المیزان جلد۱۰ بخش۴۶
و انسان را بر اساس آنچه از ساختمان و آثار و خواص در او بوده درست کرده اند (او چگونه مى تواند در کار آن علل مداخله کند) بله او در کار خودش مختار هست به اين معنا که هر چه را که دوست بدارد مى تواند قبول کند و هر چه را که کراهت دارد مى تواند رد کند بلکه به يک معنايى دقيقتر بايد گفت:
هر چه را که از او خواسته اند دوست بدارد و بپذيرد دوست مى دارد و مى پذيرد حتى اعمال اختيارش هم که ميدان و جولانگاه حريت آدمى است انسان در آن اعمال نيز آزاد آزاد نيست بلکه آزادى خود را طورى اعمال مى کند که آن علل و اسباب از او خواسته اند، پس اينطور نيست که انسان هر چه را که دوست بدارد و اراده کند واقع بشود و هر چه را که براى خود بپسندد و اختيار کند موفق به آن بشود و اين بسيار روشن است (و هر کسى آن را بارها در زندگيش تجربه کرده است).
و اين علل و اسباب همانهايند که انسان را به جهازاتى مجهز کرده اند، جهازاتى که حوايج و نواقص وجود او را به يادش مى آورند و به کارهايى وادار مى کنند که آن کارها سعادتش را تاءمين و نواقص وجودش را برطرف سازد، دستگاه گوارشش با غش و ضعف کردن به او اعلام مى کند که بدنت سوخت مى خواهد، برخيز و غذايى برايش فراهم آور و يا بدنت به آب احتياج دارد برخيز برايش آب تهيه کن ، و نه تنها به ياد او مى آورد که بدنت سوخت و يا آب مى خواهد بلکه او را به غذايى هم که با ساختمان بدنى او سازگار است هدايت مى کند اگر گوشت خام به اين دستگاه عرضه شود پس مى زند و با زبان بى زبانى مى گويد من نان مى خواهم و يا گوشت پخته مى خواهم و او را آرام نمى گذارد تا وقتى که سير و سيراب شود، و همچنين دستگاه هاى ديگرى که علل و اسباب عاليه در ساختمان بشر قرار داده هر يک انسان را به ياد نواقص و کمبودهايى که دارد مى اندازد و راه جبران آن کمبود را نيز به او نشان مى دهد.
اين علل و اسبابى که گفتيم آن بعثها و آن هدايتها را دارد با حکمى تشريعى و قانونى امورى را بر فرد فرد انسانها واجب کرده که داراى مصالحى واقعى است ، مصالحى که انسان ، نه مى تواند منکر آن شود و نه مى تواند از امتثال حکم تشريعى علل سرپيچى نموده ، بگويد: من فلان چيز را نمى خواهم ، مثلا من نمى خواهم غذا بخورم و يا آب بنوشم و يا براى خود سکنايى بگيرم و از سرما و گرما خود را حفظ کنم ، و من نمى خواهم در مقام دفاع از خود بر آمده ، هر چيزى که وجود و منافع مرا تهديد مى کند از خود دور سازم.
علل و اسباب مذکور علاوه بر آن هدايت و بعث تکوينى و علاوه بر آنگونه احکام تشريعى ، درک يک مساله اى را نيز در فطرت بشر نهاده و آن اين است که بايد زندگى اجتماعى تشکيل دهد و خود به تنهايى نمى تواند ادامه حيات دهد، و انسان نيز اين مساله را اذعان کرده
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵۶
که آرى واجب است من نخست اجتماعى منزلى و سپس اجتماعى مدنى تشکيل دهم و جز زندگى اجتماعى و جز در مسير تعاون و تعامل نمى توانم به سعادت برسم ، بايد با ساير افراد تعاون داشته باشم آنها هر يک گوشه کارى از کارها را بگيرند من نيز گوشه کارى ديگر را و نيز بايد با ساير افراد تعامل داشته باشم يعنى از آنچه توليد کرده ام هر مقدار که مورد حاجت خودم است بردارم و مازاد آن را با مازاد توليد ديگران معامله کنم تا همه افراد همه چيز را دارا شويم.
اينجا است که ناگهان متوجه مى شود که به حکم اضطرار بايد از دو جهت از موهبت حريت و آزاديش چشم بپوشد:
جهت اول اينکه : اجتماع وقتى از افراد تشکيل مى يابد که يک فرد به ساير افرادى که با او تعاون دارند حقوقى را بدهد که آنها آن حقوق را به وى داده اند، و حقوق آنان را محترم بشمارد تا آنها نيز حقوق وى را محترم بشمارند و اين حقوق متقابل اينطور تاءديه مى شود که اين فرد براى مردم همان عملى را انجام دهد که مردم براى او انجام مى دهند و همان مقدار براى مردم سودمند باشد که از مردم سود مى برد و همان مقدار مردم را محروم از آزادى بداند که خود را محروم مى داند، نه اينکه مردم را محروم بداند ولى خود را آزاد و افسار گسيخته بپندارد، پس يک فرد از مجتمع حق ندارد هر کارى که دلش مى خواهد بکند و هر حکمى که دوست دارد براند، بلکه او در موردى حر و آزاد است که به حريت ديگران تنه نزند و مزاحم آزادى ديگران نباشد، پس در حقيقت اين محروميت از آزادى ، محروميت از بعضى آزاديها است براى رسيدن به آزاديهايى ديگر.
جهت دوم اينکه : مجتمع تشکيل نمى شود و دوام نمى يابد مگر وقتى که سنن و قوانينى در آن جارى باشد، قوانينى که مردم دور هم جمع شده ، آن را پذيرفته باشند و اگر همه آنان آن را نپذيرفته باشند حداقل اکثر مردم آن را قبول کرده و خود را تسليم در برابر آن دانسته باشند، قوانينى که منافع عامه مردم را به حسب آن حياتى که اجتماع دارد ضمانت کند، چه حيات متمدن و پيشرفته ، و چه منحط و پست و مصالح عالى اجتماع مردم را حفظ نمايد.
و پر واضح است که احترام به اين قوانين (وقتى کاربرد دارد و آن مصالح را تاءمين مى کند که افراد به آن عمل کنند و به آن احترام بگذارند و عمل به آن قوانين خواه ناخواه ) آزادى افراد را در مورد خودش سلب مى کند، پس کسى که قانون را جعل مى کند و يا سنت را باب مى کند حال چه اينکه سازنده قانون عامه اهل اجتماع باشد و چه برگزيدگان آنان و چه پادشاهشان و چه اينکه خداى تعالى و رسول او باشد تا ببينى سنت و قانون چه باشد، به هر حال پاره اى از آزاديهاى مردم را به منظور حفظ پاره اى ديگر سلب مى کند، خداى عزوجل در کلام مجيدش به اين حقيقت اشاره نموده ، ميفرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵۷
«و ربک يخلق ما يشاء و يختار ما کان لهم الخيرة». و نيز مى فرمايد: «و ما کان لمومن و لا مومنة اذا قضى اللّه و رسوله امرا ان يکون لهم الخيرة من امرهم و من يعص اللّه و رسوله فقد ضل ضلالا مبينا».
پس خلاصه کلام ما اين شد که انسان در مقايسه با همنوعانش در مواردى آزاد است که مربوط به شخص خودش باشد و اما در مواردى که پاى مصلحت ملزمه خود او و بالاخص مصلحت ملزمه اجتماع و عامه مردم در کار باشد و علل و اسباب او را به مصالحى و به مقتضيات آن مصالح هدايت کند در آنجا ديگر به هيچ وجه آزادى اراده و عمل ندارد و در چنين مواردى اگر کسى و يا کسانى او را به سوى سنت و يا هر عملى که قانون و يا مجرى قانون و يا فردى ناصح و متبرع آن را موافق با مصالح انسانيت تشخيص داده دعوت کند و به اصطلاح امر به معروف و نهى از منکر نمايد و براى دعوت خود حجت و دليلى روشن بياورد نبايد او را به زورگويى و سلب حريت مشروع افراد متهم نمود.
و اما آن علل و اسبابى که گفتيم دست در کار تجهيز انسان به جهازات مختلف و هادى و يادآور انسان به تکميل نواقص و حوايج خويش و به زندگى اجتماعى و به تسليم در برابر قانون و... است هر حکمى که مى کنند از نظر تعليم توحيدى اسلام مصاديقى هستند براى اراده خداى سبحان و يا اذن او.
آرى بنا بر آنچه تعليم الهى ما را به آن هدايت مى کند خداى تبارک و تعالى مالک على الاطلاق است و غير او جز مملوکيت از هر جهت ، چيزى ندارد و انسان جز عبوديت محض ، مالک چيزى نيست و همين مالکيت على الاطلاق خداى سبحان هر گونه حريتى را که انسان براى خود توهم مى کند سلب مى نمايد همچنانکه همين مالکيت على الاطلاق خداى سبحان بود که انسانها را از قيد بردگى و بندگى انسانهاى ديگر آزاد نموده و او را نسبت به ساير همنوعانش آزادى بخشيد، و ربوبيت و مولويت هر انسانى نسبت به انسانهاى ديگر را ممنوع اعلام نموده، فرمود: «ان لا نعبد الا اللّه و لا نشرک به شيئا و لا يتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون اللّه».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵۸
پس خداى سبحان حاکم على الاطلاق و مطاع بدون قيد و شرط است همچنانکه خودش فرمود: «ان الحکم الا لله » و اگر رسولان اولى الامر و بعضى از افراد امت اسلامى حق امر به معروف و نهى از منکر دارند و امت ، ماءمور به اطاعت از آنان هستند اين حق را خداى عزوجل به آنان داده و به همين جهت امت اسلام در قبال کلمه حقى که از آن حضرات صادر مى شود و مردم را به سوى آن دعوت مى کند هيچگونه حريتى ندارند (نه اينکه حريت داشته اند ولى رسول و اولى الامر و مثلا فقهاء آن حريت را از مردم سلب کرده باشند) همچنانکه خداى تعالى فرموده: «و المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولياء بعض يامرون بالمعروف و ينهون عن المنکر».
هشدار شعيب «ع» به قوم خود، از رسيدن عذاب
«وَ يَا قَوْمِ لا يجْرِمَنَّکُمْ شِقَاقى أَن يُصِيبَکم مِّثْلُ مَا أَصاب قَوْمَ نُوحٍ»:
کلمه «جرم » - به فتحه جيم و سکون راء - (بطورى که راغب گفته ) به معناى کندن ميوه از درخت است و به عنوان استعاره و مجاز به هر اکتساب ناپسند و مکروه نيز جرم گفته مى شود و کلمه «شقاق » به معناى مخالفت و دشمنى با يکديگر است.
و معناى آيه اين است که: «اى مردم ! برحذر باشيد از اينکه مخالفت و دشمنيتان با من به خاطر دشمنيتان با چيزى که شما را به آن دعوت مى کنم براى شما مصيبتى ببار بياورد، مثل آن مصيبتى که بر سر قوم نوح رسيد و آن اين بود که همگى غرق شدند و يا مصيبتى که به قوم هود رسيد و آن باد عقيمى بود که همه را در زير توده خاک دفن کرد و يا به قوم صالح رسيد که آن عبارت بود از صيحه و رجفه».
«و ما قوم لوط منکم ببعيد» - يعنى فاصله زيادى بين زمان شما و زمان قوم لوط نيست ، چون فاصله بين دو زمان اين دو قوم کمتر از سه قرن بود، لوط معاصر با ابراهيم (عليه السلام ) و شعيب معاصر با موسى (عليه السلام) بود.
بعضى از مفسرين گفته اند: مراد از کلمه «بعيد» بعد زمانى نيست بلکه بعد مکانى است ، يعنى مى خواهد بفرمايد: سرزمين قوم لوط با سرزمين شما فاصله زيادى ندارد، چون خرابه هاى شهرهاى قوم لوط که در سرزمين سدوم (منطقه اى از ارض مقدسه ) نزديک به سرزمين مدين است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵۹
در نتيجه معناى آيه چنين مى شود: «قوم لوط از شما دور نيستند و شما مى توانيد شهرهاى ويران و خسف شده آنان و آثارى که از آن شهرها باقى مانده را مشاهده کنيد». ليکن سياق و زمينه گفتار آيه مساعد با اين تفسير نيست. علاوه بر اين، تفسير وقتى تمام مى شود که بگوييم تقدير آيه «و ما مکان قوم لوط من مکانکم ببعيد» و تقدير خلاف اصل است و جز با داشتن دليل نمى شود مرتکب آن شد.
«وَ استَغْفِرُوا رَبَّکمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبى رَحِيمٌ وَدُودٌ»:
در سابق درباره جمله «و استغفروا ربکم ثم توبوا اليه » بحث کرديم که مى فرمايد: از خداى تعالى درباره گناهان خود طلب مغفرت کنيد و با ايمان آوردن به او و به رسول او بسويش برگرديد زيرا خداى تعالى داراى رحمت و مودّت است و استغفار کنندگان و تائبين را رحم مى کند و دوست مى دارد.
در اين آيه نخست فرمود: «استغفروا ربکم » که کلمه رب را به آنان منسوب کرده و به ضمير آنان اضافه نمود، آنگاه در مقام تعليل آن فرمود: براى اينکه رب من رحيم و ودود است ، ولى در اين جمله کلمه «رب» را به ضمير خودش اضافه کرد، بايد ديد چرا چنين کرده ؟ در آنجا گفته است رب شما و در اينجا گفته است رب من؟
شايد وجه آن اين باشد که در جمله اول در اين مرحله بود که مردم را از طرف خداى سبحان به استغفار و توبه امر کند و لازم بود در اين مرحله از ميان صفات خدايى ، صفت ربوبيت او را ذکر کند، چون ربوبيت صفتى است که عبادت بندگان که استغفار و توبه نيز نوعى از آن است با آن صفت ارتباط دارد و اين ربوبيت خداى تعالى را به ضمير آنان اضافه کرد و گفت : «ربکم - رب شما» تا ارتباط و عبادت آنان به ربوبيت خدا را تاءکيد کرده باشد و نيز اشاره کرده باشد به اينکه رب آنان تنها خداى تعالى است نه آن اربابهايى که به جاى خدا براى خود گرفته اند.
خوب در اينجا حق کلام اين بود که در تعليل جمله مذکور نيز کلمه رب را به ضمير آنان اضافه نموده و بگويد: «استغفروا ربکم ان ربکم رحيم ودود» ليکن از آنجايى که اين تعليل ، ثنايى بود براى خداى تعالى و قبلا اثبات کرده بود که او رب آنان است لذا بار ديگر لازم نبود آن را تکرار کند، بنابراين کلمه رب را بر ضمير خودش اضافه کرد تا مجموع کلام بفهماند خداى تعالى که هم رب شما است و هم رب من خدايى است رحيم و ودود.
علاوه بر اين ، اضافه دومى معناى معرفت و خبرگى را مى رساند و صحت گفتار اول را بهتر بيان مى کند چون برگشت معناى کلام به اين مى شود که: «از پروردگار خود طلب مغفرت کنيد چون او رحيم و ودود است و چگونه چنين نباشد با اينکه او رب من است و من او را به داشتن اين دو صفت مى شناسم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶۰
و کلمه «ودود» بر وزن فعول از اسماى خداى تعالى است و از ماده «ود» اشتقاق يافته و کلمه: «ود» با کلمه «حب» به يک معنا است الا اينکه از موارد استعمال اين دو کلمه بر مى آيد که ود نوع خاصى از حب است و آن حبى است که آثار و پى آمدهايى آشکار دارد مثل ، الفت و آمد و شد و احسان به آيه زير توجه فرماييد: «و من آياته ان خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا اليها و جعل بينکم مودة و رحمة».
و اگر خداى تعالى را ودود خوانده به همين جهت است که او بندگان خود را دوست مى دارد و آثار محبت خود را با افاضه نعمتهايش بر آنان ظاهر مى سازد آن هم چه نعمتهايى که هيچ کس نمى تواند عدد آنها را بشمارد، همچنانکه خودش فرمود: «و ان تعدوا نعمة اللّه لا تحصوها»، پس به اين دليل خداى تعالى نسبت به انسانها ودود است.
«قَالُوا يَا شعَيْب مَا نَفْقَهُ کَثِيراً مِّمَّا تَقُولُ وَ إِنَّا لَنرَاک فِينَا ضعِيفاً ...»:
آوردن کلمه «فقه » در اينجا بليغ تر از کلمه «فهم » و قويتر از آن است و کلمه «رهط» به معناى قوم و عشيره است. و بعضى گفته اند: اين کلمه شامل سه نفر تا هفت و يا تا ده نفر مى شود، پس اينکه کلمه «رهط» را آوردند اشاره کرده اند به کمى قوم و خويش شعيب و اينکه قوم و خويش آن جناب کارى از دستشان بر نمى آيد و کلمه «رجم» به معناى سنگباران کردن کسى است.
بعد از آنکه جناب شعيب (عليه السلام ) با مردم خود اجتماع کرده و آنان را با حجت خود مجاب کرد مردم ديدند در مقابل گفتار منطقى او هيچ حرف حسابى ندارند و به هيچ وجه نمى توانند از راه استدلال او را ساکت کنند لا جرم نخست گفتند که: بسيارى از گفته هاى او براى آنان نامفهوم است و معلوم است که اگر به راستى کلام گويندهاى براى شنونده اش مفهوم نباشد قهرا کلامى لغو و بى اثر خواهد بود و اين سخن آنان کنايه از اين بود که اى شعيب ! تو حرفهايى مى زنى که هيچ فايده اى در آن نيست.
آنگاه دنبال آن گفتند: «و انا لنريک فينا ضعيفا - و ما تو را در بين خود ضعيف مى بينيم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶۱
يعنى اگر تو شخص نيرومندى بودى ما ناگزير مى شديم به فهم خود فشار بياوريم تا کلام نامفهوم تو را بفهميم ولى تو در بين ما نيرومند نيستى و ما مجبور نيستيم کلام نامفهوم تو را بفهميم و به فهميدن آن اهتمام ورزيم و آن را بشنويم و قبول کنيم ، بلکه ما تو را در بين خود فردى ضعيف مى دانيم که نه به دستوراتش اعتنايى هست و نه به سخنانش.
و آنگاه تهديدش کردند که: «و لو لا رهطک لرجمناک»، يعنى اگر ملاحظه اين عده قليل از بستگانت نبود تو را بطور يقين سنگسار مى کرديم ، ولى ما ملاحظه جانب اين چند نفر خويشان تو را مى کنيم و متعرض تو نمى شويم.
و اگر بستگان او را رهط (يعنى عده اى کم ) خواندند براى اين بوده که اشاره کرده باشند به اينکه اگر روزى بخواهند او را به قتل برسانند هيچ باکى از بستگان او ندارند و اگر تاکنون دست به چنين کارى نزده اند در حقيقت نوعى احترام به بستگان او کرده اند.
سپس دنبال آن تهديد اضافه کردند که : «و ما انت علينا بعزيز» تا آن تهديد يعنى جمله «لو لا رهطک » را تاءکيد کرده ، فهمانده باشند که تو در بين ما قوى نيستى و مقامى منيع ندارى ، آنقدر محترم نيستى که رعايت جانبت از کشتنت باز بدارد نه ، اگر بخواهيم به بدترين وجه که همان سنگسار باشد تو را مى کشيم و تنها چيزى که تاکنون ما را از اين کار باز داشته رعايت جانب بستگان تو بوده.
پس خلاصه گفتار اهل مدين اين شد که خواسته بودند جناب شعيب را اهانت نموده بگويند: ما هيچ اعتنايى به تو و سخنان تو نداريم و تنها بخاطر رعايت جانب بستگانت تاکنون متعرض تو نشده ايم.
«قَالَ يَا قَوْمِ أَ رَهْطِى أَعَزُّ عَلَيْکم مِّنَ اللَّهِ وَ اتخَذْتُمُوهُ وَرَاءَکُمْ ظِهْرِياًّ»:
کلمه : «ظهرى » منسوب به ظهر - به فتحه ظاى نقطه دار - است (همچنانکه در فارسى کلمه پشتى منسوب به پشت است ) چيزى که هست وقتى از کلمه «ظهر» منسوب مى سازند ظاى آن را کسره مى دهند و اين کلمه به معناى هر چيزى است که انسان آن را پشت سر قرار دهد و به آن پشت کند بطورى که بکلى از يادش ببرد، وقتى مى گويند: «فلان اتخذ فلانا وراء ظهريا» معنايش اين است که فلانى فلان شخص را فراموش کرد و اصلا به يادش نماند و اعتنايى به وضع او نکرد.
و جمله مورد بحث سخن شعيب (عليه السلام ) است که گفتار مردم را نقض کرده ، آنها گفتند: «اگر قوم و خويش تو نبود ما تو را سنگسار کرده بوديم».
و وى در نقض گفتار آنان فرموده: چطور قوم و خويش مرا عزيز و محترم مى شماريد و جانب آنان را رعايت مى کنيد ولى خداى تعالى را عزيز نمى داند و جانبش را محترم نمى شماريد با اينکه اين منم که از
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶۲
جانب او شما را بسوى او دعوت مى کنم آيا قوم و خويش من در نظر شما عزيزتر از خداى تعالى هستند و آيا شما خداى را پشت سر انداخته بکلى فراموشش کرده ايد؟ شما نبايد چنين کنيد و حق نداريد که چنين کنيد زيرا پروردگار من بدانچه مى کنيد محيط است آن هم احاطه اى که تمامى اشياى عالم را فرا گرفته ، هم به حسب وجود و هم به حسب علم و قدرت . اين بود معناى آيه و در اين آيه به راءى مردم مدين طعنه زده و طرز فکر آنان را سفيهانه خوانده در مقابل آنان که در آيه قبلى طرز فکر شعيب را سست و غير قابل اعتنا دانستند.
«وَ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَکانَتِکمْ إِنى عَمِلٌ ...»:
در مجمع البيان گفته است کلمه «مکانت » به معناى آن حالتى است که انسان داراى مکانت با داشتن آن حالت مى تواند کارى را که مى خواهد انجام بدهد. ولى اصل اين معنا (بطورى که گفته است) از ماده «مکان» است و وقتى مى گوييم : «من مکن مکانة » مثل اين است که گفته باشيم: «ضخم ضخامة» يعنى فلان کس نيرومند بر عمل شد، نيرومندى که مافوقش تصور نمى شود و چون گفته مى شود: «تمکن من کذا» معنايش اين است که نيروى فلانى بر فلان عمل احاطه داشت.
و جمله مورد بحث تهديدى است از جانب شعيب (عليه السلام ) به مردم مدين به شديدترين تهديدها، چون سخن او اشعار دارد بر اينکه نسبت به گفتار و تهديدش اطمينان کامل دارد و هيچ قلق و اضطرابى از کفر مردم به وى و تمردشان از دعوت وى ندارد، پس مردم با همه نيرو و تمکنى که دارند کارى را که مى خواهند بکنند او نيز کار خود را آنچنان ادامه مى دهد ولى چيزى نخواهد گذشت که بطور ناگهانى و بدون خبر قبلى عذابى بر سرشان مى آيد که در آن هنگام مى فهمند عذاب ، چه کسى را خواهد گرفت ، آنان را و يا شعيب را؟ پس مردم در انتظار باشند او نيز با آنان در انتظار مى نشيند و از آنان جدا نمى شود.
«وَ لَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نجَّيْنَا شعَيْباً ... جَاثِمِينَ»:
در سابق بيانى که معناى اين آيه را روشن سازد گذشت.
«کَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلا بُعْداً لِّمَدْيَنَ کَمَا بَعِدَت ثَمُودُ»:
وقتى گفته مى شود: «فلان غنى فى المکان » معنايش اين است که فلانى در فلان مکان اقامت گزيد و جمله «الا بعدا لمدين ...» متضمن معناى لعنت است ، در حقيقت فرموده لعنت بر قوم مدين همچنانکه ثمود لعنت شدند و از رحمت خدا دور گشتند و ما در داستانهاى قبل
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶۳
از اين داستان مطالبى ايراد کرديم که اين داستان نيز مشمول آن هست و معناى آيه اين است که وقتى عذاب ما آمد، شعيب و مؤ منين به وى را به رحمتى که به آنها داشتيم نجات داديم و عذاب صيحه ، مردم مدين را بگرفت و صبح کردند در حالى که جسمانى بى روح بودند و تو گويى اصلا در اين سرزمين زندگى نمى کردند فرمان ما رسيد که لعنت بر مردم مدين ، همانطور که ثمود لعنت شدند.
بحث روايتى (رواياتى ذيل آيات مربوط به شعيب «ع»)
در تفسير قمى آمده که معصوم (عليه السلام ) فرمود: خداى تعالى حضرت شعيب (عليه السلام ) را بسوى مدين مبعوث کرد - و مدين قريه اى بوده در سر راه شام - ولى مردمش به وى ايمان نياوردند.
و در تفسير عياشى از احمد بن محمد بن عيسى از بعضى اصحابش از امام صادق روايت آورده که در تفسير جمله «انى اراکم بخير» فرمود: مردم مدين در فراوانى نعمت به سر مى بردند بطورى که قيمت اجناس پايين بود (و احتياجى به کم فروشى نداشتند).
و در همان کتاب از محمد بن فضيل از حضرت رضا (صلوات اللّه عليه ) روايت آمده که محمد گفت : من از آن جناب از مساءله انتظار فرج سؤ ال کردم ، حضرت با تعجب فرمود: «اوليس تعلم ان انتظار الفرج من الفرج - مگر نمى دانى که انتظار فرج خود مرحله اى از فرج است؟» آنگاه فرمود: خداى تبارک و تعالى مى فرمايد: «و ارتقبوا انى معکم رقيب».
مؤلف : تعبير: «ليس تعلم » به معنى نمى دانى است که تعبير لغوى و مطابق لغت نيست بلکه تعبيرى است مولّد، (مولّد به معناى عربى غير خالص است ).
مؤلف : کتاب معانى الاخبار به سند خود از عبد اللّه بن فضل هاشمى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که گفت: به آن حضرت عرضه داشتم : (با در نظر داشتن اينکه علل و اسباب در کار ما مؤ ثرند) معناى اينکه خداى تعالى در يکجا (از قول شعيب حکايت کرده که گفت :)، «و ما توفيقى الا باللّه» و در جايى ديگر خودش فرموده: «ان ينصرکم اللّه فلا غالب لکم و ان يخذلکم فمن ذا الذى ينصرکم من بعده چيست؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶۴
امام (عليه السلام ) در جواب فرمود: وقتى بنده خدا آنچه که خدا به وى امر کرده اطاعت کند عملش موافق امر خداى است و بدين جهت آن عبد را موفق مى نامد (چون گفتيم کارش موافق امر خداى عزوجل است). و هر گاه بنده خدا بخواهد داخل پاره اى از گناهان شود و خداى تعالى بين او و آن گناه حايل گردد و در نتيجه بنده آن گناه را مرتکب نشود ترک گناهش به توفيق خداى تعالى صورت گرفته و هر زمان که او را به حال خود بگذارد و بين او و معصيت حايل نشود و در نتيجه مرتکب گناه گردد در آن صورت خدا او را يارى نکرده و موفق ننموده است ، (چون کارش موافق دستور خدا انجام نشده).
مؤلف: حاصل بيان امام (عليه السلام ) اين شد که توفيق خداى تعالى و خذلان (توفيق ندادن و يارى نکردن) او از صفات فعلى خداى تعالى است نه از صفات ذاتش ، پس توفيق ، عبارت از اين است که خداى تعالى اسباب را طورى رديف کند که قهرا بنده را بسوى عمل صالح بکشاند و يا بعضى از مقدماتى که در ارتکاب گناه لازم است براى او فراهم نکند در نتيجه بنده آن کار واجب را انجام دهد و اين کار حرام را ترک کند، و خذلان بر خلاف اين است.
پس بنابراين ، متعلق توفيق ، عبارت از آن اسباب است چون گفتيم توفيق عبارت است از ايجاد توافق بين آن اسباب ، پس اسبابند که متصف به توفيق مى شوند و اگر انسان موفق را موفق مى ناميم در حقيقت توصيف به حال متعلق کرده ايم.
و در تفسير الدر المنثور است که ابو نعيم در کتاب «الحليله » از على روايت کرده که گفت : به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) عرضه داشتم : مرا توصيه کن حضرت فرمود: بگو: «پروردگارم اللّه است و به دنبال آن استقامت بورز و به پاى گفته ات بايست».
عرضه داشتم: «پروردگارم اللّه است و جز بوسيله او مرا توفيقى نيست ، بر او توکل مى کنم و بسوى او رجوع مى نمايم». رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) فرمود: گوارا باد تو را اين علم اى ابوالحسن، به راستى که تو علم را نوشيده اى آن هم چه نوشيدنى و تو علم را، همه اش را يکباره فرا گرفته اى و آن هم چه فرا گرفتنى .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶۵
مؤلف : در سابق ما به پاره اى از مطالب در معناى جمله «شربت العلم شربا و نهلته نهلا» اشاره کرده ايم.
و در همان کتاب است که واحدى و ابن عساکر از شداد بن اوس روايت کرده اند که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) فرمود: شعيب (عليه السلام ) از عشق به خدا آنقدر گريست تا کور شد و خداى تعالى دوباره چشمش را به او برگردانيد و به وى وحى فرستاد: اى شعيب ! اين چه گريه اى است که مى کنى ؟ آيا از شوق به بهشت است و يا ترس از دوزخ؟
شعيب عرضه داشت: نه، وليکن حب تو در دلم گره خورده ، وقتى به تو نظر کنم ديگر باکى از آن ندارم که تو با من چه معامله اى خواهى کرد؟
پس خداى تعالى به وى وحى فرستاد که: اى شعيب! اگر اين گفته تو حق باشد پس گوارا باد تو را لقاى من ، اى شعيب ! به همين جهت من موسى بن عمران را خادم تو کردم با اينکه او حکيم و هم سخن من است.
مؤلف : مراد از اينکه آن جناب در پاسخ خداى تعالى عرضه داشت : «وقتى به تو نظر کنم »، نظر قلبى است نه نگاه کردن با چشم سر، تا مستلزم جسمانيت خدا باشد چون خداى متعال منزه از جسمانى بودن است و ما در تفسير آيه «و لما جاء موسى لميقاتنا» در جلد ششم اين کتاب توضيحى در اين باره داديم.
و در همان کتاب است که ابو الشيخ از على بن ابيطالب (رضى اللّه عنه ) روايت کرده که روزى در خطبه اش اين آيه را که راجع به شعيب است تلاوت کرد که قوم او به او گفتند: «و انا لنريک فينا ضعيفا»، آنگاه فرمود: شعيب (عليه السلام ) نابينا شده بود، بدين جهت او را ضعيف شمرده و نسبت ضعف به او دادند، و در تفسير جمله «و لو لا رهطک» على فرمود: «به خدايى سوگند که جز او معبودى نيست آنها از جلال و عظمت پروردگارشان هيچ پروايى نکرده اند و جز از قوم و عشيره از هيچ چيز هيبت نمى بردند».
«گفتارى پيرامون داستان شعيب «ع» و قوم او، در قرآن کريم»
شعيب ، سومين پيامبر عرب
۱ - شعيب (عليه السلام ) سومين پيامبر عرب بود: منظور اين است که آن جناب سومين پيامبر عربى است که نام شريفشان در قرآن کريم آمده و پيامبران عرب عبارتند از: هود و صالح و شعيب و محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلم )، که پاره اى از سرگذشت هاى زندگى شعيب (عليه السلام ) در سوره هاى اعراف و هود و شعراء و قصص و عنکبوت آمده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶۶
شعيب (عليه السلام ) از اهل مدين بوده (و مدين شهرى بوده در سر راه شام ، راهى که از شبه جزيره عربستان به طرف شام مى رفته ) و آن جناب با موسى بن عمران (عليه السلام ) معاصر بوده و يکى از دو دختر خود را در برابر هشت سال خدمت به عقد آن جناب در آورده و اگر موسى خواست ده سال خدمت کند خودش داوطلب شده و اين دو سال جزء قرار داد نبوده ، موسى (عليه السلام ) ده سال وى را خدمت کرد و سپس از آن جناب خدا حافظى نموده ، با خانواده اش از مدين به طرف مصر رهسپار شد.
و قوم اين پيغمبر يعنى اهل مدين بت مى پرستيدند، مردمى برخوردار از نعمتهاى الهى بودند. امنيت و رفاه و ارزانى قيمت ها و فراوانى نعمت داشتند ولى فساد در بينشان شيوع يافت مخصوصا کم فروشى و نقص در ترازو و قپان.
لذا خداى تعالى شعيب را بسوى آنها مبعوث کرد و دستور داد تا مردم را از پرستش بتها و از فساد در زمين و نقص کيلها و ميزانها نهى کند و آن جناب مردم را بدانچه ماءمور شده بود دعوت کرد، اندرزشان داد، انذارشان کرد، بشارتشان داد، و مصايبى که به قوم نوح ، قوم هود، قوم صالح و قوم لوط رسيده بود به يادشان آورد، و در احتجاج عليه کارهاى زشتشان و در موعظه و اندرزشان سعى بليغ کرد اما جز بيشتر شدن طغيان و کفر و فسوق در آنان نتيجه اى نگرفت.
مردم مدين بجز چند نفر به وى ايمان نياوردند بلکه در عوض شروع به اذيت او و مسخره کردن و تهديدش نموده ، مردم ديگر را از پيروى آن جناب بر حذر داشتند، بر سر هر راهى که به جناب شعيب منتهى مى شد مى نشستند و رهگذران را از اينکه نزد شعيب بروند مى ترساندند و کسانى که به وى ايمان آورده بودند را از راه خدا منع مى کردند و راه خدا را کج و معوج نشان مى دادند و مى خواستند هر چه بيشتر اين راه را زننده در نظرها جلوه دهند.
و سپس شروع کردند به تهمت زدن ، گاهى او را ساحر خواندند و زمانى کذابش معرفى کردند و خود آن جناب را تهديد کردند که اگر دست از دعوتت برندارى سنگسارت خواهيم کرد و بار ديگر او و گروندگان به او را تهديد کردند که از شهر بيرونتان مى کنيم مگر اينکه به کيش بتپرستى ما برگرديد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶۷
رده:تفسیر المیزان