المیزان جلد۱۰ بخش۴۵
بنابراين اگر در معامله اى از راه نقص مکيال و ميزان به او خيانتى شود که خودش ملتفت نگردد تدبير او در زندگيش تباه و تقدير و اندازه گيريش باطل مى شود و با اين خيانت ، نظام معيشت او از دو جهت مختل مى گردد: يکى از جهت آن کالايى که مى خرد و لازمه زندگيش را تاءمين مى کند و ديگرى از جهت آنچه که به عنوان بها مى پردازد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴۴
در جهت اول احتياجش آنطور که بايد برآورده نمى شود و در جهت دوم پولى بيشتر از آنچه گرفته است مى پردازد، پول زايدى که در به دست آوردنش تلاشها کرده و خود را خسته نموده است ، در نتيجه ديگر نمى تواند به اصابه و درستى نظر و حسن تدبير خود اعتماد کند، و در مسير زندگى دچار خبط و سرگيجه مى شود و اين خود فساد است .
حال اگر اين فساد از يک نفر و دو نفر تجاوز نموده و در کل افراد شيوع يابد فساد در مجتمع شيوع يافته و چيزى نمى گذرد که وثوق و اعتماد به يکديگر را از دست داده ، امنيت عمومى از آن جامعه رخت بر مى بندد و اين خود نکبتى است عمومى که صالح و طالح (غير صالح )، و کم فروش و غير کم فروش را به يک جور دامن گير مى شود و اجتماعشان بر اساس نيرنگ و افساد حيات اداره مى شود نه بر اساس تعاون براى تحصيل سعادت ، و لذا خداى تعالى مى فرمايد: «و اوفوا الکيل اذا کلتم و زنوا بالقسطاس المستقيم ذلک خير و احسن تاويلا».
سودهاى حاصل از کم فروشى و تضييع حقوق ديگران براى مؤ منين ، خير بشمار نمىرود. بلکه بهره خدايى و رزق حلال (بقية اللّه ) براى مؤ منان بهتر است
بَقِيَّت اللَّهِ خَيرٌ لَّکُمْ إِن کنتُم مُّؤْمِنِينَ وَ مَا أَنَا عَلَيْکُم بحَفِيظٍ
کلمه «بقيه » به معناى باقى است و مراد از آن ، سودى است که از معامله براى فروشنده بعد از تمام شدن معامله باقى مى ماند و آن را در مصارف زندگى و در حوايجش خرج مى کند، گو اينکه مبادله در اولين بار که باب شد براى اين نبود که صاحب کالا در معامله چيزى اضافه بر ارزش کالا بگيرد، و به اصطلاح سود ببرد، الان هم قصد اولى متعاملين اين نيست بلکه قصد اول اين است که مثلا زارعى که حاصل خود را برداشته زايد بر مقدار احتياج خود و خانواده اش را بدهد و در ازاى آن چيزهايى که ديگران به دست آورده و بيش از مقدار حاجتشان دارند بگيرد تا در نتيجه همه افراد مجتمع همه حوايج ضرورى خود را دارا شوند قصد اولى از مبادله اين بوده و اکنون نيز همين است ولى رفته رفته عمل دادوستد حرفه اى شد به نام تجارت ، و افرادى اين را کار رسمى و ممر معيشت خود کردند يعنى يک کالا و يا انواع مختلفى کالا را از ديگران مى خرند (نه اينکه خود بسازند و توليد کنند) و آنگاه آن را با بهايى بيشتر در اختيار ديگران (که به آن متاعها احتياج دارند) قرار مى دهند و از بهاى بيشتر هر کالا مقدارى به سرمايه خود مى افزايند، ديگران نيز به دادن آن بهاى بيشتر راضى هستند زيرا او در تهيه انواع مختلف کالا (از نقاط دور و نزديک و همچنين در نگهدارى و توزيع آن بين مشترى هايش ) زحمت مى کشد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴۵
مشتريان نيز بهاى بيشتر را بخاطر همين زحمات او مى دهند چون او با اين عمل خود امر دادوستد را براى آنان آسان مى سازد، پس تاجر در تجارتش ربحى مشروع دارد، ربحى که مجتمع به مقتضاى فطرتش به دادن آن راضى است زيرا همانطور که گفتيم او از نقاط مختلف ، اجناس مختلف و کالاهاى مورد حاجت مجتمع را گرد مى آورد و راه افراد مجتمع را نزديک مى کند.
پس منظور جمله مورد بحث اين است که اگر به خداى تعالى ايمان داريد ربحى که بقيه اى است الهى و خداى تعالى شما را از طريق فطرتتان بسوى آن بقيه هدايت فرموده بهتر است از مالى که شما آن را از طريق کم فروشى و نقص مکيال و ميزان به دست مى آوريد، آرى مؤ من تنها از راه مشروع از مال بهره ورى مى کند، از راهى که خداى تعالى او را از طريق حلال به آن راهنمايى کرده و اما مالهاى ديگر که خدا آن را نمى پسندد و مردم نيز آن را به حسب فطرتشان نمى پسندند، خيرى در آن نيست و انسان با ايمان احتياجى به چنين مالى ندارد.
بعضى از مفسرين گفته اند: اشتراط به ايمان در جمله «ان کنتم مؤ منين - اگر ايمان داريد» براى اين است که بفهماند اشتراط ايمان تنها براى علم به صحت کلام خداى تعالى است نه براى اصل آن کلام ، يعنى در حقيقت خواسته است بفرمايد: اگر ايمان داشته باشيد علم پيدا مى کنيد و مى فهميد که سخن من درست است و بقية اللّه برايتان بهتر است .
بعضى ديگر گفته اند: معناى آيه اين است که ثواب اطاعت خدا براى شما بهتر است اگر مؤ من باشيد. و معلوم است که اين مفسر بقية اللّه را به معناى ثواب آخرتى خداى تعالى گرفته ، و نيز معلوم است که خداى تعالى به کسى ثواب اطاعت مى دهد که ايمان داشته باشد. بعضى ديگر نيز معانى ديگرى براى شرط مورد بحث کرده اند.
«و ما انا عليکم بحفيظ» - يعنى هيچ چيز شما به قدرت من بستگى ندارد، نه جانتان ، نه عملتان ، نه طاعتتان و نه رزق و نعمتتان ، براى اينکه من تنها و تنها رسولى براى شما هستم و جز ابلاغ رسالت هيچ کار و مسؤ وليت ديگرى ندارم ، اين خود شماييد که پس از دريافت رسالتم درباره خود تصميم بگيريد يا روشى را انتخاب کنيد که رشد و خير شما در آن است و يا روشى را که منتهى به سقوط شما در ورطه هلاکت مى گردد و اما من نه قادر به آنم که خير را بسوى شما جلب کنم و نه اينکه شرى را از شما دفع نمايم ، در نتيجه جمله مورد بحث نظير جمله زير خواهد بود که مى فرمايد: «فمن ابصر فلنفسه و من عمى فعليها و ما انا عليکم بحفيظ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴۶
استناد قوم شعيب (ع ) به : آزادى فکر و انديشه ، سنن ملى و مالکيت شخصى ، در رد دعوتآن حضرت
قَالُوا يَشعَيْب أَ صلَوتُک تَأْمُرُک أَن نَّترُک مَا يَعْبُدُ ءَابَاؤُنَا ...
اين جمله حکايت گفتار مردم مدين در رد حجت شعيب (عليه السلام ) است ، جمله اى است که لطيف ترين ترکيب کلامى را دارد، و هدف نهايى آن مردم اين بوده که بگويند: ما اختيار خود در زندگى خويش و اينکه چه دينى براى خود انتخاب کنيم و چگونه در اموال خود تصرف نماييم را به دست کسى نمى دهيم ، ما آزاديم و مال خود را در هر راهى که بخواهيم خرج مى کنيم و تو حق ندارى به ما امر و نهى کنى و خواسته و ميل خود را بر ما تحميل نمايى و از هر چه بدت مى آيد ما را به ترک آن وا بدارى ، و اگر بخاطر نماز و عبادتى که دارى و بخاطر اينکه مى خواهى به درگاه پروردگارت تقرب جويى در دايره اراده و کراهت خود بجوى و از دايره وجود خود تجاوز مکن ، براى اينکه تو مالک غير مصالح شخصى خود نيستى .
چيزى که هست اين منظور خود را در صورتى جالب بيان کرده اند، در عبارتى که با نوعى قدرت نمايى تواءم با ملامت آميخته است عبارتى که آن دو نکته را در قالب استفهام انکارى افاده مى کند، يعنى گفتند: آنچه تو از ما مى خواهى که پرستش بتها را ترک نموده و نيز به دلخواه خود در اموالمان تصرف نکنيم چيزى است که نمازت تو را بر آن وادار کرده و آن را در نظرت زشت و مشوه جلوه داده پس در واقع نماز تو اختياردار تو شده و تو را امر و نهى مى کند، و اينکه تو خيال کرده اى خودت هستى که از ما مى خواهى چنان بکنيم و چنين نکنيم ، اشتباه است ، اين نماز تو است که مى خواهد ما چنين و چنان کنيم در حالى که نه تو مالک سرنوشت مايى و نه نمازت ، زيرا ما در اراده و شعور خود آزاديم ، هر دينى را که بخواهيم اختيار مى کنيم و هر جور که بخواهيم در اموال خود تصرف مى کنيم بدون اينکه چيزى و کسى جلوگير ما باشد و حال که ما آزاديم غير آن دينى که دين پدرانمان بود انتخاب نمى کنيم و در اموال خود به غير آنچه دلخواه خود ما است تصرف نمى کنيم و کسى هم حق ندارد از تصرف صاحب مال در مال خودش جلوگيرى کند.
پس چه معنا دارد که نمازت تو را امر به چيزى کند و ما مجبور باشيم امرى را که به تو شده امتثال کنيم ؟ و به عبارتى ديگر اصلا چه معنا دارد که نماز تو، تو را به عمل شخص خودت امر نکند بلکه تو را به عملى که قائم به ما است و ما بايد انجامش دهيم امر کند؟ آيا اينگونه امر کردن را چيزى جز سفاهت در راى مى توان نام نهاد، از سوى ديگر ما تو را مردى حليم و رشيد مى شناسيم و کسى که به راستى حليم و رشيد است در جلوگيرى و نهى از هر کسى که به نظرش مى رسد کار بدى مى کند عجله نموده و در انتقام از کسى که به نظرش مى رسد مجرم است شتاب نمى نمايد بلکه صبر مى کند تا حقيقت امر برايش روشن گردد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴۷
اين است معناى حلم و اين است طرز رفتار شخص حليم و همچنين کسى که به راستى رشيد است در هيچ کارى که در آن ضلالت و سردرگمى است اقدام نمى کند و تو که مردى رشيد هستى چگونه به مثل چنين عمل سفيهانه اى که صورتى جز جهالت و گمراهى ندارد اقدام کرده اى ؟!
چند نکته
پس با اين بيان چند نکته روشن مى گردد:
نکته اول اينکه : اهل مدين دعوت شعيب را مستند به نماز او کردند، چون در نماز دعوت و بعث به معارضه با آن قوم است در پرستش بتها و کم فروشى آنها. و اين همان سرى است که آنها از آن اينگونه تعبير کرده اند: ((اصلاتک تامرک ان نترک ... - آيا نمازت تو را امر کرده که (ما بتپرستى را) ترک کنيم )) نه اينکه «اصلاتک تنهاک ان نعبد ما يعبد آبائنا - آيا نمازت تو را نهى کرده که آنچه را که پدرانمان مى پرستيدند بپرستيم ؟»؛ در حالى که در طبع آدمى تعبير از منع ، بوسيله نهى از فعل بهتر است از امر به ترک فعل . و به همين خاطر حضرت شعيب در پاسخ از گفتار آنان کلمه «نهى » را استعمال کرد نه کلمه «امر به ترک فعل » را و فرمود: «و ما اريد ان اخالفکم الى ما انهاکم عنه » و نگفت «الى ما آمرکم بترکه ». به هر حال منظور آيه يک چيز است و آن اين است که بفهماند آن جناب مردم را از پرستش بتها و از کم فروشى منع مى کرد، دقت بفرماييد، چون اين از لطايف اين آيه است که مملو از لطافت و نيکويى است . که با دقت بدست مى آوريد که تعبير «اصلوتک تامرک ...» در اين آيه تعبيرى است مالامال از لطافت و حسن .
نکته دوم اينکه : مردم مدين در کلام خود گفتند: «ان نترک ما يعبد اباونا - اينکه ما ترک کنيم آنچه را که پدران ما مى پرستيدند» و نگفتند: «ان نترک آلهتنا - اينکه ما خدايانمان را ترک کنيم » و يا «ان نترک الاوثان - اينکه ما بتها را ترک کنيم » و اين بدان جهت بود که خواستند با اين تعبير خود اشاره کنند به دليلى که در اين باره دارند و آن اين است که اين بتها را خود ما درست نکرده و پرستش آن را آغاز ننموده ايم بلکه پدران ما آنها را مى پرستيدند پس پرستش آنها يک سنت ملى و قومى است و چه عيبى دارد که انسان سنت ملى و ديرينه خود را که خلفها از سلف خود ارث برده اند و نسلها يکى پس از ديگرى بر طبق آن سنت نشو و نما نموده اند محترم شمرده و بر طبق آن عمل کند، ما نيز همچنان آلهه خود را مى پرستيم و به دين خود که دين آباء ما است پايبنديم و رسم ملى خود را از اينکه به بوته فراموشى سپرده شود حفظ مى کنيم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴۸
نکته سوم اينکه : مردم مدين در کلام خود کلمه «اموال » را به ضمير متکلم مع الغير اضافه نموده ، گفتند: «اموالنا» تا به حجت ديگرى که عليه شعيب (عليه السلام ) داشتند اشاره نموده ، بگويند: وقتى چيزى مال کسى شد ديگر هيچ عاقلى شک نمى کند در اينکه آن شخص مى تواند در مال خود تصرف کند و ديگران با اعتراف به اينکه مال ، مال او است حق ندارند با او درباره آن مال معارضه کنند و نيز هيچ عاقلى شک نمى کند در اينکه صاحب مال طبق روش و کيفيتى که سليقه و هوش و ذکاوتش او را هدايت مى کند مال خود را در مسير زندگيش خرج نموده و با آن ، امر معيشت خود را تدبير کند و ديگران در اين باره نيز حق مداخله در کار او را ندارند.
نکته چهارم اينکه : آن قسمت جمله «اصلوتک تامرک ... انک لانت الحليم الرشيد» که دعوت شعيب را زير سر نماز او دانسته و اينکه نسبت امر و نهى را تنها به نماز دادند و نه به کسى ديگر اساسش بر استهزاء و تمسخر بود اما آن قسمتش که او را مردى حليم و رشيد خواندند، چون از اينکه در جمله «انک لانت الحليم الرشيد» مطلب را از سه راه تاکيد کردند: يکى بوسيله حرف «ان » و يکى بوسيله حرف «لام » و يکى از اين راه که خبر «ان » را جمله اسميه آوردند، به دست مى آيد که خواسته اند به وجه قويترى حلم و رشد را براى آن جناب اثبات کنند تا ملامت و انکار عمل او و يا به عبارتى ديگر زشتى عمل او نمودارتر گردد زيرا عمل سفيهانه از هر کسى بد است ولى از کسى که حليم و رشيد است بدتر است و شخصى که داراى حلم و رشد است و هيچ شکى در حلم و رشد او نيست هرگز نبايد به چنين عمل سفيهانه اى دست بزند و عليه حريت و استقلال فکرى و عقيدتى مردم قيام نمايد.
با اين بيان روشن شد که بسيارى از مفسرين در تفسير اين آيه دچار چه اشتباهى شده اند که توصيف آن جناب به حلم و رشد را نيز از باب استهزاء گرفته و گفته اند: منظور قوم مدين از اين توصيف اين بوده که بگويند: تو نه حلم دارى و نه رشد بلکه مردى جاهل و گمراهى .
قَالَ يَقَوْمِ أَ رَءَيْتُمْ إِن کُنت عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبى وَ رَزَقَنى مِنْهُ رِزْقاً حَسناً ...
مراد از اينکه فرمود: «من بر بينه اى از پروردگارم هستم » اين است که من آيت و معجزه اى دارم که دلالت بر صدق من بر ادعاى نبوتم دارد، و مراد از اينکه گفت : «خداى تعالى از ناحيه خود رزق نيکويى به من داده » اين است که به من وحى نبوت داده که مشتمل است بر اصول معارف و فروع شرايع ، و ما در سابق توضيح اين دو کلمه را داديم .
و معناى آيه اين است که شما مردم به من خبر دهيد که اگر من فرستاده اى از ناحيه خداى تعالى بسوى شما باشم
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴۹
و مرا به وحى معارف و شرايع اختصاص داده باشد و با آيتى روشن که دلالت بر صدق من در ادعايم مى کند تاءييد کرده باشد باز هم من در راءى و روشم سفيه هستم ؟ و آيا در چنين زمينه اى آنچه من شما را بدان مى خوانم سفاهت و دعوت من ، دعوتى سفيهانه است ؟ و آيا در اين دعوت من زورگويى و تحکمى است از من بر شما و يا دعوت من سلب آزادى شما است ؟ اين من نيستم که از شما سلب آزادى کرده باشم ، اين خداى سبحان است که مالک شما و مالک هر چيز است و شما به همين جهت که مملوک خدا هستيد نسبت به ذات مقدس او نمى توانيد آزاد باشيد بلکه به حکم عقل و به مقتضاى بندگيتان بايد امر او را اطاعت نموده ، حکمش را گردن نهيد و او به مقتضاى ربوبيتش شما را به هر چه بخواهد امر مى کند که حکم تنها براى او است و شما بسوى او باز مى گرديد.
جواب شعيب (ع ) به اتهامى که قومش با او زدند که تو مى خواهى آزادى ما را سلب کنى
در جمله «و ما اريد ان اخالفکم الى ما انهيکم عنه » ماده مخالفت با حرف «الى » متعدى شده (با اينکه على القاعده بايد با حرف «فى » متعدى مى شد و مى فرمود: من نمى خواهم شما را در آنچه از آن نهيتان مى کنم مخالفت کنم ) و اگر اينطور نفرمود و در عوض فرمود: «من نمى خواهم شما را به سوى آنچه از آن نهيتان مى کنم مخالفت کنم » براى اين بوده که مخالفت در اينجا علاوه بر معناى لغوى خودش متضمن معناى ديگرى که آن معنا هميشه با حرف «الى » متعدى مى شود نيز هست نظير ميل کردن و امثال آن و در نتيجه معناى آن چنين مى شود: «من نمى خواهم با شما مخالفت نموده ، به آن چيزى که شما را از آن نهى کرده ام متمايل شوم »، بنابراين ، تقدير آيه چنين است : «ما اريد ان اخالفکم مائلا الى ما انهيکم عنه » و يا تقديرش اين است که : «ما اريد ان اميل الى ما انهيکم عنه مخالفا لکم ».
و اين جمله جواب از تهمتى است که به آن جناب زدند و گفتند او مى خواهد آزادى در عمل را از آنان سلب کند و آنان را برده خود و در تحت فرمان خود قرار دهد و بر آنان حکمرانى کند، و حاصل جواب اين است که اگر منظور شعيب اين بوده که آزادى را از مردم سلب کند (از خود سلب آزادى نمى کرد)، قهرا خودش هر چه مى خواست مى کرد و در نتيجه آنچه را که مردم را از آن نهى کرده بود مرتکب مى شد و عملا با آنان مخالفت مى کرد، و حال آنکه او نمى خواست با مردم مخالفت کند، پس آن هدف نامشروعى که مردم وى را به آن متهم کردند نداشت او تنها ميخواست به قدر توانائيش اصلاح کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵۰
توضيحى در مورد آزادى انسان و اينکه حيات اجتماعى انسان ، آزادى هاى فردى را محدودمى کند
توضيح اينکه هر چند صنع الهى انسان را مختار در کار خود آفريده و به او آزادى عمل داده بطورى که در هنگام انجام هر عملى بتواند به طرف فعل و ترک آن متمايل شود، اگر خواست آن را انجام بدهد و اگر نخواست ندهد و خلاصه کلام اينکه انسان هر چند به حسب اين نشئه يعنى نشئه خلقت ، نسبت به بنى نوع خودش که آنها نيز مثل وى هستند و در خلقت شبيه وى مى باشند آزادى تام دارد بنى نوعش نيز همين آزادى را دارند هر چه اين دارد آنها نيز دارند و هر چه که اين از آن محروم است آنان نيز محرومند و احدى حق ندارد به هواى دل خود بر ديگران تحکم کند.
الا اينکه صنع الهى انسان را مفطور کرد بر اينکه بطور دسته جمعى زندگى کند و به حکم اين فطرت زندگى او تمام و کامل نمى گردد مگر در مجتمعى از افراد نوعش ، مجتمعى که همه افراد در رفع حوايج همه تعاون داشته باشند و در عين حال هر فردى از آن مجتمع در يک مقدار مال که معادل با وزن اجتماعى او است اختصاص داشته باشد و اين بديهى است که اجتماع قوام نمى يابد و بر پاى خود استوار نمى گردد مگر بوسيله سنن و قوانينى که در آن جريان داشته باشد و حکومتى که به دست عده اى از افراد مجتمع تشکيل شود و نظم اجتماع را عهده دار شده ، قوانين را در آن جارى بسازد و همه اينها بر حسب مصالح اجتماعى صورت گرفته باشد.
پس بنابراين هيچ چاره اى جز اين نيست که تک تک افراد اجتماع قسمتى از حريت و آزادى خود را فداى قانون و سنت جارى در اجتماع کند و از آزادى مطلق و بى قيد و شرط خود چشم بپوشد تا به خاطر اين فداکارى و در مقابل اين گذشت ، از پاره اى مشتهيات خود بهره مند گردد و بقيه افراد اجتماع نيز به قسمتى از آزادى خود برسند (و اگر غير اين باشد آزادى مطلق يک نفر مى تواند از تمامى افراد اجتماع سلب آزادى کند همچنانکه ديديم و تاريخ نشان داد که يک فرد از انسان به خاطر اينکه مى خواست آزاد بى قيد و شرط باشد هم سنن و قوانين را پايمال کرد و هم از همه افراد اجتماع سلب آزادى نمود).
(پس انسان هر چند که به حسب خلقتش آزاد است اما) انسان اجتماعى در مقابل مسايل زندگى که مصالح اجتماع و منافع آن ، آن مسايل را ايجاب مى کند آزاد نيست و اگر حکومت بر سر اين مصالح و منافع تحکم مى کند و امر و نهى صادر مى کند معنايش برده گرفتن مردم ، و استکبار بر آنان نيست براى اينکه در مسايلى حکم مى راند که انسان اجتماعى در آن مسايل آزاد نيست تا حکومت سلب آزاديش کرده باشد (بلکه زندگى اجتماعى ، اين آزادى را از او سلب کرده است ) و همچنين يک فرد از مجتمع اگر ببيند که اعمال برادران اجتماعيش به
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵۱
حال مجتمع ضرر دارد و يا حداقل نفعى به حال مجتمع ندارد زيرا رکنى از ارکان مصالح اساسى را مختل و باطل مى سازد و مشاهده اينگونه اعمال از بعضى افراد مجتمع (و دلسوزيش به حال مجتمع ) وادارش کند به اينکه آن افراد را نصيحت و موعظه کند و به راه رشد، ارشادشان نموده ، به عملى امرشان کند که بر آنان واجب است و از عملى نهيشان کند که بايد از آن اجتناب کنند، به اين فرد نمى گويند تو، به افراد مجتمع تحکم کرده اى و حريت آنها را سلب نموده اى ، براى اينکه گفتيم افراد مجتمع در قبال مصالح عاليه و احکام لازم الاجراء و مصالحى که رعايتش براى مجتمع لازم است آزادى ندارند تا کسى آن را سلب کند و در حقيقت امر و نهيى که اين فرد دلسوز مى کند امر و نهى واقعى نيست بلکه امر و نهى مصالح مذکور است ، مصالحى که قائم به مجتمع ، «من حيث هو» مجتمع است مصالحى که قائم به شخصيتى وسيع به مقدار وسعت مجتمع است و اين فرد دلسوز زبان ناطق آن مصالح است و لا غير و چيزى از خود ندارد.
نشانه صدق مصلحان الهى اينست که چيزى از پيش خود نمى گويند و خود بدانچه مىگويند عمل مى کنند. بنابراين سالب آزادى ديگران نيستند
نشانى و علامت اين معنا اين است که خود آن فرد دلسوز آنچه که به مردم مى گويد انجام دهيد، انجام مى دهد و از آنچه که مردم را از ارتکاب آن نهى مى کند اجتناب دارد و فعلش مخالف قولش ، و نظرش منافى با عملش نيست ، چون طبع هر انسانى چنين است که بر منافع خود و رعايت مصالحش تحفظ دارد، حال اگر فرض شود آنچه اين فرد دلسوز، ديگران را بدان دعوت مى کند خير بوده و مشترک باشد بين او و ديگران ، هرگز خودش خلاف آن نمى کند و هرگز چيزى را که براى ديگران خير و خوب مى داند خودش آن را ترک نمى کند و به همين جهت است که شعيب (عليه السلام ) به منظور تتميم فايده و دفع هر تهمتى که ممکن است به وى بزنند (بنا به نقل قرآن کريم ) اضافه کرد که : «و ما اسالکم عليه من اجر ان اجرى الا على رب العالمين ».
پس جناب شعيب (عليه السلام ) با اين جمله اش که گفت : «و ما اريد ان اخالفکم ...» اشاره کرد به اينکه آنچه من شما را از آن نهى مى کنم از امورى است که صلاح مجتمع شما که من فردى از آنم در آن است و بر همه واجب است آن را مراعات نموده و به هيچ وجه ترک نکنند، نه اينکه پيشنهادى باشد که من به دلخواه خودم کرده باشم و شما را مجبور به انجام آن نموده باشم . و چون منظور آن جناب اين بوده ، لذا دنبالش فرمود: ((ان اريد الا الاصلاح ما استطعت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵۲
و خلاصه مقام اينکه مردم وقتى از جناب شعيب (عليه السلام ) دعوت به ترک بت پرستى و ترک کم فروشى را شنيده اند، اينطور دعوت او را رد کرده اند که : اين دعوت تو مخالف با آزادى انسانها است ، چون آزادى انسانيت حکم مى کند به اينکه انسانها هر چه بخواهند بپرستند و در اموالشان هر جور که خواستند تصرف کنند.
جناب شعيب در رد گفتار آنان فرمود: آنچه من شما را بسوى آن مى خوانم پيشنهادى از ناحيه خودم نيست تا درخواست آن با حريت شما منافات داشته باشد و استقلال شما در درک و اراده را باطل کند بلکه من فرستاده پروردگار شما به سوى شمايم و بر اين ادعايم آيت و معجزه اى روشن دارم و آنچه براى شما آورده ام از ناحيه خدايى آورده ام که مالک شما و مالک همه عالم است و شما در برابر او آزاد نيستيد بلکه بنده و عبد او هستيد و شما در آنچه او از شما خواسته نه آزادى داريد، نه اختيار و نه استقلال .
علاوه بر اين ، آنچه خداى تعالى شما را بسوى آن خوانده از امورى است که صلاح مجتمع شما و سعادت تک تک افراد شما در آن است ، هم سعادت و صلاح دنيايتان و هم سعادت و صلاح آخرتتان ، و شاهدش هم اين است که من نمى خواهم در آنچه از آن نهيتان مى کنم خلاف گفته خود عمل کنم بلکه من نيز در عمل مثل شما هستم و جز اصلاح به قدر وسع و طاقتم منظورى ندارم و در برابر اين دعوتم هيچ اجرى از شما نمى خواهم ، اجر من تنها به عهده خداى رب العالمين است .
«و ما توفيقى الا باللّه عليه توکلت و اليه انيب » - اين جمله در مقام استثناء از استطاعت است چون بعد از آنکه آن جناب به مردم فرمود: جز اصلاح مجتمع آنان بوسيله علم نافع و عمل صالح به مقدار استطاعتش منظورى ندارد در ضمن گفتارش براى خود استطاعت و قدرت اثبات کرد در حالى که عبد و مملوک از پيش خود و بطور استقلال استطاعتى ندارد و لذا آن جناب نقص و قصورى که در کلامش بود تتميم نموده ، فرمود: «و ما توفيقى الا باللّه » يعنى آنچه در مورد تدبير امور مجتمع شما از اراده من ترشح مى کند و هر استطاعتى که در توفيق و رديف کردن اسباب و مساعد کردن بعضى از آنها با بعضى ديگر بذل مى کنم و - از آن اراده و آن استطاعت و آن رديف کردن اسباب - سعادت شما را نتيجه مى گيرم همه اش از خداى سبحان است ، بدون او من هيچ قدرتى ندارم و من از احاطه او بيرون نتوانم شد و در هيچ امرى مستقل از او نيستم اوست که هر مقدار استطاعت که در من است به من داده و اوست که از طريق آن استطاعت که به من داده ، اسباب را رديف مى کند، پس استطاعت من از او و توفيقم بوسيله اوست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵۳
جناب شعيب (عليه السلام ) اين حقيقت را بيان کرد و اعتراف نمود که توفيقش از خداى تعالى است و اين خود يکى از فروعات فاطر بودن خدا نسبت به هر چيز است و همچنين از فروعات حافظ بودن خدا بر هر چيز و قائم بودنش بر هر نفسى (هر کسى ) به آنچه که انجام دهد مى باشد، همچنانکه خودش فرمود: «الحمد لله فاطر السماوات و الارض ». و نيز فرموده : «و ربک على کل شى ء حفيظ». و نيز فرموده : «افمن هو قائم على کل نفس بما کسبت ». و نيز فرمود: «ان اللّه يمسک السماوات و الارض ان تزولا».
و حاصل اين آيات اين است که خداى تعالى کسى است که اشياء را از عدم بيافريد و اعمال اشياء را نيز او به اشياء داد، روابطى هم که بين اشياء هست او برقرار کرد، چون هستى هر چيز از خدا است و او است که هر چيزى را در قبضه قدرت خود نگه داشته و آثار روابط بين اشياء را نيز در قبضه قدرتش دارد و نمى گذارد اشياء زايل گشته در پس پرده بطلان غايب گردند.
و لازمه اين مطلب اين است که خداى تعالى وکيل هر چيزى در تدبير امور آن چيز باشد پس اثر هر چيز در تحقق روابطى که بين آن اثر و ساير اشياء هست منسوب به خدا و مستند به اوست چون او محيط به هر چيز و قاهر بر آن است و در عين حال اثر آن چيز به اذن خدا منسوب به آن چيز نيز هست .
و بر کسى که خود را بنده او مى داند و عالم به مقام پروردگار خويش و عارف به اين حقيقت باشد واجب است که با انشاى توکل بر پروردگارش و رجوع به او آن حقيقت را ممثل سازد، و به همين جهت جناب شعيب (عليه السلام ) بعد از آنکه گفت : توفيقم به خدا است ، دنبالش انشاى توکل و انابه نموده ، گفت : «عليه توکلت و اليه انيب ».
گفتارى پيرامون آزادى انسان (آزادى تکوينى و تشريعى و بيان اينکه آزادى انسانمتاءثر مى شود از: اسباب و علل ، و حيات اجتماعى و مدنى )
انسان به حسب خلقتش موجودى است داراى شعور و اراده تنها او است که مى تواند براى خود هر کارى را که مى خواهد اختيارکند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵۴
و به عبارتى ديگر او در هر فعلى که به آن برخورد نموده و از آن مطلع شود (هم ) مى تواند طرف انجام دادن آن فعل را انتخاب کند و (هم ) مى تواند طرف ترک آن را برگزيند، پس هر فعلى از افعال که آوردنش براى آدمى ممکن باشد وقتى به انسان پيشنهاد شود انسان به حسب طبعش در سر يک دو راهى مى ايستد و مى انديشد که آيا اين فعل را انجام دهم و يا ترک کنم ، و اما در اصل اين اختيار مجبور و به عبارتى صحيح تر مضطر و ناچار است هر چند که در انجام و ترک افعال مختار است و به همين جهت فعل را به او نسبت مى دهيم چون انسان به حکم فطرتش نسبت به فعل و ترک مطلق العنان است و اين انتخابش نه در طرف فعل و نه در طرف ترک مقيد به هيچ قيدى و معلول هيچ علتى غير از انتخاب خودش نيست و اين است معناى اينکه مى گوييم انسان تکوينا و به حسب خلقتش موجودى است آزاد.
و لازمه اين آزادى تکوينى يک آزادى ديگر است و آن آزادى تشريعى (قانونى ) است که در زندگى اجتماعيش به آن آزادى تمسک مى کند و آن اين است که از ميان انواع طرقى که براى زندگى اجتماعى هست طريق دلخواه خود را انتخاب کند و هر جور که دلش مى خواهد عمل کند و احدى از بنى نوع او حق ندارد بر او استعلاء يافته و او را برده و بنده مطيع خود کند و اراده و عمل او را مالک گشته هواى دل خود و خواست خود را بر خلاف ميل او بر او تحميل کند براى اينکه افراد اين نوع ، همه مثل هم هستند هر حق و مزيت و... که اين دارد غير اين نيز دارد از آن جمله طبيعت حرّ و آزاد است که اگر اين دارد همه نيز دارند و نبايد يکى آقابالاسر ديگران باشد همچنانکه قرآن کريم (که همه دستوراتش مطابق با فطرت است در اينجا نيز به همين حکم فطرى و طبيعى تصريح نموده ) مى فرمايد: «و لا يتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون اللّه ». و نيز فرموده : «ما کان لبشر... ثم يقول للناس کونوا عبادا لى من دون اللّه ».
اين وضع انسان است نسبت به مثل خود و بنى نوع خود و اما نسبت به علل و اسبابى که اين طبيعت و ساير طبيعتها را به انسان داده هيچ حريت و آزادى در قبال آن ندارد زيرا آن علل و اسباب ، مالک و محيط به انسان از جميع جهاتند و انسانها چون موم در دست آن علل و اسبابند، اين علل و اسباب همانهايند که با انشاء و نفوذ امر خود، انسان را آنطور که خواسته اند پديد آوردند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵۵
رده:تفسیر المیزان