المیزان جلد۱۴ بخش۸
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹۲
پس ادريس همواره از او پرسش ها مى کرد. از آن جمله، يکى اين بود که: تو گفتى گرامى ترين فرشتگان نزد ملک الموت هستى، و بيش از سايرين نزد او مکان و منزلت دارى. حال با چنين منزلتى نزد او، برايم شفاعت کن تا اجل مرا تأخير بيندازد تا بيش از پيش، به شکر و عبادت خدا بپردازم.
فرشته گفت: خداوند اجل هيچ کس را تأخير نمى اندازد. ادريس گفت: بله، وليکن اين را بيشتر دوست دارم. گفت: بسيار خوب، من با او گفتگو مى کنم، و قول مى دهم که آنچه بتواند درباره يکى از بنى آدم انجام دهد، درباره تو انجام دهد.
پس فرشته ادريس را حمل کرده، به آسمان برد، و در جايى که آفتاب طلوع مى کند، نهاد، و خودش نزد مَلَک الموت آمده و حاجت ادريس را به عرض رساند و شفاعتش کرد.
ملک الموت گفت من چنين اختيارى ندارم، ولى تنها اين احسان را مى توانم در حق او بکنم، که اگر دوست بدارد، بگويم چه وقت اجلش مى رسد. گفت: بگو. پس ملک الموت به دفتر خود نگاهى کرده، گفت: اسم او فلان است، و به گمانم او هرگز نمى ميرد. چون او را مى بينم که در محل طلوع آفتاب مى ميرد. فرشته گفت: اتفاقا من او را در همان جا گذاشته و نزد تو آمده ام.
ملک الموت گفت: پس برگرد که گمان نمى کنم، او را زنده ببينى. زيرا به خدا سوگند چيزى از اجل او باقى نمانده. پس فرشته برگشت و او را مُرده يافت.
اين روايت را الدرالمنثور نيز، از ابن ابى شيبه و ابن ابى حاتم، از ابن عباس، از کعب روايت کرده. چيزى که هست، در روايت کعب آمده: فرشته اى که بر ادريس در آمد، همان فرشته اى بوده که همواره عمل ادريس را بالا مى برده.
و نيز در آن آمده که: همه روزه از ادريس عملى بالا مى برده، که معادل عمل همه اهل زمين و معاصران وى بوده است، و از اين جهت از ادريس بسيار خوشش آمده، از خدا درخواست اجازه کرد تا بر زمين وارد شود و با ادريس بناى رفاقت بگذارد، و پس از کسب اجازه بر او نازل شده و با او رفاقت کرد...
و ابن ابى حاتم، به طريقى ديگر، اين روايت را از ابن عباس نقل کرده، و در آن آمده که: ادريس در ميان دو بال فرشته نامبرده از دنيا رفته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹۳
و نيز در الدر المنثور است که ابن منذر، از عمر، مولاى غفره، و او، بدون ذکر سند، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که از ادريس به تنهایى عمل و عبادتى بالا مى رفته، که معادل عمل همه مردم اهل عصرش بوده است. ملک الموت فرشته مأمور - از او خوشش آمد، از خدا اجازه خواست تا به زمين نازل شود و با او همنشين گردد. خداى تعالى اجازه اش داد.
پس فرشته و ادريس در زمين به سير و گردش و عبادت خدا پرداختند، ادريس از عبادت رفيقش خوشش آمد چون ديد که اصلا از عبادت خسته و کسل نمى شود، از او سببش را پرسيد، و اصرار کرد، فرشته خود را معرفى کرد، معلوم شد که همان ملک الموت است، و چون از عبادت وى خوشش آمده، از خدا خواسته است تا اجازه مصاحبت با وى را به او بدهد.
ادريس وقتى فهميد رفيقش از جنس بشر نيست، بلکه ملک الموت است، سه حاجت درخواست کرد: اول اين که ساعتى او را قبض روح کند و دوباره جانش را برگرداند. ملک الموت با کسب اجازه از خداى تعالى، اين کار را کرد. دوم اين که او را به آسمان ببرد و آتش دوزخ را به او نشان دهد.
ملک الموت اين کار را نيز با کسب اجازه برايش انجام داد. سوم اين که بهشت را به او نشان دهد. آن را نيز انجام داد، و وقتى که ادريس داخل بهشت شد و از ميوه هاى آن خورد و از آبش آشاميد، ملک الموت گفت: حال بيا تا بيرون رويم، همه حوائجت را بر آوردم.
ادريس از بيرون شدن امتناع ورزيد و به يکى از درخت هاى بهشتى چسبيد که به هيچ وجه بيرون نمى آيم، و در مقام احتجاج گفت: مگر غير اين است که هر کسى بايد مرگ را بچشد؟ من که چشيده ام، و مگر غير از اين است که هر کسى بايد وارد جهنم شود، من که وارد آن نيز شده ام، و مگر غير اين است که هر کس وارد بهشت شود، ديگر بيرون نمى آيد؟ پس من بيرون نمى آيم.
ملک الموت در جوابش عاجز گشت. خداى تعالى، به ملک الموت فرمود: ادريس عاجزت کرد، پس متعرض او مشو، بگذار بماند. و به همين جهت، ادريس در بهشت باقى ماند.
اين روايت را عرائس نيز آورده، و آن را از وهب نقل کرده، و در آخر روايت او، اين اضافه آمده است: «پس ادريس در آن جا زنده است. گاهى در آسمان چهارم خداى را بندگى مى کند، و گاهى در بهشت به تنعم مى پردازد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹۴
و در مستدرک حاکم، از سمره روايت مى کند که گفت: ادريس، مردى سفيدروى، بلندقامت، تنومند، فراخ سينه، بدنش کم موى، سرش پر موى بود، و يکى از دو چشمش از ديگرى درشت تر بود، و در سينه لکّه سفيدى داشت که برص نبود، و چون خداى تعالى، جور و عداوت مردم را ديد و ديد که از اوامرش سرپيچى مى کنند، ادريس را به آسمان ششم برد. و اين که در قرآن فرموده: «وَ رَفَعنَاهُ مَکَاناً عَلِيّا»، اشاره به همين است.
مؤلف: هيچ نقاد با بصيرت شک نمى کند در اين که اين روايات، از اسرائيلياتى است که دست جعالان حديث، آن را در ميان روايات ما وارد کرده است. براى اين که با هيچ يک از موازين علمى و اصول مسلّم دين سازگارى ندارد.
۳ - ادريس «عليه السلام»، «هرمس» نيز نام داشته. زيرا «قفطى»، در کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، در شرح حال ادريس مى گويد:
حکماء در محل ولادت و منشأ و استاد ادريس قبل از نبوتش اختلاف کرده اند. فرقه اى گفته اند: در مصر به دنيا آمد، و او را «هرمس الهرامسه» ناميدند، و مولدش در «منف» بوده.
و نيز گفته اند که: کلمه «هرمس»، عربى ارميس يونانى است، و «ارميس»، به زبان يونانى، به معناى عطارد است.
بعضى ديگر گفته اند: نام او به زبان يونانى، «طرميس» و به زبان عبرى «خنوخ» بود که معرب آن «اخنوخ» شده، و خداى عزوجل، او را در کتاب عربى مبينش «ادريس» ناميده.
همين صاحب نظران گفته اند: نام معلمش غوثاذيمون بوده. بعضى گفته اند: اغثاذيمون مصرى بوده، ولى نگفته اند که اين شخص چکاره بوده است. فقط گفته اند: اغثاذيمون، يکى از انبياى يونانيان و مصريان بود. و نيز او را «اورين» دوم خوانده اند، و ادريس نزد ايشان، اورين سوم بوده. و معناى کلمه «غوثاذيمون»، خوشبخت است.
آن وقت گفته اند: «هرمس»، از مصر بيرون رفته و همه زمين را گردش کرد و دوباره به مصر برگشت، و خداوند در مصر او را بالا برد، و در آن روز، هشتاد و دو سال از عمرش گذشته بود.
فرقه ديگرى گفته اند که: «ادريس»، در بابل به دنيا آمده و نشو و نما کرد، و او در اول عمرش، از شيث بن آدم، که جدّ جدّ پدرش بود، درس گرفت. چون ادريس پسر يارد، و او پسر مهلائيل، و او پسر قينان، و او پسر انوش، و او پسر شيث است. شهرستانى گفته: اغثاذيمون، همان شيث است.
و چون ادريس بزرگ شد، خداوند او را به افتخار نبوت مفتخر ساخت. پس مفسدان از بنى آدم را از مخالفت با شريعت آدم و شيث نهى مى کرد. اندکى اطاعتش کردند، اما بيشتر مردم مخالفتش نموده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹۵
پس تصميم گرفت از ميان آنان کوچ کند. به آنان که اطاعتش کرده بودند، دستور داد آماده کوچ باشند. برايشان گران آمد که از وطن هاى خود چشم بپوشند. ناگزير گفتند: اگر کوچ کنيم، ديگر کجا مانند بابل نهرى خواهيم يافت؟ (بابل به زبان سريانى، به معناى نهر است) و گويا مقصودشان از نهر - بابل - دجله و فرات بوده. ادريس گفت: اگر براى خاطر خدا مهاجرت کنيم، خداوند نهرى غير آن روزيمان خواهد کرد.
پس ادريس با ايشان بيرون شده و رفتند تا به اين اقليم، که اقليم «بابليونش» مى نامند، رسيدند. پس رود نيل و دشتى خالى از سکنه را ديدند. ادريس، کنار نيل ايستاده، مشغول تسبيح خدا شد، و به جماعت خود گفت: بابليون.
و در معناى اين گفته وى، اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: يعنى چه نهر بزرگى است. بعضى ديگر گفته اند: يعنى نهرى مانند نهر شما است. بعضى گفته اند: نهرى پر برکت است.
و بعضى ديگر گفته اند: کلمه «يون» در زبان سريانى، معناى صيغه افعل در عربى را مى دهد، که به معناى برتر است. يعنى اين نهر بزرگتر است و به همين مناسبت، آن وادى و اقليم در ميان همه امت ها به نام «بابليون» معروف شد. غير از عرب، که آن را «مصر» خوانده اند که منسوب است به مصر، پسر حام، که بعد از واقعه طوفان نوح، آن جا نزول کرد، (و خدا به همه اين ها داناتر است).
ادريس و همراهانش در مصر رحل اقامت افکنده، خلايق را به معروف امر، و از منکرات نهى مى کرد، و به اطاعت خداى عزوجل دعوت مى کرد. مردم زمان او، با هفتاد و دو زبان حرف مى زدند، و خداوند زبان همگى آنان را به وى تعليم داده بود، تا هر فرقه اى از ايشان را با زبان خودش تعليم دهد.
و علاوه بر اين ها، آداب و طريقه نقشه کشى براى شهرسازى را به ايشان بياموخت. دانشجويان از هر ناحيه اى گردش جمع شدند، و به ايشان سياست مدنيت بياموخت و قواعد آن را برايشان مقرر فرمود، و هر فرقه اى از هر امتى که بودند، به سرزمين خود برگشته و شهرهايى ساختند، تا آن جا که در عهد وى، و به وسيله شاگردان او، صد و هشتاد و هشت شهر ساخته شد، که از همه کوچکترش «رها» بود، و ادريس به آنان علوم را بياموخت.
و اولين کسى که حکمت را استخراج نموده و علم نجوم را به مردم ياد داد، ادريس بود. چون خداى عزوجل، سر فلک و ترکيب آن، و نقطه هاى اجتماع کواکب را در آن فلک به او فهمانده بود. و نيز علم عدد سنين و حساب را به او داده بود. و اگر اين نبود و ادريس در اين علم فتح باب نمى کرد، هرگز خاطر بشر به اين معنا خطور نمى کرد، که در مقام سرشمارى ستارگان بر آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹۶
ادريس «عليه السلام» براى هر امتى در هر اقليمى، سنتى شايسته آن امت و آن اقليم به پا داشت، و زمين را به چهار قسمت تقسيم نموده، براى هر قسمتى پادشاهى مقرر کرد، تا به سياست و اداره امور آن جا و آباديش قيام نمايد، و هر پادشاهى را مأمور کرد تا اهل اقليم خود را به شريعتى که بعدا اسم بعضى از آن ها را مى بريم، ملزم سازد.
اسماء آن پادشاهان، که زمامدار زمين بودند، بدين قرار بود:
اول «ايلاوس»، که به زبان عربى، به معناى رحيم است. دوم «اوس». سوم «سقلبيوس».، چهارم «اوس آمون».
و بعضى گفته اند: «ايلاوس آمون». بعضى ديگر نام او را «يسيلوخس»، که همان «آمون ملک» باشد، دانسته اند. اين بود آن مقدار از کلام «قفطى»، در کتاب «اخبار العلماء باخبار الحکماء»، که مورد حاجت ما بود.
و اين احاديث و اخبار، همه به ماقبل تاريخ منتهى مى شود، و آن طور که بايد نمى شود، بدان اعتماد کرد. چيزى که هست، همين که مى بينيم نام او در عربى، جيلا بعد جيل، (جيل: يک صنف از مردم اهل يک زمان)، در ميان فلاسفه و اهل علم زنده مانده و اسم او را به عظمت ياد مى کنند و ساحتش را محترم شمرده و اصول هر علمى را منتهى به او مى دانند، خود کشف مى کند از اين که او از قديمى ترين پيشوايان علم بوده، که نطفه و بذر علوم را در ميان بشر پاشيده و افکار بشرى را با استدلال و دقت در بحث، و جستجوى از معارف الهى آشنا ساخته اند، و يا آن جناب اولين مبتکر ايشان بوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹۷
آيات ۵۸ - ۶۳ سوره مريم
أُولَئک الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ مِن ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَ مِن ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسرئيلَ وَ مِمَّنْ هَدَيْنَا وَ اجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَانِ خَرُّوا سجَّداً وَ بُکِيًّا (۵۸)
فخَلَف مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصلَوةَ وَ اتَّبَعُوا الشهَوَاتِ فَسوْفَ يَلْقَوْنَ غَياًّ(۵۹)
إِلّا مَن تَاب وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولَئک يَدْخُلُونَ الجَْنَّةَ وَ لا يُظلَمُونَ شيْئاً(۶۰)
جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتى وَعَدَ الرَّحْمَانُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ کانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا(۶۱)
لا يَسمَعُونَ فِيهَا لَغْواً إِلّا سلَاماً وَ لهَُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُکْرَةً وَ عَشِيًّا(۶۲)
تِلْک الجَْنَّةُ الَّتى نُورِث مِنْ عِبَادِنَا مَن کانَ تَقِيًّا(۶۳)
«ترجمه آیات»
همان کسانى که خدا موهبتشان داده بود، از فرزندان آدم و از فرزندان آن کسانى که همراه نوح بر کشتى سوار کرديم و از فرزندان ابراهيم و اسرائيل و آن کسانى که هدايت کرده و برگزيده بوديم، چون آيه هاى خدا برايشان خوانده مى شد، به حال گريه به خاک مى افتادند و سجده مى کردند. (۵۸)
و از پى آنان، خلفى جانشين ايشان شدند که نماز را مهمل گذاشتند و پيرو هوس ها شدند، که به زودى سرگشتگى خود را خواهند ديد. (۵۹)
مگر کسانى که توبه کرده و ايمان آورده و کار شايسته کرده باشند، آن ها به بهشت داخل شوند، و به هيچ وجه ستم نبينند.(۶۰)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹۸
بهشت هاى جاويدان که خداى رحمان، از غيب به بندگانش وعده داده، که وعدۀ او آمدنى است. (۶۱)
در آن جا ياوه اى نشنوند، مگر سلامى و در آن جا، بامدادان و شامگاهان، روزى خويش را دارند. (۶۲)
اين بهشتى است که به هر کس از بندگان خويش که پرهيزکار باشد، مى دهيم. (۶۳)
«بیان آیات»
در سابق که درباره غرض اين سوره بحث کرديم، گذشت که آنچه از سياق آن بر مى آيد، اين است که مى خواهد بيان کند که عبادت خداى تعالى - يعنى دين توحيد - دين اهل سعادت و رشد است، دين انبياء و اولياء است، و تخلف از طريقه ايشان، يعنى ضايع کردن نماز و پيروى شهوات، پيروى راه ضلالت است و کسى که چنين کند، گمراه است، مگر آن که توبه کند و ايمان آورد و عمل صالح انجام دهد.
پس آيات و مخصوصا سه آيه اول آن، متضمن خلاصه غرض سوره است. و اين خلاصه گيرى را به صورت استنباط از داستان هاى وارده در سوره، بيان کرده است.
و تفاوت اين سوره با ساير سوره ها، همين است که در ساير سوره هاى طولانى، غرض از سوره را به عنوان برائت استهلال در ابتداى آن، و نيز به عنوان حسن الختام در آخر آن بيان مى کند، ولى در اين سوره، اين غرض را در وسط آن بيان کرده است.
معناى آيه شريفه: «أُولَئِکَ الَّذِينَ أنعَمَ اللهُ عَلَيهِم مِنَ النَّبِيّين...»
«أُولَئک الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ...»:
کلمۀ «أُولَئِک»، اشاره به نامبردگان در آيات قبل است. يعنى به زکريا، يحيى، مريم، عيسى، ابراهيم، اسحاق، يعقوب، موسى، هارون، اسماعيل و ادريس «عليهم السلام».
در سابق هم به اين نکته اشاره کرديم که از سياق آيات سوره بر مى آيد، داستان هایى که در آن آورده شده، به عنوان مَثَل است، و اين آيه و دو آيه بعدش، نتيجه اى است که از آن مثال ها استخراج شده است، و لازمۀ اين نظريه، اين است که کلمۀ «أُولَئِک»، اشاره به عين نامبردگان در همه داستان ها بوده و مبتداء باشد، و جملۀ «الَّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم» صفت آن، و جملۀ «إذَا تُتلَى عَلَيهِم...» خبر آن باشد.
اين، آن نظريه اى است که تدبّر در سياق آن را افاده مى کند. و اگر جملۀ «الَّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم» را خبر کلمه «أُولَئِک» بگيريم، و در نتيجه، جملۀ «إذَا تُتلَى عَلَيهِم»، خبر بعد از خبر باشد، معنايى به دست مى آيد که آن طور که بايد، با سياق آيه ملائمت و سازگارى داشته باشد ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹۹
در اين آيه، خداى عزوجل خبر داده که بر اين نامبردگان انعام نمود، و اين معنا را مطلق هم آورده، و اين اطلاق کلام، دلالت مى کند بر اين که نعمت الهى از هر سو به ايشان احاطه دارد و ديگر از هيچ سوء و جهتى نقمت و نکبت ندارند. پس اينان اهل سعادت و فلاح به تمام معنى الکلمه هستند.
و از سوى ديگر در سوره «حمد»، از همين طایفه خبر داده که اصحاب صراط المستقيم اند، و صراط مستقيم را معنا کرده به راهى که سالک آن از غضب خدا و ضلالت ايمن است. چون فرموده: «إهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِيم * صِرَاطَ الَّذِينَ أنعَمتَ عَلَيهِم غَيرِ المَغضُوبِ عَلَيهِم وَ لَا الضَّالِّين».
و نيز در سوره «انعام»، آنان را مردمى ايمن و راه يافته معرفى نموده و فرموده: «الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَم يَلبِسُوا إيمَانَهُم بِظُلمٍ أُولَئِکَ لَهُمُ الأمنُ وَ هُم مُهتَدُون».
پس معلوم مى شود «اصحاب صراط مستقيم»، که مصون از غضب و ضلالت اند و ايمان خود را با ظلم مشوب نساخته اند، از هر خطرى که آدمى را تهديد مى کند، ايمن اند. پس در سلوک راه زندگى که پيمودند، سعادتمند بودند، و راهى هم که آنان سلوک کردند، راه سعادت بوده است.
کلمۀ «مِن» در جملۀ «مِنَ النَّبِيِّينَ»، تبعيضى است، و عديل آن در جملۀ «وَ مِمَّن هَدَينَا وَ اجتَبَينَا» است که توضيحش خواهد آمد. مفسران جایز دانسته اند که کلمۀ مزبور، بيانيه باشد، نه تبعيضى. وليکن شما خواننده توجه داريد که اگر اين طور باشد، معنا چنين مى شود که:
«اينان که خدا انعامشان کرده، انبياء هستند». و حال آن که گفتيم کلمۀ «أُولَئِک» به همه نامبردگان بر مى گشت که بعضى از آنان، مانند مريم از انبياء نبودند، مگر آن که بگويند: کلمۀ مذکور، اشاره به نامبردگان، از باب مَثَل باشد، و معنا اين باشد: «اينان که نامبرديم و امثالشان که خدا انعامشان کرده، انبياء و از آنانند که ما هدايت و انتخابشان کرديم».
و جملۀ «مِن ذُرِّيةِ آدَم»، در معناى صفت است براى «نَبِيّين». و کلمۀ «مِن» در آن، براى تبعيض است. يعنى از انبيايى هستند که بعضى از ذرّيه آدم و نمونه هايى از جنس بشر بودند، نه اين که بيان براى «نبيّين» باشد. چون اگر بيان بگيريم، خلل در معنا رُخ مى دهد. (چون معنا اين مى شود که ذريه آدم پيغمبرند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰۰
جملۀ «وَ مِمَّن حَمَلنَا مَعَ نُوح»، عطف است بر جملۀ «مِن ذُرّيةِ آدَم»، که مراد از آنان افرادى است که در کشتى با نوح بودند، و ذريه آنان، که خداوند در ذريه شان برکت نهاد و به حکم آيه «وَ جَعَلنَا ذُرِّيتَهُ هُمُ البَاقِين»، ذريه خود نوح بودند.
جملۀ «وَ مِن ذُرِّيةِ إبرَاهِيمَ وَ إسرَائِيل» نيز، مانند جمله قبلش، عطف بر جملۀ «مِنَ النَّبِيّين» است.
چهار طایفه اى که در اين آيه، مورد انعام الهى قرار گرفته اند
خداى تعالى در اين آيه، افرادى را که بر آنان انعام نموده، چهار طایفه معرفى کرده است:
۱ - ذرّيه آدم. ۲- آنان که با نوح در کشتی شان قرار داد. ۳ - ذرّيه ابراهيم. ۴ - ذرّيه اسرائيل. و اين چهار طایفه، هر يک نسبت به طایفه بعد خود شمول دارد، و با ذکرش حاجت به ذکر آن نمى گذارد. زيرا مثلا ذرّيه اسرائيل، خود ذرّيه ابراهيم بودند و ذرّيه ابراهيم و اسرائيل از آنان که با نوح به کشتى در آمدند بودند، و همه نامبردگان از ذرّيه آدم «عليه السلام» بودند.
و شايد وجه اين تعبير، و ذکر خاص بعد از عام، اشاره به اين باشد که نعمت سعادت، و برکت نبوت بر نوع بشر، دفعةً بعد دفعة نازل شده، و اين معنا را قرآن کريم، در چهار جا، براى چهار طايفه ذکر فرموده:
اول: براى عامّه بنى آدم، که فرموده: «قُلنَا اهبِطُوا مِنهَا جَمِيعاً فَإمَّا يَأتِيَنَّکُم مِنِّى هُدىً فَمَن تَبِعَ هُدَاىَ فَلَا خَوفَ عَلَيهِم وَ لَا هُم يَحزَنُون * وَ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِکَ أصحَابُ النَّارِ هُم فِيهَا خَالِدُون».
دوم: آن جا که مى فرمايد: «قِيلَ يَا نُوحُ اهبِط بِسَلَامٍ مِنّا وَ بَرَکَاتٍ عَلَيکَ وَ عَلَى أُمَمٍ مِمَّن مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُم ثُمَّ يَمَسُّهُم مِنَّا عَذَابٌ ألِيم».
سوم: آن جا که مى فرمايد: «وَ لَقَد أرسَلنَا نُوحاً وَ إبرَاهِيمَ وَ جَعَلنَا فِى ذُرِّيتِهِمَا النُّبُوَّة وَ الکِتَابَ فَمِنهُم مُهتَدٍ وَ کَثِيرٌ مِنهُم فَاسِقُون».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰۱
چهارم: آن جا که مى فرمايد: «وَ لَقَد آتَينَا بَنِى إسرَائِيلَ الکِتَابَ وَ الحُکمَ وَ النُّبُوّة وَ رَزَقنَاهُم مِنَ الطَّيِّبَات وَ فَضَّلنَاهُم عَلَى العَالَمِين».
پس در اين چهار ميعاد، نوع بشرى را به نعمت نبوت، و موهبت سعادت اختصاص داده، و در آيه مورد بحث که مى فرمايد: «مِنَ النَّبِيّينَ مِن ذُرِّيةِ آدَم وَ مِمَّن حَمَلنَا مَعَ نُوحٍ وَ مِن ذُرِّيةِ إبرَاهِيمَ وَ إسرَائِيل» بدان اشاره نموده، و در داستان هاى گذشته از ذرّيه هاى چهارگانه، نمونه هایى - يعنى ادريس از ذرّيه آدم، و ابراهيم از ذرّيه کشتى نشينان با نوح، و اسحاق و يعقوب از ذرّيه ابراهيم، و زکريا و يحيى و عيسى و موسى و هارون و اسماعيل، آن طور که استظهار نموديم - از ذريّه اسرائيل گذشت.
جملۀ «وَ مِمَّن هَدَينَا وَ اجتَبَينَا»، عطف است بر «مِنَ النَّبِيّين»، و اين «نَبِيّین»، غير آن کسانى است که خدا بر آنان انعام نمود. زيرا اين نعمت مخصوص به «نَبِيّين» و منحصر در ايشان نيست تا بگویيم «الَّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم» همان «نَبِيّين» هستند. به دليل اين که آيه «وَ مَن يُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولَئِکَ مَعَ الَّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم مِنَ النَّبِيّين وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاء وَ الصَّالِحِين وَ حَسُنَ أُولَئِکَ رَفِيقاً»، صريحا فرموده که «الَّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم»، هم «نَبِيّين» هستند و هم صدّيقين و شهداء و صالحين.
علاوه بر اين، خداى سبحان، در ضمن داستان هايى که به عنوان نمونه از «الَّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم» آورده، يکى هم داستان مريم است و حال آن که مى دانيم او از انبياء نبوده، بلکه از صدّيقين است، مانند آيه شريفه «مَا المَسِيحُ بنُ مَريَمَ إلّا رَسُولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُل وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌ». پس مراد از جمله «وَ مِمَّن هَدَينَا وَ اجتَبَينَا»، انبياء نبوده، بلکه صدّيقين و شهداء و صالحين است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰۲
نظريه آن مفسّرى که گفته: جملۀ «وَ مِمَّن هَدَينَا وَ اجتَبَينَا»، عطف بر جملۀ «مِنَ النَّبِيّين» است، و کلمۀ «مِن» را در آن بيانيه گرفته، فاسد است.
بعضى ديگر در فساد آن گفته اند که ظاهر عطف اين است که ميان معطوف و معطوفٌ عَلَيه مغايرت باشد، و بنابراين صاحب اين نظريه، ناگزير است براى توجيه نظريه خود بگويد که معناى آيه اين است که: «و از جمله کسانى که ما برايش ميان نبوت و هدايت و اجتباء جمع کرديم تا بيشتر احترامش کنيم...»، و اين معنا خلاف ظاهر آيه است. وليکن اين اشکال به او وارد نيست. چون اگر در عطف لازم است ميان معطوف و معطوفٌ عَلَيه مغايرت باشد، مغايرت فى الجمله است. نه اين که مصداق هر يک، غير ديگرى باشد، بلکه همين که بر حسب وصف و بيان مختلف باشد، کافى است.
و نيز، يکى ديگر از نظريه هاى فاسد، اين است که گفته اند: جملۀ مذکور، عطف است بر جملۀ «مِن ذُرِّيَةِ آدَم»، و کلمۀ «مِن» را هم در آن تبعيضى گرفته اند، که وجه فسادش از آنچه گذشت، معلوم شد.
و باز نظير آن، نظريه کسى است که گفته جملۀ «وَ مِمَّن هَدَينَا»، جمله اى استينافى و ابتدايى است، و عطف بر ماقبل نيست. زيرا کلام قبلى در کلمه «إسرائيل» تمام شده، و از جمله مورد بحث، دوباره شروع به سخن شده و فرموده که: «ميان امت ها از کسانى که ما هدايتشان کرده و انتخابشان نموديم، مردمى هستند که وقتى آيات رحمان بر آنان خوانده مى شود، با چشم گريان به سجده مى افتند». و مبتداى جمله به خاطر اين که معلوم بود، حذف شده. اين نظريه را به ابى مسلم مفسر نسبت داده اند.
ولى اين تقدير گرفتن مبتدا تقديرى است بدون دليل. علاوه بر اين، با اين تفسير، غرض از آيه پايمال مى شود. چون غرض از آن به طورى که سياق بر آن گواهى مى دهد، اين است که طريقه آن بندگان را که خدا بر آنان انعام فرموده، بيان کند و بفرمايد که به اين جهت به ايشان انعام شد که براى خداى تعالى خضوع و خشوع داشتند، و اگر به بازماندگانشان آن انعام را نکرد، براى اين بود که ايشان از طريقه پدران خود اعراض نموده، نماز را ضايع و شهوات را پيروى کردند.
و اين غرض، تمام نمى شود مگر به اين که جملۀ «إذَا تُتلَى عَلَيهِم» تا به آخر، همه خبر باشد، براى جملۀ «أُولَئِکَ الَّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم». و اگر جملۀ «وَ مِمَّن هَدَينَا» تا به آخر را استينافيه و مقطوع از ماقبل بگيريم، اين غرض به کلى باطل مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰۳
کلمۀ «سُجّداً» در جملۀ «خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِيّاً» جمع «ساجد» است، و کلمۀ «بُکِىّ» بر وزن «فَعُول»، جمع باکى است. و جمله مذکور خبر است براى کلمۀ «لِلَّذِينَ» که در صدر آيه است. احتمال هم دارد که به خاک افتادن براى سجده با حالت گريه، کنايه باشد از کمال خضوع و خشوع. زيرا سجده، مجسم کنندۀ کمال خضوع، و گريه، مجسّم کنندۀ کمال خشوع است. و بنابر اين معنا، جا دارد مقصود از آيات و تلاوت آن، يادآورى هر چيزى باشد که شأنى از شؤون خداى تعالى را حکايت مى کند.
و اما اين که بعضى گفته اند: مراد از تلاوت آيات، قرائت کتاب هاى آسمانى، و يا خصوص آن آياتى از آن کتاب ها است، که عذاب کفار و مجرمان را خاطر نشان مى سازد. و يا مراد از «سُجُود»، نماز يا سجده تلاوت است. و يا اين که گفته اند: مراد از «بُکاء»، گريه در هنگام شنيدن آيات و يا تلاوت آن است، احتمالاتى بى وجه است.
پس معناى آيه (و خدا داناتر است)، اين شد که: اينان که خدا انعامشان کرده، بعضى از انبياء از ذرّيه آدم اند، و از آن هايى هستند که خدا با نوح در کشتى سوارشان کرد، و از ذرّيه ابراهيم و اسرائيل اند، و بعضى ديگر از اهل هدايت و اجتبايند، که براى خداى رحمان خاضع اند، و چون نزد ايشان آيات او تلاوت شود، خاشع اند.
البته در اين جا، جا داشت بفرمايد: «کَانُوا إذَا تُتلَى عَلَيهِم...»، ولى اين طور نفرموده، چون عنايت در اين مقام به بيان حال نوع است، بدون اين که نظرى به زمان گذشته و آينده داشته باشد و تنها عنايت به تقسيم آن به سلف صالح و خلف طالح، و توبه کارى که ايمان آورده و عمل صالح مى کند، بوده، و اين خود روشن است.
«فخَلَف مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصلَوةَ وَ اتَّبَعُوا الشهَوَاتِ فَسوْف يَلْقَوْنَ غَياًّ»:
اهل لغت گفته اند: کلمۀ «خلف» در صورتى که با سکون «لام» خوانده شود، به معناى بدل زشت است، و در صورتى که با فتحه «لام» خوانده شود، ضدّ آن است. يعنى به معناى بدل خوب است، گاهى هم مى شود که به عکس استعمال شود.
و کلمۀ «أضَاعُوا»، از «ضِياع» است، که ضياع هر چيزى، به معناى فساد و يا از بين رفتن آن است، از اين جهت که آن طور که بايد، سرپرستى نشود. مثلا وقتى گفته مى شود: «فُلَانٌ أضَاعَ المَالَ: فلانى، مال را ضايع کرد»، که با سوء تدبيرش آن را محافظت نکرد و از دست داد، و در جايى مصرف کرد که نبايد مى کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰۴
کلمۀ «غَىّ» به معناى ضدّ رشد است، و رشد به معناى اصابه واقع است. قهرا «غَىّ»، به معناى اين است که کسى فکرش به واقع نرسد و به خطا رود، که در حقيقت، قريب المعناى با ضلالت است که خلاف هدايت مى باشد، و خود به معناى پيمودن راهى است که صاحبش را به غايت منظور خود برساند.
مراد از ضايع کردن نماز در آيه شریفه
پس معناى جملۀ «فَخَلَفَ مِن بَعدِهِم خَلفٌ...» اين است که به جاى آنان که خدا انعامشان کرده بود و طريقه شان خضوع و خشوع براى خداى تعالى بوده، همواره با عبادت متوجه او مى شدند، قومى آمدند و قائم مقام ايشان شدند که آنچه را از آنان گرفتند، يعنى نماز و توجه عبادى به سوى خداى سبحان را ضايع کرده و در آن سهل انگارى نمودند، بلکه به کلّى از آن اعراض نمودند، و در عوض، شهوات را پيروى کردند، و در نتيجه همان شهوات، ايشان را از مجاهده در راه خدا و توجه به او مانع گرديد.
از همين جا، روشن مى شود که مراد از ضايع کردن نماز، فاسد کردن آن است، به اين که در آن سهل انگارى و بى اعتنايى کنند، و در نتيجه کار به جايى برسد که آن را بازيچه قرار دهند و در آن دخل و تصرف نمايند، و سرانجام بعد از قبولش به کلّى ترکش کنند و ضايعش گذارند.
پس اين که بعضى ها گفته اند: مراد از ضايع کردن نماز، ترک آن است، خيلى حرف صحيحى نيست. چون ترک، به کلّى ضايع کردن را نمى گويند، و عنايت دو آيه شريفه متعلق به اين نکته است که دين الهى از آن طبقه صالح به اين طبقه خلف ناصالح آن ها منتقل گرديد، و حق جانشينى آنان را درباره دين ادا نکردند، و آنچه را از نماز به ارث برده بودند، ضايع گذارند، در حالى که نماز، تنها رکن عبوديت بود، و در عوض، شهوات را که سدّ راه حق است، پيروى نمودند.
«فَسَوفَ يَلقَونَ غَيّاً» - بعضى ها گفته اند: يعنى «فَسَوفَ يَلقَونَ جَزَاءَ غَيِّهِم: به زودى کيفر غىّ خود را مى بينند»، و در حقيقت، اين عبارت مانند جملۀ «وَ مَن يَفعَل ذَلِکَ يَلقَ أثَاماً» است، که تقديرش: «وَ مَن يَفعَل ذَلِکَ يَلقَ جَزَاءَ إثمِهِ» است. يعنى هر کس چنين کند، کيفر گناه خود را مى بيند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰۵
ممکن هم هست مراد از «غىّ»، خودش باشد نه جزايش. به اين صورت که «غىّ» را غايت و منتهاى سير در مسير فرض کرده باشد، و مسير عبارت باشد از ضايع کردن نماز و پيروى شهوات، و نقطۀ انتهايش، عبارت باشد از «غّى».
آنگاه فرموده باشد حال که اين طبقه ناخلف راهى پيش گرفته اند که نهايتش «غىّ» است، به زودى، به همان نهايت نيز مى رسند. حال يا به اين که در قيامت که عالَم کشف حقايق است، پى به گمراهى خود مى برند. يا به اين که همان گمراهى، رفته رفته، در دل هاشان رسوخ مى کند، تا آن جا که از اولياى شيطان شوند. همچنان که فرمود: «إنّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانٌ إلّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الغَاوِين». و به هر حال، عبارت مذکور، استعاره از کنايه لطيفى است.
رده:تفسیر المیزان