المیزان جلد۱۳ بخش۳۳
و همين ناجورى مطلب باعث شده که مراد از راست و چپ را، راست و چپ کسى بگيرند که مى خواهد وارد غار شود، نه از طرف دست راست کسى که مى خواهد از غار بيرون شود، و حال آن که قبلا هم گفتيم، معروف از راست و چپ هر چيزى، راست و چپ خود آن چيز است، نه کسى که به طرف آن مى رود.
بيضاوى در تفسير خود گفته: درِ غار، در مقابل ستارگان بنات النعش قرار دارد، و نزديکترين مشرق و مغربى که محاذى آن است، مشرق و مغرب رأس السرطان است، و وقتى که مدار آفتاب با مدار آن يکى باشد، آفتاب به طور مائل و مقابل در طرف چپ غار مى تابد و شعاعش به طرف مغرب کشيده مى شود، و در هنگام غروب، از طرف محاذى صبح مى تابد و شعاع طرف عصرش به جاى تابش طرف صبح کشيده مى شود، و عفونت غار را از بين برده، هواى آن را تعديل مى کند، و در عين حال، بر بدن آنان نمى تابد و با تابش خود اذيتشان نمى کند و لباس هايشان را نمى پوساند.
اين بود کلام بيضاوى. غير او نيز، نظير اين حرف را زده اند.
علاوه بر اشکال گذشته، مقابله درِ غار با شمال شرقى، با مقابل بودن آن با بنات النعش که در جهت قطب شمالى قرار دارد، سازگار نيست. از اين هم که بگذريم، گردش آفتاب، آن طور که ايشان گفته اند، با شمال شرقى بودن در غار نمى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۴۱۱
زيرا بنایى که در جهت شمال شرقى قرار دارد و در طرف صبح، آفتاب به جانب غربى اش مى تابد، ولى در موقع غروب در ساختمان و حتى پيش خان آن در زير سايه فرو مى رود، نه تنها در هنگام غروب، بلکه بعد از زوال ظهر، آفتاب رفته و سايه گسترده مى شود.
مگر آن که کسى ادعا کند که مقصود از جمله «وَ إذَا غَرَبَت تَقرِضُهُم ذَاتَ الشِّمَال»، اين است که آفتاب به ايشان نمى تابد، و يا آفتاب در پشت ايشان قرار مى گيرد - دقت فرمایيد.
و اما ثانيا: براى اين که جمله «وَ هُم فِى فَجوَةٍ مِنهُ» مى گويد: اصحاب کهف در بلندى غار قرار دارند، و غار افسوس، به طورى که گفته اند، بلندى ندارد. البته اين در صورتى است که «فجوة» به معناى مکان مرتفع باشد، ولى مسلم نيست، و قبلا گذشت که «فجوة» به معناى ساحت و درگاه است. پس اين اشکال وارد نيست.
و اما ثالثا: براى اين که جمله «قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أمرِهِم لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيهِم مَسجِداً»، ظاهر در اين است که مردم شهر، مسجدى بر بالاى آن غار بنا کردند، و در غار افسوس، اثرى حتى خرابه اى از آن به چشم نمى خورد. نه اثر مسجد، نه اثر صومعه و نه مانند آن. و نزديکترين بناى دينى که در آن ديار به چشم مى خورد، کليسايى است که تقريبا در سه کيلومترى غار قرار دارد، و هيچ جهتى به ذهن نمى رسد که آن را به غار مرتبط سازد.
از اين هم که بگذريم، در غار افسوس، اثرى از رقيم و نوشته ديده نشده که دلالت کند يک يا چند تا از آن قبور، قبور اصحاب کهف است، و يا شهادت دهد و لو تا حدى که چند نفر از اين مدفونين مدتى به خواب رفته بودند، پس از سال ها، خدا بيدارشان کرده و دوباره قبض روحشان نموده است.
۲- غار «رجيب» در اردن:
غار دوم: دومين غارى که احتمال داده اند کهف اصحاب کهف باشد، غار «رجيب» است، که در هشت کيلومترى شهر عمان، پايتخت اردن هاشمى، نزديک دهى به نام «رجيب» قرار دارد. غارى است در سينه جنوبى کوهى پوشيده از صخره. اطراف آن از دو طرف، يعنى از طرف مشرق و مغرب باز است، که آفتاب به داخل آن مى تابد. درِ غار، در طرف جنوب قرار دارد، و در داخل غار، طاقنمایى کوچک است، به مساحت ۵ / ۲ در ۳ متر، در يک سکویى به مساحت تقريبا ۳ در ۳، و در اين غار نيز، چند قبر هست به شکل قبور باستانى روم، و گويا عدد آن ها، هشت و يا هفت است.
بر ديوار اين غار، نقشه ها و خطوطى به خط يونانى قديم و به خط ثموديان ديده مى شود، که چون محو شده، خوب خوانده نمى شود. البته بر ديوار، عکس سگى هم که با رنگ قرمز و زينت هاى ديگرى آراسته شده، ديده مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۱۱
و بر بالاى غار، آثار صومعه «بيزانس» هست، که از گنجينه ها و آثار ديگرى است که در آن جا کشف گرديده است و معلوم مى شود بناى اين صومعه در عهد سلطنت «جوستينوس» اول، يعنى در حدود ۴۱۸ - ۴۲۷ ساخته شده، و آثار ديگرى که دلالت مى کند که اين صومعه يک بار ديگر تجديد بنا يافته است، و مسلمانان آن را پس از استيلا بر آن ديار مسجدى قرار داده اند.
چون مى بينيم که اين صومعه، محراب و مأذنه و وضوخانه دارد، و در ساحت و فضاى جلو در اين غار، آثار مسجد ديگرى است که پيداست مسلمين، آن را در صدر اسلام بنا نهاده و هر چندى يک بار مرمت کرده اند، و پيداست که اين مسجد بر روى خرابه هاى کليسايى قديمى از روميان ساخته شده.
و اين غار، برغم اهتمامى که مردم بدان داشته و عنايتى که به حفظش نشان مى دادند و آثار موجود در آن از اين اهتمام و عنايت حکايت مى کند، غارى متروک و فراموش شده بوده، و به مرور زمان خراب و ويران گشته، تا آن که اداره باستان شناسى اردن هاشمى، اخيرا در صدد برآمده که در آن حفارى کند و نقب بزند و آن را پس از قرن ها خفاء از زير خاک دوباره ظاهر سازد.
ترجمه الميزان ج : ۱۳ ص : ۴۱۲
در آثارى که از آن جا استخراج کردند، شواهدى يافت شده که دلالت مى کند که اين غار، همان غار اصحاب کهف است، که داستانش در قرآن کريم آمده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۱۳
در تعدادى از روايات مسلمين، همچنان که بدان اشاره شد نيز، همين معنا آمده است که غار اصحاب کهف در اردن واقع شده و «ياقوت»، آن ها را در «معجم البلدان» خود آورده است. و «رقيم» هم، اسم دهى است نزديک به شهر عمان، که قصر يزيد بن عبدالملک در آن جا بوده است. البته قصر ديگرى هم در قريه اى ديگر نزديک به آن دارد که نامش «موقر» است و شاعر که گفته:
يزرن على تنانيه يزيدا * بأکناف الموقر و الرقيم
يعنى: آن زمان بر بالاى آن کاخ يزيد را ديدار مى کنند، در حالى که «موقر» و «رقيم» در چشم انداز ايشان است.
و شهر عمان امروزى هم، در جاى شهر فيلادلفيا که از معروفترين و زيباترين شهرهاى آن عصر بوده، ساخته شده است. و اين شهر تا قبل از ظهور دعوت اسلامى بوده، و خود آن شهر و پيرامونش از اوائل قرن دوم ميلادى، در تحت استيلاى حکومت روم بود، تا آن که سپاه اسلام سرزمين مقدس را فتح کرد.
و حق مطلب اين است که مشخصات غار اصحاب کهف با اين غار، بهتر انطباق دارد، تا غارهاى ديگر.
۳ - غار سوم: غارى است که در کوه «قاسيون» قرار دارد و اين کوه، در نزديکى هاى شهر «صالحيه» دمشق است، که اصحاب کهف را به آن جا نيز نسبت مى دهند.
۴- غار چهارم: غارى است که در «بتراء»، يکى از شهرهاى فلسطين است، که اصحاب کهف را به آن جا نيز نسبت مى دهند.
۵ - غار پنجم: غارى است که به طورى که گفته اند در شبه جزيره اسکانديناوى، در شمال اروپا کشف شده و در آن جا به هفت جسد سالم برخوردند که در هيأت روميان بوده، احتمال داده اند که همان اصحاب کهف باشند.
و چه بسا غارهاى ديگرى که اصحاب کهف را به آن ها نيز نسبت مى دهند. همچنان که مى گويند نزديکی هاى شهر «نخجوان»، يکى از شهرهاى قفقاز، غارى است که اهالى آن نواحى احتمال داده اند که غار اصحاب کهف باشد، و مردم به زيارت آن جا مى روند.
وليکن هيچ شاهدى که دلالت کند بر اين که يکى از اين غارها، همان غارى باشد که در قرآن ياد شده، در دست نيست. علاوه بر اين که مصادر تاريخى، اين دو غار آخرى را تکذيب مى کند. چون قصه اصحاب کهف، به هر حال، قصه اى است رومى و در تحت سلطه و سيطره روميان اتفاق افتاده، و روميان حتى در بحبوحه قدرت و مجد و عظمتشان تا حدود قفقاز و اسکانديناوى تسلط نيافتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۱۴
آيات ۲۷ - ۳۱ سوره کهف
وَ اتْلُ مَا أُوحِىَ إِلَيْک مِن کتَابِ رَبِّک لامُبَدِّلَ لِکلِمَاتِهِ وَ لَن تَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَداً(۲۷)
وَ اصبرْ نَفْسَک مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَوةِ وَ الْعَشىِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَ لاتَعْدُ عَيْنَاک عَنهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ لاتُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکْرِنَا وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً(۲۸)
وَ قُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ فَمَن شاءَ فَلْيُؤْمِن وَ مَن شاءَ فَلْيَکْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظّالِمِينَ نَاراً أَحَاط بهِمْ سُرَادِقُهَا وَ إِن يَستَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ کالْمُهْلِ يَشوِى الْوُجُوهَ بِئْس الشرَابُ وَ ساءَت مُرْتَفَقاً(۲۹)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ إِنَّا لانُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسنَ عَمَلاً(۳۰)
أُولَئک لهَُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِى مِن تحْتهِمُ الاَنهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَساوِرَ مِن ذَهَبٍ وَ يَلْبَسُونَ ثِيَاباً خُضراً مِّن سُندُسٍ وَ إِستَبرَقٍ مُّتَّکِئِينَ فِيهَا عَلى الاَرَائکِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَ حَسُنَت مُرْتَفَقاً(۳۱)
«ترجمه آیات»
از کتاب پروردگارت آنچه به تو وحى آمده، بخوان.، کلمات وى تغيير پذير نيست، و هرگز جز او، پناهى نخواهى يافت. (۲۷)
با کسانى که بامداد و شبانگاه، پروردگار خويش را مى خوانند و رضاى او را مى جويند، با شکيبايى قرين باشد و ديدگانت به جستجوى زيور زندگى دنيا از آن ها منصرف نشود. اطاعت مکن کسى را که دلش را از ياد خويش غافل کرده ايم و هوس خود را پيروى کرده و کارش زياده روى است. (۲۸)
بگو اين حق از پروردگار شما است، هر که خواهد، ايمان بياورد و هر که خواهد، منکر شود که ما براى ستمکاران آتشى مهيا کرده ايم، که سراپرده هاى آن در ميانشان گيرد، و اگر فريادرسى خواهند، به آبى چون مس گداخته کمکشان دهند، که چهره ها را بريان مى کند. چه بد شربتى و چه بد جاى آسايشى است. (۲۹)
آنان که (به خدا) ايمان آوردند و نيکوکار شدند، ما هم اجر نيکوکاران را ضايع نخواهيم گذاشت. (۳۰)
بلکه (اجر عظيم) بهشت هاى عدن که نهرها از زير درختانش جارى است، خاص آن ها است، در حالى که در آن بهشت برين زيورهاى زرين بيارايند و لباس هاى سبز حرير و ديبا پوشند و بر تخت ها تکيه زنند (که آن بهشت)، نيکو اجرى و خوش آرامگاهى است. (۳۱)
«بیان آیات»
در اين آيات، رجوع و انعطافى به ماقبل هست، به آن جایى که گفتار قبل از داستان اصحاب کهف بدان جا منتهى گرديد. يعنى به تأسف خوردن و ناشکيبایى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از اين که چرا مردم ايمان نمى آورند و به کتابى که برايشان نازل شده، نمى گروند. و چرا دعوت حقه او را قبول نمى کنند.
آيات مورد بحث، عطف بدان جا است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را تسليت مى داد به اين که سراى دنيا، بلاء و امتحان است، و آنچه زينت دارد، به زودى به صورت خاک خشک در مى آيد. پس ديگر سزاوار نيست به خاطر اين مردم خود را ناراحت کنى و دلتنگ شوى که چرا دعوتت را نمى پذيرند و به کتاب خدا ايمان نمى آورند.
آنچه بر تو واجب است، صبر و حوصله کردن با اين مشت فقرایى است که ايمان آورده اند و مدام پروردگار خود را مى خوانند، وهيچ توجهى به اين توانگران کافرکيش که همواره به ثروت خود و زينت حيات دنيايشان مى بالند، ندارند. چون مى دانند اين زينت ها به زودى به صورت خاکى خشک مبدل مى شود.
لذا همواره دنياداران را به سوى پروردگارشان مى خوانند، و ديگر کارى به کارشان ندارند. هر که مى خواهد، ايمان بياورد و هر که مى خواهد، کفر بورزد. چيزى به عهده رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نيست. آنچه وظيفه اوست که بايد در مواجهه با آنان رعايت کند، اين است که در صورت ايمان آوردن، با شادمانى، و در صورتى که ايمان نياورند، با تأسف با آنان مواجه نشود، بلکه همان ثواب و عقاب خداى را تذکر دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۱۶
وظيفه پيامبر «ص»، تلاوت آيات و تبليغ وحى است
«وَ اتْلُ مَا أُوحِىَ إِلَيْک...»:
در مجمع البيان گفته است: جمله «لحد إليه» و همچنين «إلتَحَدَ» از ماده «لحد»، به معناى ميل کردن است. يعنى ميل کرد به سوى او.
و بنا به گفته وى، کلمه «ملتحد»، اسم مکان از «التحاد»: (ميل کردن) است. يعنى محل ميل کردن. و مراد از «کتاب ربّک»، قرآن و يا لوح محفوظ است. و گويا دومى با جمله «لَا مُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِهِ»، مناسب تر است.
همان طور که قبلا هم گفتيم، گفتار در اين آيات، معطوف به ماقبل داستان اصحاب کهف است. به همين جهت، مناسب تر اين است که بگوييم: جملۀ «وَ اتلُ...»، عطف است بر جملۀ «إنَّا جَعَلنَا مَا عَلَى الأرضِ...» و معنايش اين مى شود که: تو اى رسول گرامى ام، خودت را بر اثر کفر ورزيدن مردم و از تأسف خوردن بر آنان به هلاکت مينداز. آنچه از کتاب پروردگارت به تو وحى مى شود، تلاوت کن. زيرا هيچ چيز کلمات او را تغيير نمى دهد. چون کلمات او، حق و ثابت است. و نيز براى اين که تو غير از خدا و کلمات او، ديگر جايى ندارى که دل به سوى آن متمايل سازى.
از اين جا روشن مى شود که هر يک از دو جملۀ «لَا مُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِهِ» و جملۀ «وَ لَن تَجِدَ مِن دُونِهِ مُلتَحَداً»، براى تعليلى جداگانه است، و در حقيقت، دو حجت جداى از هم اند، براى تعليل آن امرى که در جمله «وَ اتلُ: بود و شايد به همين جهت است که خطاب در جملۀ «وَ لَن تَجِدَ...»، مخصوص رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شده است. با اين که حکم در آن عمومى است و مخصوص به آن جناب نيست. چون به غير از خدا، هيچ ملتحدى براى احدى نيست، نه تنها براى پيغمبر.
ممکن هم هست که منظور از جملۀ «وَ لَن تَجِدَ...» اين باشد که: تو، آرى، شخص تو، به خاطر اين که رسول هستى، مانند ديگران مراجع متعدد ندارى. تو جز يک نفر که آن هم فرستنده تو است، ملتحد ديگرى ندارى.
بنابراين، مناسب تر اين است که بگوييم: جملۀ «لَا مُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِهِ»، يک حجت است و سفارش اين است که: اين آيات را که مشتمل بر دستور خدا به تبليغ است، براى ايشان بخوان. چون کلمه اى است الهى، که تغيير و دگرگونى نمى پذيرد، و تو فرستاده اويى، و جز اين که به سوى فرستنده ات تمايل نموده، رسالت او را اداء کنى، وظيفه ديگرى ندارى.
مؤيد اين معنا، کلام ديگر خداى تعالى است که در جاى ديگر مى فرمايد: «قُل إنِّى لَن يُجِيرَنِى مِنَ اللّه أحَدٌ وَ لَن أجِدُ مِن دُونِهِ مُلتَحَداً إلّا بَلَاغاً مِنَ اللّه وَ رِسَالَاتِهِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۱۷
معناى «صبر» و «وجه»، و مراد از «اراده و طلب وجه خدا»
«وَ اصبرْ نَفْسک مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَوةِ وَ الْعَشىِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ...»:
راغب در مفردات گفته: کلمه «صبر» به معناى امساک و خوددارى در تنگنا است. وقتى کسى مى گويد: «صبرتُ الدّابة»، معنايش اين است که من فلان حيوان را در جايى بدون علف حبس کردم. و نيز وقتى کسى مى گويد: «صبرتُ فُلاناً»، معنايش اين است که بلایى بر سرش آوردم که بعدا مى فهمد. بلایى که از آن خلاصى نخواهد يافت.
کلمه «صبر»، به طور کلى، به معناى حبس و نگهدارى نفس است در برابر عمل به مقرراتى که عقل و شرع معتبر مى شمارند، و يا ترک چيزهايى که عقل و شرع اقتضاء مى کنند که نفوس را از ارتکاب آن حبس کرد.
کلمه «وجه» از هر چيز، به معناى آن رويى است که به طرف ماست، و ما به سويش مى رويم. و اصل در معناى «وجه»، همان وجه آدمى و صورت اوست، که يکى از اعضاى وى است، و وجه خداى تعالى، همان اسماء حُسنى و صفات عليایى است که متوجهين به درگاهش با آن ها متوجه مى شوند، و به وسيله آن ها خدا را مى خوانند و عبادت مى کنند، همچنان که خودش فرمود: «وَ لله الأسمَاءُ الحُسنَى فَادعُوهُ بِهَا»، و اما ذات متعالى خدا به هيچ وجه راهى بدان نيست، و قاصدان آن درگاه و مريداين اگر قصد او را مى کنند، بدين جهت است که او «إله» و «ربّ» و «علىّ» و «عظيم» و «رحيم» و «صاحب رضوان» است، و صاحب صدها اسماء و صفات ديگر.
کسى که خدا را مى خواند و وجه او را مى خواهد، اگر صفات فعلى او نظير رحمت و رضا و انعام و فضل را منظور دارد، آن وقت «اراده وجه خدا» به معناى اين مى شود که خدا او را به لباس مرحوميت و مرضى بودن در آورد. و اگر منظور او، صفات غير فعلى خدا، مانند علم و قدرت و کبرياء و عظمت او است، پس منظورش اين است که با اين صفات عليا به درگاه او تقرب جويد.
و اگر خواستى مى توانى به عبارت ديگرى بگويى: مى خواهد خود را در جايى قرار دهد که صفت الهى اقتضاى آن را دارد. مثلا آن قدر خود را ذليل جلوه دهد که عزت و عظمت و کبريایى او اقتضاء آن را دارد، و آن چنان خود را در موقف، جاهل عاجز ضعيف قرار دهد که علم و قدرت و قوت خدا آن را اقتضاء مى کند، و همچنين ساير صفات - دقت فرمایيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۱۸
گفتار ديگران در معناى «وجه» و دعاى صبح و شام، در آيه شريفه
از اين جا معلوم مى شود عدم صحت قول بعضى که گفته اند: منظور معناى مجازى «وجه خدا»، يعنى رضايت خدا و اطاعت مرضى، رضاى اوست. چون وقتى کسى از کسى راضى شد، بدو روى مى آورد. خدا هم وقتى از ما راضى شد، به ما روى مى آورد، همچنان که وقتى خشم کرد، روى مى گرداند.
و نيز اين که بعضى ديگر گفته اند: منظور از «وجه»، ذات است و در حقيقت، مضاف آن حذف شده و تقدير «ذات وجه» بوده، و معناى آيه اين است که مى خواهند به ذاتى داراى وجه تقرب جويند. و همچنين اين که بعضى گفته اند: مراد از آن توجه است.
و اين که فرمود: «پروردگارشان را صبح و شام مى خوانند»، مقصود از خواندن به صبح و شام، استمرار بر دعا و عادت کردن به آن است، به طورى که دائما به ياد خدايند و او را مى خوانند. چون دوام هر چيزى، به تکرر صبح بعد از شام و شام بعد از صبح آن چيز است. پس در حقيقت، جمله مورد بحث بر طريق کنايه آمده است.
بعضى گفته اند: مراد از دعاى صبح و شام، نماز صبح و شام است. و بعضى ديگر گفته اند: فرائض يوميه است، وليکن هيچ يک به نظر درست نمى آيد.
و در جمله «وَ لَا تَعدُ عَينَاکَ عَنهُم تُرِيدُ زِينَةَ الحَيَوةِ الدُّنيَا»، اصل معناى «عدو»، به طورى که راغب تصريح کرده، تجاوز است. و اين تجاوز، معنايى است که در تمامى مشتقات و موارد استعمال اين ماده وجود دارد.
در قاموس گفته: «عدا الامر»، به معناى «از اين امر تجاوز کرد» مى باشد و «عدا عن الامر»، به معناى «ترک اين امر کرد» است. بنابراين، معناى جمله مورد بحث اين مى شود که: ديدگانت را از آنان مبر (يعنى رهايشان مکن) و ديدگانت ترکشان نکند، و خلاصه براى خاطر زينت حيات دنيا اينان را رها مکن.
وليکن بعضى گفته اند: اگر کلمه مزبور، يعنى «تَعدُ» به معناى تجاوز بود، هرگز با حرف «عَن» متعدى نمى شد. زيرا تجاوز هيچ وقت با اين حرف متعدى نمى شود، مگر آن که به معناى عفو باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۱۹
و لذا زمخشرى در کشاف گفته: در جملۀ «وَ لَا تَعدُ عَينَاکَ عَنهُم»، چون متضمن معناى نباء و علاء است که وقتى گفته مى شود: «نبت عنه عينه وعلت عنه عينه»، معنايش اين است که: «چشمش خواست آن را ببيند، نتوانست»، لذا به اين مناسبت و براى افاده اين معناى ضمنى، با لفظ «عَن» متعدى گرديد، و اگر اين نبود، جا داشت بفرمايد: «وَ لَا تَعدُ هُم عَينَاکَ».
آیه: «لَا تُطِع مَن أغفَلنَا قَلبَهُ»، دلالتی بر جبر ندارد
و در جمله: «وَ لَا تُطِع مَن أغفَلنَا قَلبَهُ عَن ذِکرِنَا»، مراد از «اغفال قلب»، مسلط کردن غفلت بر قلب است، به اين که ياد خداى سبحان را فراموش کند، که البته اين اغفال بر سبيل مجازات است. چون ايشان با حق در افتادند و عناد ورزيدند، و لذا خداى تعالى، چنين کيفرشان داد که ياد خود را از دلشان ببرد.
آرى، زمينه کلام در آيات مورد بحث چنين کسانى هستند. نظير بيانى که به زودى در ذيل آيات مى آيد و مى فرمايد: «إنَّا جَعَلنَا عَلَى قُلُوبِهِم أکِنَّةً أن يَفقَهُوهُ وَ فِى آذَانِهِم وَقراً وَ إن تَدعُهُم إلَى الهُدَى فَلَن يَهتَدُوا إذاً أبَداً».
بنابراين، ديگر جايى براى اين حرف نمى ماند که بعضى گفته اند: آيه شريفه از ادله مسأله جبر است، و مى فهماند اين خدا است که بندگان را به کفر و معصيت مجبور مى کند. براى اين که مجبور کردن به عنوان مجازات، اجبار به اختيار است که با اختيار منافات ندارد، و نظير اجبارى است که شخص سقوط کننده از هواپيما نسبت به افتادن دارد. در آغاز به اختيار خود را انداخت، ولى در وسط راه ديگر مجبور به افتادن است، و اين جبر، منافات با اين که ما معتقد به اختيار باشيم، ندارد. آن جبرى منافى با اختيار است که ابتدايى باشد.
و ديگر هيچ حاجتى نيست به اين که آيه را به خاطر اين که سر از جبر در نياورد، تأويل کنيم، و مانند بعضى بگوييم منظور از جمله «أغفَلنَا قَلبَهُ»، «عَرَضنَا قَلبَهُ لِلغَفلَة» است. يعنى قلبش را در معرض غفلت قرار داديم. و يا بگوييم: معناى آن «صَادَفنَاهُ غَافِلاً - به او در حالى که غافل بود، برخورديم». و يا «نَسَبنَاهُ إلَى الَغَفلَة: او را به غفلت نسبت داديم». و يا بگوييم: غفلت دادن به معناى اين است که او را غفل، يعنى بى علامت کند.
و مراد از اين که قلب او را بى علامت کرديم، اين است که مانند علامت قلوب مؤمنان آن را علامت نزديم و يا علامت قلوب مؤمنان را در آن نگذاشتيم و به همين جهت ملائکه که همه مؤمنان را با آن علامت مى شناسند، او را نمى شناسند. هيچ يک از اين حرف ها، نه حرف خوبى است و نه لزوم دارد، بلکه «اغفال»، همان معناى خودش را دارد، و با اختيار هم منافات ندارد.
«وَ اتَّبَعَ هَوَيهُ وَ کَانَ أمرُهُ فُرُطاً» - در مجمع البيان گفته: کلمه «فُرُط»، به معناى تجاوز از حق و خروج از آن است، و از کلام عرب گفته شده که: «افرط، افراطا» را در مورد اسراف و زياده روى به کار مى برند. و پيروى هوى و افراط، از آثار غفلت قلب است، و به همين جهت عطف دو جمله بر جمله «أغفَلنَا» به منزله عطف تفسير است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۴۲۰
اى پيامبر! حق را بگو و از ايمان نياوردن مردم، افسوس مخور
«وَ قُلِ الْحَقُّ مِن رَبِّکُمْ فَمَن شاءَ فَلْيُؤْمِن وَ مَن شاءَ فَلْيَکْفُرْ»:
اين جمله، عطف بر مطلبى است که جملۀ «وَ اتلُ مَا أُوحِىَ إلَيک» و جمله «وَ اصبِر نَفسَک»، عطف به آن شده است. پس سياق، سياق شمردن وظائف رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در قبال کفر کفار نسبت به قرآن و اصرارشان بر کفر است، و معنايش چنين است:
بر وضع کفار تأسف مخور و آنچه که بر تو وحى شده، تلاوت کن و نفس خويش را بردبار ساز، تا با اين مؤمنان فقير بسازد و به کفار بگو حق از ناحيه پروردگارتان است و بيش از اين کارى صورت مده. هر که خواست ايمان آورد، بياورد، و هر کس خواست کافر شود، بشود.
آرى، ايمان ايشان سودى به ما نمى رساند، و کفرشان ضرر نمى زند، بلکه آنچه سود و زيان و ثواب و عذاب دنبال کفر و ايمانشان هست، به خودشان عايد مى گردد. بنابراين، بايد هر يک را مى خواهند، خودشان انتخاب کنند. براى ظالمان عذابى چنين و چنان، و براى صالحان و مؤمنان، پاداشى چنين و چنان آماده کرده ايم.
از همين جا روشن مى شود که جمله «فَمَن شَاءَ فَليُؤمِن وَ مَن شَاءَ فَليَکُفر»، تتمه کلام خداى تعالى در خطاب به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است. نه اين که داخل در مقول قول باشد، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مأمور باشد اين را هم بگويد. پس ديگر اعتنایى نمى شود نمود به گفته کسى که گفته است: جمله مذکور، تتمه سخنى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مأمور به گفتن آن شده.
و نيز روشن مى شود که جملۀ «إنَّا أعتَدنَا لِلظَّالِمِينَ نَاراً» در مقام تعليل مختار بودن ايشان در ايمان و کفر است که قبلا آن را به صورت تهديد بيان نمود. و معنايش اين است که: اگر ما تو را نهى کرديم از اين که به حال کفار تأسف بخورى و به تو دستور داديم که به تبليغ اکتفاء کن و به همين که بگویى «الحَقُّ مِن رَبِّکُم» قناعت کن، و اصرار و التماس مکن، براى اين بود که ما براى دعوت تو پيامد و آثارى تهيه ديده ايم. آثارى براى کسانى که دعوتت را قبول کنند، و آثارى براى کسانى که آن را رد نمايند. و همان آثار کافى است که آنان را از کفر باز بدارد، و محرک اينان به سوى ايمانشان باشد، و ديگر بيش از اين هم لازم نيست. زيرا که بيش از اين، آن ها را از حد اختيار به اضطرار و اجبار مى کشاند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۲۱
«إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظّالِمِينَ نَاراً...»:
در مجمع البيان گفته است: کلمه «سُرَادِق» به معناى فسطاط و خيمه اى است که نسبت به آنچه که در آن است، محيط باشد. بعضى ديگر گفته اند: «سرادق»، آن پارچه اى است که دور خيمه از طرف پایين مى کشند که فاصله خيمه و زمين را بپوشاند. و در باره کلمه «مهل» گفته است: به معناى خلط و درد زيتون است.
بعضى هم گفته اند: به معناى مس مذاب است. و در معناى کلمه «مرتفق» گفته است: به معناى متکاء است که از ماده «مرفق» گرفته شده و در اصل معناى «ارتفق» اين بوده که فلانى به مرفق خود تکيه زده و کلمه «شئ» به معناى پخته شدن است. مى گويند: «شوى، يشوى شيا».
و اگر به جاى «أعتَدنَا لِلکَافِرِينَ» فرموده: «أعتَدنَا لِلظَّالِمِينَ» براى اين بوده که بفهماند عذاب مذکور از تبعات ظلم ظالمان است که در آيه «الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّه وَ يَبغُونَهَا عِوَجاً وَ هُم بِالآخِرَةِ کَافِرُون» آن را بيان نموده و مى فرمايد: «ظالمان، کسانى اند که از راه خدا جلوگيرى مى کنند، و راه خدا را معوج مى خواهند و نسبت به زندگى آخرت کافرند». بقيه الفاظ آيه مورد بحث ظاهر است و احتياج به بيان ندارد.
«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ إِنَّا لانُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسنَ عَمَلاً»:
اين جمله بيان جزاى مؤمنان و مزد ايشان در ازاى ايمان و عمل صالحشان است. و اگر در آخر فرمود: «ما ضايع نمى کنيم...» و نفرمود: «ما براى اين دسته چنين و چنان تهيه کرده ايم»، براى اين است که عنايت خداى تعالى و شکر او را نسبت به اين طائفه برساند و گرنه ممکن بود بفرمايد ما چنين و چنان مزد مى دهيم، ولى فرمود: ما مزد چنين کسانى را ضايع نمى کنيم.
و جملۀ «إنّا لا نُضِيعُ» در جاى خبر إنَّ» قرار گرفته و در حقيقت، سبب در جاى مسبّب نشسته و تقدير آن چنين است: «إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات سَنُوَفِّيهِم أجرَهُم فَإنَّهُم مُحسِنُونَ وَ إنّا لَا نُضِيعُ...». يعنى: کسانى که ايمان آورده، عمل صالح کردند، ما اجرشان را مى دهيم. براى اين که اينان نيکوکارند، و ما هم کسى نيستيم که اجر نيکوکار را ضايع بگذاريم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۲۲
و چون در آيه، عقاب، اثر ظلم و در مقابلش ثواب، اثر ايمان و عمل صالح ناميده شده، ما از آن چنين استفاده مى کنيم که ايمان به تنهايى و بدون عمل صالح ثواب ندارد، بلکه چه بسا آيه اشعار داشته باشد بر اين که ايمان بدون عمل، ظلم هم هست.
«أُولَئک لهَُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِى مِن تَحْتهِمُ الاَنهَارُ...»:
کلمه «عَدن» به معناى اقامت است، و «جنّات عدن» يعنى بهشت اقامت و زندگى. بعضى گفته اند: کلمه «أساور» جمع «أسورة» است و «أسورة» هم جمع «سِوار» - به کسر سين - است که دستبند زنان را گويند. ولى راغب گفته: اين کلمه فارسى است، و اصل آن «دستواره است». «سُندُس» به معناى پارچه ابريشمى نازک است، و «استبرق» پارچه ابريشمى ضخيم را گويند، و «أرائک» جمع «أريکه»، به معناى تخت است و معناى آيه روشن است.
بحث روايتى: (روایاتی درباره برخی آیات گذشته)
در الدر المنثور است که: ابن مردويه، از طريق جويبر، از ضحاک، از ابن عباس روايت کرده که در ذيل آيه «وَ لَا تُطِع مَن أغفَلنَا قَلبَهُ عَن ذِکرِنَا» گفته است: اين آيه درباره امية بن خلف نازل شده که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى گفت: بايد فقراء را از دور خودت برانى تا ما اشراف و صناديد قريش با تو رابطه و آمد و شد برقرار کنيم. خداى تعالى اين آيه را فرستاد که: «به حرف کسى که قلبش را غفلت زده کرده ايم، گوش مده». يعنى کسى که مُهر بر دلش زده ايم و معناى «ذِکرِنَا» همان توحيد است، و مقصود از «هوى» در جمله «وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ» شرک است. «وَ کَانَ أمرُهُ فُرُطاً» يعنى دستورى که اين مرد مى دهد، نادانى نسبت به خدا است.
و در همان کتاب است که: ابن مردويه و ابونعيم - در کتاب حليه - و بيهقى - در کتاب شعب الايمان - از سلمان فارسى روايت آورده اند که گفت: آن عده اى که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى خواست با به دست آوردن دل هايشان، آن ها را به سوى اسلام بکشاند، آمدند نزد آن جناب که دو نفر از ايشان «عيينه بن بدر» و «اقرع بن حابس» نام داشتند، و گفتند:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۲۳
يا رسول اللّه! اگر براى خود مجلسى ترتيب دهى بالا و پایين داشته باشد و خودت بالاى مجلس بنشينى و اين قدر در دسترسى اين فقراء و قاطى با اين ژنده پوش ها نباشى، بسيار خوب است و منظورشان از ژنده پوش، سلمان و ابوذر وفقراى مسلمين بود، که غالبا جبّه پشمى مى پوشيدند. و آنگاه گفتند: اگر چنين کنى ما با تو نشست و برخاست مى کنيم و با تو به گفتگو مى پردازيم و از تو استفاده مى نماييم. خداى تعالى در جوابشان اين آيه را فرستاد: «وَ اتلُ مَا أُوحِىَ إلَيکَ مِن کِتَابِ رَبِّک» تا آن جا که مى فرمايد: «أعتَدنَا لِلظَّالِمِينَ نَاراً» و ايشان را به آتش تهديد نمود.
مؤلف: نظير اين روايت را، قمى در تفسير خود آورده، ليکن او تنها «عيينة بن حصين بن حذيفة بن بدر فزارى» را آورده و لازمه اين روايت، اين است که: آيه شريفه مورد بحث و اين آيه ديگر، هر دو در مدينه نازل شده باشد. و بر طبق روايت مزبور، روايات ديگرى نيز هست که اين داستان را آورده اند. وليکن سياق آيات با مدنى بودن آن نمى سازد.
و در تفسير عياشى، از حضرت ابى جعفر و ابى عبداللّه «عليهما السلام» روايت کرده که در ذيل آيه «وَ اصبِر نَفسَکَ مَعَ الَّذِينَ يَدعُونَ رَبَّهُم بِالغَدَوةِ وَ العَشِىِّ» فرموده است: مقصود از دعا، همان نماز است.
و در همان کتاب، از عاصم کوزى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: من از آن حضرت شنيدم که در تفسير آيه «فَمَن شَاءَ فَليُؤمِن وَ مَن شَاءَ فَليَکفُر» فرمود: منظور تهديد و وعيد است.
و در کافى و تفسير عياشى و غير آن، از ابى حمزه، از امام باقر «عليه السلام» روايت شده که فرمود: آيه «وَ قُلِ الحَقَّ مِن رَبِّکُم فَمَن شَاءَ فَليُؤمِن وَ مَن شَاءَ فَليَکفُر» در باره ولايت على «عليه السلام» است.
رده:تفسیر المیزان