمين ريشه کن ساخته و آن را تا عنان آسمان بالا برد بطورى که اهل آسمان صداى سگها و مرغهاى آن شهر را شنيدند آنگاه شهر مزبور را از همان جا پشت و رو نموده به زمين زد، طورى که بالاى شهر، زير زمين رفت و زير شهر بالا آمد.
و اين تصور بر اساس اعتقاد متصورش درست در مى آيد که لابد معتقد بوده به اينکه اجرام آسمانى نيز سکنه دارد و اين اجرام در موقعيتى قرار دارند که ممکن است ساکنان زمين چه انسانها و چه حيوانات به آنان نزديک بشوند و همچنان زنده بمانند، با اينکه مشاهده و آزمايشهاى فعلى اين تصور را باطل مى سازد و در اين ايام که من اين اوراق را مى نويسم ثابت شده که هواپيماها وقتى مسافت زيادى بالا بروند به جايى مى رسند که فشار هوا آنقدر کم مى شود که زنده ماندن انسان در آنجا محال است و به همين جهت براى کسانى که بخواهند تا آن ارتفاع بالا بروند کپسولهايى پر از اکسيژن مى سازند و در آن ، مقدارى از اکسيژن مى ريزند که براى آنان کافى باشد و مادامى که در جو بالا قرار دارند از آن استنشاق کنند.
در کتاب مجيد الهى نيز به اين مساءله يعنى نبودن اکسيژن در جو آسمان و اينکه بالا رفتن به آسمان سينه را تنگ و تنفس را مشکل مى کند اشاره اى آمده و فرموده: «فمن يرد اللّه ان يهديه يشرح صدره للاسلام و من يرد ان يضله يجعل صدره ضيقا حرجا کانما يصعد فى السماء».
پس اگر بگويد: اين عملى که از جبرئيل نقل شده چيزى است که عقل آن را محال نمى داند، و خلاصه کلام اينکه از ممکنات عقلى است و وقوع آن از باب خارق العاده است پس نبايد تصديق آن را موقوف بر اين بدانيم که وضع خلقت آسمانها و سنن کاينات آن را جايز و ممکن بداند چون قوانين جارى در نظام عالم ربطى به معجزه ، که اساسش شکستن هر نظام و قانونى است ندارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲۵
در پاسخ مى گوييم: بله، وليکن شرط اول قبول روايت در جايى که روايت از امرى خبر مى دهد که بر خلاف سنن و نواميس و قوانينى است که خداى تعالى با آن نواميس نظام عالم را بپا داشته و آن را مايه آبادى و يا خرابى قرار داده بايد چنين خبرى از وحى الهى منشاء گرفته و به نقل متواتر از معصوم نقل شده باشد و يا حداقل سندى صحيح و متصل به عصر معصوم داشته و هيچ ناشناخته اى در سند و متن آن نباشد.
و حال آنکه ما نه در کتاب خداى تعالى چنين چيزى را مى بينيم و نه در حديثى که با سندى متصل به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) رسيده باشد و نه حکمت خدا اقتضاء مى کند که سرزمين لوط آنقدر به آسمان بلند شود که صداى سگهايش به گوش سکان آسمان برسد و اين ماجرا تنها از بعضى تابعين يعنى کسانى که عصر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را درک نکرده بودند نقل شده نه صحابه که آن جناب را درک کرده اند و ما هيچ شکى نداريم در اينکه اين روايت از رواياتى است که اسرائيليها ساخته و در دست و دهان مسلمانان ساده لوح انداخته اند.
از جمله حرفهايى که زدهاند اين است که گفته اند عدد مردم آن شهر چهار ميليون نفر بوده در حالى که همه بلاد فلسطين گنجايش اين عدد انسان را ندارد، پس اين ميليونها انسان چگونه در آن چهار قريه جا گرفته بودند؟
و اينکه گفته اين حديث از احاديثى است که تابعين آن را نقل کرده اند نه صحابه ، درست نيست براى اينکه او توجه نداشته که حديث مورد بحث از «ابن عباس » و «حذيفة بن اليمان » روايت شده و در روايت ابن عباس (بطورى که الدر المنثور آن را از اسحاق بن بشر، و ابن عساکر آن را از طريق جويبر، و مقاتل آن را از ضحاک نقل کرده اند) آمده: «
همين که چهره صبح نمايان شد جبرئيل دست به کار قريه هاى لوط شد و آنچه از مردان و زنان و ميوه ها و مرغان در آنها بود همه را گرد آورده در هم پيچيد و سپس زمين را از طبقات زيرين در آورده زير بال خود گرفت و به طرف آسمان دنيا بالا برد (تا جايى که ) ساکنان آسمان دنيا صداى سگها و مرغان و زنان و مردان را از زير بال جبرئيل شنيدند آنگاه آن سرزمين را پشت و رو به پايين انداخت و دنبالش رگبارى از سنگريزه بر آن سرزمين بباريد، و سنگها براى آن بود که اگر چوپانها و تجار در آن سرزمين باقى مانده اند آنها نيز به هلاکت برسند...».
و در روايت حذيفه بن اليمان (بطورى که الدر المنثور آن را از عبد الرزاق و ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم از حذيفه نقل کرده اند) آمده:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲۶
جبرئيل اجازه خواست تا آنان را هلاک کند اجازه اش دادند پس آن زمين را که اين قوم بر روى آن زندگى مى کردند بغل گرفت و به بالا برد بطورى که اهل آسمان دنيا صداى سگها را شنيدند آنگاه آتشى در زير آنان روشن کرد و سپس زمين را با اهلش زير و رو کرد و همسر لوط که با آن قوم بود از صداى سقوط، متوجه پشت سر خود شد فهميد که وضع از چه قرار است ولى تا خواست به خود بيايد عذاب که يکى از همان سنگها بود او را گرفت...
و اما از تابعين ، جمعى آن را نقل کرده اند از آن جمله از سعيد بن جبير، مجاهد، ابى صالح و محمد بن کعب قرظى است و از سدى نيز نقلى رسيده که خيلى غليظتر از اين است در نقل او آمده که گفت : چون قوم لوط به صبح نزديک شدند جبرئيل نازل شد و زمين را از طبقه هفتم ريشه کن نموده آن را به دوش گرفت و تا آسمان دنيا بالا برد و سپس آن را به زمين زد...
پس اينکه گفت : روايت از صحابه نقل نشده حرف درستى نيست ، و اما اينکه گفته: «در قبول روايت شرط شده که حتما بطور متواتر از معصوم رسيده باشد و سندش صحيح و متصل به شخص معصوم باشد و در سندش شذوذ و فرد ناشناخته نباشد و اهل رجال سندش را بى اعتبار ندانسته باشند» اين مطلب مساءله اى است اصولى که امروز پنبه اش را زده و به اين نتيجه رسيده اند که خبر اگر متواتر باشد و يا همراه با قرائنى باشد که خبر را قطعى الصدور سازد چنين خبرى بدون شک حجت است و اما غير اينگونه خبر حجيت ندارد مگر اخبار آحادى که در خصوص احکام شرعى و فرعى وارد شده باشد که اگر خبر موثق باشد يعنى صدور آن به ظن نوعى مظنون باشد آن نيز حجت است.
زيرا حجيت شرعى خود يکى از اعتبارات عقلائى است که اثر شرعى به دنبال دارد، پس اگر خبر در مورد حکمى شرعى وارد شده جعل شرعى مى پذيرد، يعنى شارع مى تواند آن خبر را حجت کند هر چند که متواتر نباشد، و اما مسائل غير شرعى يعنى قضاياى تاريخى و امور اعتقادى معنا ندارد که شارع خبرى را در مورد آنها حجت کند چون حجت بودن خبرى که مثلا مى گويد در فلان تاريخ فلان حادثه رخ داده اثر شرعى ندارد و معنا ندارد که بگويد غير علم ، علم است و حکم کند به اينکه هر چند شما به فلان واقعه تاريخى علم نداريد ولى به خاطر فلان خبر واحد تعبدا آن واقعه را قبول کنيد همانطور که اگر خود ناظر آن واقعه بوديد قبول مى کرديد (به خلاف احکام شرعى که اگر شارع حکم کند به
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲۷
اينکه طبق خبر واحدى که مثلا در مورد حکمى شرعى به تو رسيده عمل کن که در اين صورت هر چند علم به واقعيت آن حکم و به حکم واقعى آن موضوع نداريم ليکن علم داريم به اينکه اگر طبق اين خبر عمل کنيم عقاب نخواهيم داشت ) و اما مسايل تاريخى صرف که ما نسبت به آنها تکليفى نداريم درباره آنها حجت نمى خواهيم گو اينکه موضوعات و حوادث خارجى ، احيانا اثرى شرعى دارند.
(مثلا اگر با دليل تاريخى محکم ثابت شود که فلان صحابه در فلان واقعه ، از اسلام خارج شد، بيزارى جستن و يا لعنت کردن او از نظر شرع عملى حلال مى شود) و ليکن اينگونه آثار از آنجا که جزئى است، متعلق جعل شرعى نمى شود چون جعل شرعى تنها متعرض کليات مسايل است ، خواننده محترم مى تواند بحث مفصل اين مساءله را در علم اصول ببيند.
و در الدر المنثور است که ابن مردويه از ابى بن کعب روايت کرده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) فرمود: خداى تعالى لوط را رحمت کند که به رکنى شديد پناهنده مى شد و نمى دانست که رکن شديد در خانه اوست .
مراد از «رکن شديد» که لوط «ع»، تمناى آن را داشت
مؤلف : مقامى که لوط در آن مقام با قوم خود بگو مگو داشت به تقواى الهى و اجتناب از فسق و فجور دعوتشان مى کرد و همچنين ظاهر سياق آياتى که اين بگو مگو را حکايت مى کنند اين است که لوط (عليه السلام ) در اينکه گفت: «لو ان لى بکم قوة » آرزوى داشتن انصارى رشد يافته از ميان قومش و يا غير قومش مى داشت ، و در جمله «او اوى الى رکن شديد» آرزو کرده که اى کاش انصارى از غير اين قوم مى داشتم ، بستگان و عشيره و دوستان و غمخوارانى خدا دوست مى داشتم تا مرا در دفاع از اين ميهمانان يارى مى کردند.
ولى او نمى دانست که رکن شديد در همان لحظه داخل خانه او است و آن عبارت بود از جبرئيل و همراهانش يعنى ميکائيل و اسرافيل ، و به همين جهت به محضى که آرزوى داشتن رکنى شديد کرد بدون فاصله پاسخش دادند که: «يالوط انا رسل ربک لن يصلوا اليک » يعنى اى لوط ما آنطور که تو و اين مردم پنداشته ايد جوانانى امرد از جنس بشر نيستيم بلکه فرستادگان پروردگار تو هستيم و اين مردم به تو نخواهند رسيد.
لوط (عليه السلام ) در هيچ حالى از آن احوال از پروردگارش غافل نبود و اين معنا را از نظر دور نمى داشت که هر چه نصرت هست از ناحيه خداست و او را فراموش نکرده بود تا ناصرى غير او آرزو کند و حاشا بر مقام اين پيغمبر بزرگوار از مثل چنين جهلى مذموم چگونه
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲۸
ممکن است با اين که خداى تعالى درباره آن جناب فرموده: «اتيناه حکما و علما... و ادخلناه فى رحمتنا انه من الصالحين».
پس اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) فرمود: اگر مى دانست که جبرئيل در خانه او است هرگز آرزوى رکن شديدى نمى کرد معنايش اين است که جبرئيل و ساير ملائکه با او بودند و او اطلاعى نداشت ، نه اينکه معنايش چنين باشد که خداى تعالى با او بود و او جاهل به مقام پروردگارش بود.
پس اينکه در بعضى از روايات که عبارت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را نقل مى کند اشاره شده به اينکه مراد لوط از رکن شديد، خداى سبحان بوده نه ملائکه نظريه اى بوده که بعضى از راويان حديث داده نه اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) چنان فرموده باشد، نظير روايتى که از ابو هريره نقل شده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) فرمود: «خدا رحمت کند لوط را که همواره به رکنى شديد پناهنده مى شد يعنى خداى تعالى...».
و باز نظير روايتى که از طريقى ديگر از او نقل شده که گفت : ((رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) فرمود: خدا لوط را بيامرزد که همواره به رکنى شديد پناه مى برد)). و بعيد نيست که ابوهريره در اين سند حديث را نقل به معنا کرده باشد و کلام رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را بجاى «خدا بيامرزد»، «خدا رحمت کند» بوده و راوى آن را تغيير داده باشد تا بفهماند لوط در رعايت ادبى از آداب عبوديت کوتاهى کرده و يا با جهلى که به مقام پروردگارش داشته و او را از ياد برده مرتکب گناهى از گناهان شده چون يک پيامبر نبايد پروردگار خود را فراموش کند.
«گفتارى در چند فصل پيرامون داستان لوط «ع» و قوم او»
داستان قوم لوط در قرآن
۱ - داستان لوط و قومش در قرآن : لوط (عليه السلام ) از کلدانيان بود که در سرزمين بابل زندگى مى کردند و آن جناب از اولين کسانى بود که در ايمان آوردن به ابراهيم (عليه السلام ) گوى سبقت را ربوده بود، او به ابراهيم ايمان آورد و گفت : «انى مهاجر الى ربى ». در نتيجه خداى تعالى او را با ابراهيم نجات داده به سرزمين فلسطين ، «ارض مقدس » روانه کرد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲۹
«و نجينا و لوطا الى الارض التى بارکنا فيها للعالمين » پس لوط در بعضى از بلاد آن سرزمين منزل کرد، (که بنا به بعضى از روايات و بنا به گفته تاريخ و تورات آن شهر سدوم بوده ).
مردم اين شهر و آباديها و شهرهاى اطراف آن که خداى تعالى آنها را در سوره توبه آيه ۷۰ مؤ تفکات خوانده ، بت مى پرستيدند و به عمل فاحشه لواط مرتکب مى شدند و اين قوم اولين قوم از اقوام و نژادهاى بشر بودند که اين عمل در بينشان شايع گشت ، و شيوع آن به حدى رسيده بود که در مجالس عموميشان آن را مرتکب مى شدند، تا آنکه رفته رفته عمل فاحشه سنت قومى آنان شد و عام البلوى گرديد و همه بدان مبتلا گشته ، زنان بکلى متروک شدند و راه تناسل را بستند.
«لذا خداى تعالى لوط را به سوى ايشان گسيل داشت».
و آن جناب ايشان را به ترس از خدا و ترک فحشاء و برگشتن به طريق فطرت دعوت کرد و انذار و تهديدشان نمود ولى جز بيشتر شدن سرکشى و طغيان آنان ثمرهاى حاصل نگشت و جز اين پاسخش ندادند که اينقدر ما را تهديد مکن اگر راست ميگويى عذاب خدا را بياور، و به اين هم اکتفاء ننموده تهديدش کردند که: «لئن لم تنته يا لوط لتکونن من المخرجين - اگر اى لوط دست از دعوتت بر ندارى تو را از شهرمان خارج خواهيم کرد» و کار را از صرف تهديد گذرانده ، به يکديگر گفتند: خاندان لوط را از قريه خود خارج کنيد که آنها مردمى هستند که مى خواهند از عمل لواط پاک باشند.
عاقبت امر قوم لوط «ع»
۲ - عاقبت امر اين قوم : جريان به همين منوال ادامه يافت ، يعنى از جناب لوط (عليه السلام ) اصرار در دعوت به راه خدا و التزام به سنت فطرت و ترک فحشا، و از آنها اصرار بر انجام خبائث تا جايى که طغيانگرى ملکه آنان شد و کلمه عذاب الهى در حقشان ثابت و محقق گرديد، پس خداى رسولانى از فرشتگانى بزرگ و محترم براى هلاک کردن آنان ماءمور کرد، فرشتگان اول بر ابراهيم (عليه السلام ) وارد شدند و آن جناب را از ماءموريتى که داشتند (يعنى هلاک کردن قوم لوط) خبر دادند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳۰
جناب ابراهيم (عليه السلام ) با فرستادگان الهى بگومگوئى کرد تا شايد بتواند عذاب را از آن قوم بردارد، و ملائکه را متذکر کرد که لوط در ميان آن قوم است ، فرشتگان جواب دادند که ما بهتر مى دانيم در آنجا چه کسى هست و به موقعيت لوط و اهلش از هر کس ديگر مطلع تريم و اضافه کردند که مساءله عذاب قوم لوط حتمى شده و به هيچ وجه برگشتنى نيست.
فرشتگان از نزد ابراهيم به سوى لوط روانه شدند و به صورت پسرانى امرد مجسم شده ، به عنوان ميهمان بر او وارد شدند، لوط از ورود آنان سخت به فکر فرو رفت چون قوم خود را مى شناخت و مى دانست که به زودى متعرض آنان مى شوند و به هيچ وجه دست از آنان بر نمى دارند، چيزى نگذشت که مردم خبردار شدند، به شتاب رو به خانه لوط نهاده و به يکديگر مژده مى دادند.
لوط از خانه بيرون آمد و در موعظه و تحريک فتوت و رشد آنان سعى بليغ نمود تا به جايى که دختران خود را بر آنان عرضه کرد و گفت : اى مردم ! اين دختران من در اختيار شمايند و اينها براى شما پاکيزه ترند پس ، از خدا بترسيد و مرا نزد ميهمانانم رسوا مسازيد، آنگاه از در استغاثه و التماس در آمد و گفت : آيا در ميان شما يک نفر مرد رشيد نيست ؟ مردم درخواست او را رد کرده و گفتند: ما هيچ علاقه اى به دختران تو نداريم و به هيچ وجه از ميهمانان تو دست بردار نيستيم.
لوط (عليه السلام ) ماءيوس شد و گفت : اى کاش نيرويى در رفع شما مى داشتم و يا رکنى شديد مى بود و به آنجا پناه مى بردم.
در اين هنگام ملائکه گفتند: اى لوط ما فرستادگان پروردگار توايم ، آرام باش که اين قوم به تو نخواهند رسيد، آنگاه همه آن مردم را کور کردند و مردم افتان و خيزان متفرق شدند.
فرشتگان سپس به لوط (عليه السلام ) دستور دادند که شبانه اهل خود را برداشته و در همان شب پشت به مردم نموده ، از قريه بيرون روند و احدى از آنان به پشت سر خود نگاه نکند ولى همسر خود را بيرون نبرد که به او آن خواهد رسيد که به مردم شهر مى رسد، و نيز به وى خبر دادند که بزودى مردم شهر در صبح همين شب هلاک مى شوند.
صبح ، هنگام طلوع فجر، صيحه آن قوم را فرا گرفت و خداى سنگى از
گل ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳۱
نشاندار که نزد پروردگارت براى اسرافگران در گناه آماده شده بر آنان بباريد و شهرهايشان را زير و رو کرد و هر کس از مؤ منين را که در آن شهرها بود بيرون نمود، البته غير از يک خانواده هيچ مؤ منى در آن شهرها يافت نشد و آن خانواده لوط بود و آن شهرها را آيت و مايه عبرت نسلهاى آينده کرد تا کسانى که از عذاب اليم الهى بيم دارند با ديدن آثار و خرابه هاى آن شهرها عبرت بگيرند و در اينکه ايمان و اسلام منحصر در خانواده لوط بوده و عذاب همه شهرهاى آنان را گرفته ، دو نکته هست:
اول اينکه اين جريان دلالت مى کند بر اينکه هيچ يک از آن مردم ايمان نداشتند، و دوم اينکه فحشا تنها در بين مردان شايع نبوده بلکه در بين زنان نيز شيوع داشته ، چون اگر غير از اين بود نبايد زنها هلاک مى شدند و على القاعده بايد عده زيادى از زنها به آن جناب ايمان مى آوردند و از او طرفدارى مى کردند چون لوط (عليه السلام ) مردم را دعوت مى کرد به اينکه در امر شهوترانى به طريقه فطرى باز گردند و سنت خلقت را که همانا وصلت مردان و زنان است سنت خود قرار دهند و اين به نفع زنان بود و اگر زنان نيز مبتلا به فحشا نبودند بايد دور آن جناب جمع مى شدند و به وى ايمان مى آوردند ولى هيچ يک از اين عکس العملها در قرآن کريم درباره زنان قوم لوط ذکر نشده.
و اين خود مؤيد و مصدق رواياتى است که در سابق گذشت که ميگفت : فحشا در بين مردان و زنان شايع شده بود، مردان به مردان اکتفا کرده و با آنان لواط مى کردند و زنان با زنان مساحقه مى نمودند.
۳ - شخصيت معنوى لوط (عليه السلام ): لوط (عليه السلام ) رسولى بود از ناحيه خداى تعالى بسوى اهالى سرزمين «مؤ تفکات » که عبارت بودند از شهر «سدوم » و شهرهاى اطراف آن (و بطورى که گفته شده چهار شهر بوده : ۱ - سدوم ۲ - عموره ۳ - صوغر ۴ - صبوييم ) و خداى تعالى آن جناب را در همه مدائح و اوصافى که انبياى گرام خود را بوسيله آنها توصيف کرده شرکت داده است.
و از جمله توصيف ها که براى خصوص آن جناب ذکر کرده اين است که فرموده: «و لوطا اتيناه حکما و علما و نجيناه من القرية التى کانت تعمل الخبائث انهم کانوا قوم سوء فاسقين و ادخلناه فى رحمتنا انه من الصالحين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳۲
رده:تفسیر المیزان