تفسیر المیزان

بيان تناسب جواب موسى «ع» با مقتضاى مقام و اشاره به وجوه نادرست مفسران در معناى آيه اين جا است که خوب روشن مى گردد که نظم طبيعى آيه و سياق آن، بر طبق مقتضاى مقام جريان يافته است. چون مقام، مقام دعوت به سوى توحيد و اطاعت رسول بوده است و فرعون هم بعد از شنيدن دعوت، عکس العملى نشان داده که حاصلش تغافل از داشتن ربّ است، و چنين وانمود کرده که شما مرا به سوى ربّ خودتان مى خوانيد، (چون خود من که ربّى ندارم). آنگاه پرسيده: «ربّ شما دو نفر کيست»؟ چون مقام چنين مقامى بوده، جا داشته که در جواب بگويند: «ربّ ما، همان ربّ همه عالَميان است»، تا ربوبيت ربّ شان، شامل خود آنان و فرعون بشود. ولى اين طور جواب ندادند، بلکه بليغ ‌تر جواب داده و گفتند: «پروردگار ما، آن کسى است که خلقت هر چيزى را به آن چيز داده و سپس هدايتش کرد»، و در عين حال که آن مدعا را معرفى نموده، برهانش را هم افاده کردند، و اگر جواب اولى را داده بودند، يعنى گفته بودند: «ربّ ما، همان ربّ همۀ عالَميان است»، تنها مدعا را افاده مى کرد، ديگر برهان را نمى رسانيد. (دقت فرماييد). و اگر در کلام تنها هدايت موجودات اثبات شد، و اسمى از تدبير آن ها به ميان نيامد، با اين که مورد هر دو عنوان، يکى است که در سابق بيانش گذشت. براى اين بود که مقام، مقام دعوت و هدايت بوده و هدايت عامه با چنين مقامى مناسبت بيشترى داشت. اين آن نکاتى است که دقت در آيه، ما را بدان ارشاد مى کند و با در نظر گرفتن آن، حال و وضع تفاسيرى که براى آيه شده، به دست مى آيد. مانند بعضى از ايشان که گفته اند: مراد از کلمۀ «خَلقَهُ»، «مَثَلُ خَلقِهِ» است، که همان جفت هر چيزى باشد، و معنايش اين است که خداى من آن کسى است که براى هر چيزى زوجى آفريد و در نتيجه، آيه مورد بحث از نظر معنا، مثل آيه «وَ مِن کُلِّ شَئٍ خَلَقنَا زَوجَين» مى باشد. و مانند بعضى ديگر که گفته اند: مراد از «کُلَّ شَئٍ»، انواع نعمت ها است و کلمه مذکور، مفعول دوم براى «أعطَى» است، و مراد از «خلق»، مخلوق است که مفعول اول «أعطَى» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳۴ و معنا اين است که: پروردگار ما آن کسى است که به مخلوقات خود هر نعمتى را داد. و مانند گفتار بعضى ديگر که گفته اند: مراد از «هدايت»، ارشاد و راهنمايى به وجود خداى تعالى و يگانگى او است. و معناى آيه، اين است که پروردگار ما کسى است که به هر چيزى از موجودات آنچه را که با زبان استعداد طلب مى کرد، داد و سپس آن را با همين وسيله، به وجود و يگانگى خود ارشاد فرمود. ولى اگر در آنچه گذشت، دقت و تأمل شود، همان کافى است. براى اين که تو را بر فساد وجوه مذکور ارشاد و راهنمايى کند و بفهماند که چقدر معانى بعيدى است از سياق، و چه تقييدات بدون مقيدى را مستلزم است. «قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الاُولى»: بعضى گفته اند: کلمۀ «بال»، در اصل به معناى «فکر» است و از همين باب است که مى گويند: «خَطَرَ بِبَالِى: به ذهنم خطور کرد»، و بعدا در معناى «حال» استعمال شد و در آيه مورد بحث به همين معنا آمده، و معناى آيه اين است که: «گفت: حال قرون اولى چه بود»؟ و اين کلمه، تثنيه و جمع ندارد و جمع آن به صورت «بالات»، بسيار کم استعمال مى شود. پاسخ موسى «ع» به فرعون، در بعید شمردن مسأله معاد از آن جايى که پاسخ موسى مشتمل بر هدايت عمومى بود که در خصوص نوع بشر جز از راه نبوت و معاد صورت نمى گيرد. چون اين توحيد، جز با حساب و جزاء که ميان نيکوکار و بدکار فرق بگذارد، تمام نمى شود، و اين حساب و جزاء هم، جز با فرق گذاشتن ميان کارهاى نيک و بد و آنچه مورد امر و رضايت خدا است، از آنچه مورد نهى و غضب او است، میّسر نمى شود. و نيز از آن جايى که دعوت موسى و فرعون که مأمور شدند آن را به فرعون برسانند، مشتمل بر مسأله جزاء بود، و در آخرش صريحا داشت: «إنّا قَد أُوحِىَ إلَينَا أنَّ العَذَابَ عَلَى مَن کَذَّبَ وَ تَوَلَّى». و چون فرعون مانند ساير وثنى مذهبان منکر معاد بود، لذا گفتگوى از مسأله ربوبيت را که از موسى پاسخ دندان شکنى شنيده بود، رها کرده، به مساءله معاد پرداخت و از درِ استبعاد و ناباورى، از او پرسيد: مگر چنين چيزى ممکن است؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳۵ پس اين که گفت: «فَمَا بَالُ القُرُونِ الأولَى»، معنايش اين است که امت ها و انسان هاى ادوار گذشته اى که مُردند و نابود شدند و ديگر نه خبرى از ايشان هست و نه اثرى، چه حالى دارند و چگونه پاداش و کيفر اعمال خود را ديدند، با اين که در عالَم هستى، نه عاملى از آنان هست و نه عملى، و جز نام و افسانه اى از آنان نمانده است؟ پس در حقيقت، آيه شريفه نظير آن آيه اى است که کلام مشرکان را نقل مى کند به اين که: «وَ قَالُوا ءَإذَا ضَلَلنَا فِى الأرضِ ءَإنّا لَفِى خَلقٍ جَدِيد»، و از سياق کلام بر مى آيد که سخن فرعون، اساسى جز استبعاد ندارد، و اين استبعاد هم، تنها به خاطر اين بوده که از وضع قرون اولى و اعمال آن ها خبرى نداشته اند، همچنان که جواب موسى که فرمود: «عِلمُهَا عِندَ رَبِّى»، شاهد آن است. «قَالَ عِلْمُهَا عِندَ رَبّى فى کِتَابٍ لا يَضِلُّ رَبّى وَ لا يَنسى»: موسى «عليه السلام» در پاسخ از سؤال فرعون، علمى مطلق و به تمام تفاصيل و جزئيات قرون گذشته را براى خدا اثبات مى کند و مى گويد: «علم آن نزد پروردگار من است»، علم را مطلق آورد تا حتى يک نفر و يک عمل مستثنا نباشد و علم مذکور را نزد خدا قرار داد تا بفهماند که علمى آميخته با جهل و قابل فنا نيست، همچنان که خود خداى تعالى فرمود: «وَ مَا عِندَ اللّه بَاقٍ». از سوى ديگر، علم مذکور را مقيد به کتاب کرد و گفت: «فِى کِتَاب»، و گويا اين جمله، حال از علم است تا ثبوت و محفوظيت آن را تأکيد کند و بفهماند که حال آن علم تغيير نمى کند، و کلمه «کتاب» را نکره و بدون «الف» و «لام» آورد تا به عظمت آن، از حيث سعه احاطه و دقتش اشاره کرده باشد، که هيچ کوچک و بزرگى نيست مگر آن که آن را شمرده و بدان احاطه دارد. بنابراين، برگشت معناى کلام به اين مى شود که: پاداش و کيفر قرون اولى، براى کسى مشکل است که به آن علم نداشته باشد. اما براى پروردگار من، که عالِم به حال ايشان است و خطا و تغيير در علمش راه ندارد و غيبت و زوال نمى پذيرد، اشکال و استبعادى ندارد. بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «لَا يَضِلُّ رَبّى وَ لَا يَنسَى»، هم جهل ابتدايى را از خدا نفى مى کند و هم جهل بعد از علم را. وليکن ظاهر آيه، اين است که جمله براى نفى جهل بعد از علم به هر دو قسمش ريخته شده. چون کلمه «ضلال»، به معناى پيمودن راهى است که به هدف مورد نظر منتهى نمى شود، بلکه از جاى ديگر سر در مى آورد، و ضلال در علم نيز اين است که غیر علم را به جای علم بگیرند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳۶ و اين، وقتى تحقق پيدا مى کند که معلوم از آن جهت که معلوم است، از آن وضعى که اول در علم ما داشت، تغيير کند. و «نسيان»، عبارت است از خروج چيزى از علم آدمى بعد از آن که داخل در علم بود. پس در معناى «ضلال» و «نسيان»، هر دو جهل بعد از علم هست. در نتيجه اگر در حق کسى، ضلال و نسيان را نفى کنيم، در حقيقت خواسته ايم در درجه اول، علم را برايش اثبات کنيم. بنابراين، مجموع آيه افاده مى کند که خدا عالِم به قرون اولى است و بعد از علم ديگر جهل به درگاه او راه ندارد. پس او ايشان را بر آنچه که از آنان سراغ دارد، سزا مى دهد. از اين جا است که روشن مى شود جملۀ «لَا يَضِلُّ رَبِّى وَ لَا يَنسَى»، تتمه بيان آيه است. گويا دفع توهم تقديرى است. مثل اين که کسى گفته: بر فرض که خدا روزى از عمل قرون اولى آگاه بود، امروز که آن ها باطل الذات و نابود گشته اند و هيچ چيز از آنان از هيچ چيز ديگرشان متمايز نيست، ديگر علمى به آن ندارد. و در جواب توهمشان فرموده: هيچ چيز از آن ها و از آثار و اعمالشان براى خدا قاطى و مشتبه نمى شود. چون ضلال و نسيان در او راه ندارد و به همين جهت، جملۀ مورد بحث را با عطف متصل نياورده و نفرمود: «وَ لَا يَضِلّ...»، بلکه جدا ذکر کرد. و اگر علم را براى خدا اثبات و جهل را از او به عنوان ربّ نفى کرد، براى اين بود که در آن اشاره اى به برهان مدعا نيز بوده است. چون وقتى فرض ربوبيت به ميان آمد، ديگر با جهل به مربوب جمع نمى شود. چون فرض ربوبيت او مطلق است. پس شامل تمامى موجودات هست - و چون ربّ عبارت است از مالک و مدبر، در نتيجه تمامى اشياء مملوک او و از هر جهت قائم به وجود اويند و چون مدبّر به هر نحو مفروضى که مدبر براى مدبرى باشد، معلوم او نيز خواهد بود. لذا اگر فرض کنيم چيزى از آن مدبر براى مدبر مجهول باشد، چه اين که جهلش ناشى از ضلال باشد، يا از نسيان و يا اصلا جهل ابتدايى، در چنين فرضى با اين که گفتيم هر وقت و هر جا تحقق يابد، مملوک او و قائم به وجود او و مدبر به تدبير او است، ديگر بين آن و او حائل و فاصله اى نخواهد بود و حاضر در نزد او است، حضورى که ما آن را علم مى ناميم و در عين حال مجهول و غايب از او باشد، مرتکب خلف فرض شده ايم. در آيه مورد بحث، دو جا کلمه «ربّ» را به «ياى» متکلم اضافه کرد و گفت: «پروردگارم»، و اگر در دومى با اين که مى توانست به ضميرى که به اولى برگردد، اکتفاء کند، اکتفاء نکرد و خود کلمه را آورد، به طورى که گفته اند، از باب به کار بردن اسم ظاهر در جاى ضمير است. و اگر گفت: «پروردگارم»، و ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳۷ نگفت: «پروردگارمان»، همچنان که در آيه سابق گفت، برای این بود که در آیه قبلی از پروردگار آن دو بزرگوار سؤال کرده بود، که وى را به سوى او دعوت مى کردند. لذا در پاسخ فرعون جوابى آمده که مطابق سؤال باشد و معنايش - با در نظر گرفتن نکته مزبور - اين بود که آن ربّى که من و برادرم، تو و همه را به سويش مى خوانيم، او چنين و چنان است و اما در اين آيه سؤال از مطلبى مربوط به قرون اولى است و کسى که در برابر اين سؤال قرار گرفته، تنها موسى است. در نتيجه، معناى آيه چنين مى شود: آن پروردگارى که من توصيفش مى کنم، داناى به وضع قرون اولى است، و آن کلمه اى که اين معنا از شکم آن بيرون مى شود، کلمۀ «رَبّى» است و لا غير. (دقت فرماييد، که نکته لطيف است). و نکته در «رَبّى» دوم، نظير همان نکته در «ربّى» اول است و اين که بعضى گفته اند: اين کلمه نيز از باب به کار رفتن ظاهر به جاى ضمير است، مورد اشکال است. چون جملۀ «لَا يَضِلُّ رَبّى...»، مستقل و جداى از سابق است. اقوال مفسران در تفسير دو آيه مورد بحث، از جهت توجيه و احتمالات، اختلاف بسيارى دارد که ما از تعرض به آن ها صرف نظر کرديم، چون فایده اى در بيان آن ها نديديم. و عجيب تر از همه، نظريه اى است که بيشتر اين مفسران به آن معتقدند و آن اين که: اين جا که فرعون به موسى «عليه السلام» گفت: «فَمَا بَالُ القُرُونِ الأولَى»، پرسش از تاريخ امت هاى پيشين منقرض شده است، و اين را از موسى «عليه السلام» پرسيد تا او را از آنچه درباره معارف الهى و استدلال بر صريح حق در مسأله مبدأ و معاد مى گفت، که با عقائد وثنى ها نمى ساخت، منصرف ساخته و به حرف هاى بيهوده مانند تاريخ امم گذشته و سرگذشت آنان سرگرمش کند. موسى «عليه السلام» هم که در پاسخش گفت: «عِلمُهَا عِندَ رَبِّى...» خواست علم به آن تواريخ را، جزء علم غيب معرفى نموده، بگويد: اين گونه مطالب را جز علام الغيوب کسى نمى داند. تتمه داستان هدايت عمومى و ارائه شواهدى روشن براى آن «الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الاَرْض مَهْداً... لاَيَاتٍ لاُولى النُّهَى»: قبلا گفتيم که سؤال فرعون از قرون اولى، مربوط به کلمات موسى «عليه السلام» در وصف خداى تعالى است که او را داراى هدايتى عمومى و هدايتى مخصوص انسان ها معرفى نمود و براى انسان سعادتى که عبارت است از حيات جاودانه آخرت، سراغ دارد و همچنين پاسخى که موسى «عليه السلام» به سؤال فرعون داد و گفت: «عِلمُهَا عِندَ رَبِّى» نيز مرتبط به گفت و شنود قبلى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳۸ بنابراين، جملۀ «الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الأرضَ مَهداً»، دنباله همان گفتگو است و تتمه داستان هدايت عمومى، و به رُخ کشيدن شواهدى روشن براى آن است. پس خداى سبحان، آدميان را چون کودکى که در گهواره اش مى گذراند و براى زندگى دنيا پرورشش مى دهند، در گهواره زمين قرار داد تا او را براى زندگى شريف تر و رقاء يافته اى به نام آخرت تربيت کند. و نيز براى انسان در روى زمين، راه ها و جاده هايى قرار داد تا از اين جاده ها منتقل شود به اين که بين او و هدفش که براى آن هدف خلق شده و عبارت است از تقرب به خداى تعالى و دخول در حظيره کرامت، راهى است که بايد آن را بپيمايد، همان طور که براى رسيدن به مقاصد دنيا بايد راه ها و جاده هايى طى کند. و نيز خداوند از آسمان آبى - که همان آب باران ها باشد - نازل کرد و آب هاى چشمه ها و نهرها و درياها را جارى ساخت و به وسيله آن ازواج، يعنى انواع و اصناف گياهان نزديک به هم را رويانيد و شما را به طريقه خوردن آن راهنمايى نمود، که در همه اين ها، آيات و معجزاتى است که هر صاحب خردى را به سوى هدايت او و ربوبيتش راهنمايى مى کند. پس جملۀ «الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الأرضَ مَهداً» اشاره است به قرار گرفتن آدمى در زمين و ادامه حياتش، و همين خود از هدايت است، و جملۀ «وَ جَعَلَ لَکُم فِيهَا سُبُلاً» اشاره است به راه هايى که آدميان در زمين و در بين نقاط مختلف آن کشيده و طى مى کنند تا به مقاصد خود برسند، که اين نيز از باب هدايت است، و جملۀ «وَ أنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأخرَجنَا بِهِ أزوَاجاً مِن نَبَاتٍ شَتّى کُلُوا وَ ارعَوا أنعَامَکُم» اشاره است به اين که انسان ها و حيوانات را به استفاده از نباتات راهنمايى کرده، که اگر نمى کرد، نمى توانستند زنده بمانند و نيز آسمان را به فرستادن باران و باران را به باريدن و نبات را به روييدن هدايت فرمود. حرف «باء» در «بِهِ» «باء» سببيت است، که نظام سببيت و مسببيت ميان امور اين عالَم را تصديق مى کند، و مراد از ازواج بودن نباتات، انواع و اصناف داشتن آن است. انواع و اصناف نزديک به هم، همان طور که مفسران آن را چنين تفسير کرده اند و يا مراد از آن حقيقت، معناى زوجيت است که دلالت کند بر اين که نر و مادگى ميان گياهان نيز هست، همچنان که علم روز نيز، همين را مى گويد و در حقيقت، قرآن کريم، در چندين قرن قبل از پيدايش علوم امروز از اين حقيقت خبر داده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳۹ در جملۀ «فأخرَجنَا بِهِ أزوَاجاً مِن نَبَاتٍ شَتّى»، التفات از غيبت به تکلم با غير به کار رفته، بعضى گفته اند: وجه آن، اين است که مى خواهد به بديع بودن اين صنع عجيب و صور گوناگون و ازواج مختلفه آن اشاره کند، که هر کدام براى خود يک نوع حيات دارد، در حالى که همه از يک آب ارتزاق مى کنند و معلوم است که صنع عظيم، جز از صانعى عظيم سر نمى زند و اين نيز، معمول است که وقتى عظيمى درباره خود سخن مى گويد، به «ما» تعبير مى آورد و از خودش و اعوان و خدم خود صحبت مى کند، و اين التفات در چند جا از کلام خداى تعالى، که از بيرون آوردن نبات به وسيله آب سخن گفته، به کار رفته است. مانند آيه: «ألَم تَرَ أنّ اللّهَ أنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاءً فَأخرَجنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُختَلِفاً ألوَانُها»، که در اول خداى را غايب گرفته و مى فرمايد: آيا نمى بينى که خدا آبى از آسمان نازل کرد؟ آنگاه در آخرش مى فرمايد: پس به وسيله آن ميوه هايى با رنگ هاى گوناگون بيرون آورديم. و نيز مانند آيه: «وَ أنزَلَ لَکُم مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأنبَتنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهجَةٍ». و آيه: «وَ هُوَ الَّذِى أنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأخرَجنَا بِهِ نَبَاتَ کُلّ شَئ». و در جملۀ «إنّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِأُولِى النُّهَى»، کلمه «نُهَى»، جمع نُهيَه - به ضم نون و سکون هاء - است، که به معناى «عقل» است، و اگر عقل را «نُهيَه» ناميده اند، براى اين بوده که عقل، آدمى را از پيروى هواى نفس نهى مى کند. «مِنهَا خَلَقْنَاکُمْ وَ فِيهَا نُعِيدُکُمْ وَ مِنهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَى»: ضمير در «مِنهَا» و آن دو تاى ديگر به کلمۀ «أرض» بر مى گردد و آيه شريفه ابتداى خلقت آدمى را از زمين و سپس اعاده او را در زمين و جزئى از زمين و در آخر بيرون شدنش را براى بازگشت به سوى خدا از زمين مى داند. پس در زمين يک دوره کامل از هدايت بشر صورت مى گيرد. «وَ لَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا کُلَّهَا فَکَذَّب وَ أَبى»: ظاهرا مراد از «آيات»، عصا و دست و ساير معجزاتى باشد که موسى «عليه السلام»، در ايام دعوتش به فرعون ارائه داد. نه معجزه غرق، همچنان که در تفسير جملۀ «إذهَب أنتَ وَ أخُوکَ بِآيَاتِى» نیز ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴۰ خاطرنشان کرديم. پس مراد تمامى آيات و معجزاتى است که به وى نشان داد، هر چند همه آن ها را در ابتداى دعوتش نشان نداده باشد، همچنان که مراد از جملۀ «پس تکذيب کرد و زير بار نرفت» نيز، مطلق تکذيب و امتناع او است، نه خصوص آنچه مربوط به آغاز دعوت بوده است. متهم ساختن موسى «ع»، به توطئه و ساحرى «قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِک يَا مُوسى»: ضمير در «قَالَ» به فرعون بر مى گردد. آرى، او موسى را اولا به سحر متهم کرد، تا ديگر ملزم و مجبور به اعتراف به صدق دعوت او و معجزاتش نگردد. و ثانيا به اين که مى خواهد نژاد قبط را از سرزمين شان، که همان سرزمين مصر است، بيرون کند، و اين تهمت، تهمتى است سياسى تا بدان وسيله افکار عمومى را عليه او بشوراند، و او را دشمن ملت معرفى کند. دشمنى که مى خواهد با نقشه هايش، آنان را از وطن و آب و خاکشان بيرون بريزد، و معلوم است کسى که وطن ندارد، زندگى ندارد. «فَلَنَأْتِيَنَّک بِسِحْرٍ مِّثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَک مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نحْنُ وَ لا أَنت مَکاناً سُوًى»: ظاهر خود آيه به شهادت آيه بعدى، اين است که «مَوعد»، اسم زمان باشد و «خُلف وعده»، به معناى عمل نکردن به مقتضاى وعده است و «مکان سُوى» - به ضمّ سين - به معناى مکانى است که در وسط مسافت و يا در نقطه مسطح و بدون پستى و بلندى باشد. راغب در مفردات، آن را به معناى وسط گرفته و مى گويد: «سواء و سُوَى و سِوَى» - به ضمه و کسره سين - به معناى مساوى الطرفين است، که هم به طور وصف استعمال مى شود، و هم ظرف، و اصل آن مصدر است. معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم که سحرى در مقابل سحرت بياورم که حجت تو را قطع و اراده ات را ابطال کند. حال بين ما و خودت روزى را در مکانى وعده بگذار که نه ما تخلف کنيم و نه تو و يا مکانى معين کن که بين ما و شما وسط باشد و يا مکانى تخت و مسطح باشد. «قَالَ مَوْعِدُکُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَ أَن يُحْشرَ النَّاسُ ضُحًى»: ضمير در «قال» به موسى بر مى گردد. آن جناب در اين جمله، روز ميعاد را معين کرد که روز زينت باشد. از سياق هم بر مى آيد که «روز زينت» در ميان مصريان روزى بوده که همچون روز عيد، خود را زينت مى کردند، و بازارها را آذين مى بستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴۱ و «حَشر ناس»، به طورى که راغب گفته، به معناى بيرون کردن آنان از مقرّشان و بسيج دادن اجبارى براى جنگ و امثال آن است. و کلمۀ «ضُحَى»، به معناى وقت پراکنده شدن نور آفتاب در روز است. و جملۀ «وَ أن يُحشَرَ النَّاسُ ضُحى»، عطف بر «زينت» و يا عطف بر «يَوم»، به تقدير يوم يا وقت و امثال آن است، و معنايش اين است که موسى گفت: موعد شما، روز زينت و روز پراکنده شدن مردم در هنگام ظهر باشد، و بعيد نيست که مفعول معه باشد که معنى آن اين است که موعد شما، يوم زينت است، با حشر مردم در هنگام ظهر. و اين جمله اخير، به منزله شرط است. يعنى به شرط اين که بيرون آيند، و اگر اين را شرط کرد، براى اين بود که آنچه جريان مى يابد، اولا همه باشند و در ثانى در روشنايى آفتاب همه ببينند. «فَتَوَلى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کيْدَهُ ثُمَّ أَتى»: از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از «تولّى فرعون»، اين است که از مجلس مذاکره برخاست و رفت تا خود را براى موعد آماده کند. و مراد از «جمع کيد»، جمع سحره است که در پياده کردن نقشه اش، به آنان محتاج است و همچنين فراهم آوردن ساير وسائلى که براى عوام فريبى و دوز و کلک خود بدان ها نيازمند است. و ممکن هم هست مراد از جمع آورى کيد، جمع آورى «ذَوِى کيد»، يعنى صاحبان کيد باشد، که مضاف آن «ذَوى» حذف شده باشد. و مراد از «ذَوِى کيد»، همان ساحران و ساير عمّال و ياران فرعون است. «ثُمَّ أتَى»، يعنى بعد از آن که رفت تا کيد خود جمع کند، برگشت و به ميعاد آمد. «قَالَ لَهُم مُّوسى وَيْلَکُمْ لا تَفْترُوا عَلى اللَّهِ کذِباً فَيُسحِتَکُم بِعَذَابٍ وَ قَدْ خَابَ مَنِ افْترَى»: «وَيل»، کلمه عذاب و تهديد است و اصل در آن، همان معناى عذاب است، و معناى «وَيلَکُم»، اين است که خداوند شما را عذابى سخت کند. و کلمۀ «سَحت» - به فتح سين - به معناى استيصال موى به وسيله تراشيدن است، و «إسحات»، استيصال و هلاک کردن را گويند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴۲ در آيه مورد بحث، ضمائر جمع - چه جمع حاضر و چه جمع غايب - همه به فرعون و کيدش، که همان ساحران و ساير اعوانش باشند، بر مى گردد که در آيه قبلى نامشان برده شد، و اما اين که ضمائر مذکور، تنها به ساحران برگردد، با اين که قبلا هيچ اسمى از ساحران برده نشده است، احتمالى است نادرست. چون از لفظ خود آيه، قرينه اى بر آن وجود ندارد. موعظه موسى «ع» به فرعون و فرعونيان، در نهى از بت پرستى اين کلام از موسى «عليه السلام»، موعظه اى است به فرعونيان که بترسند و بر خدا به دروغ افترا نبندند. قبلا يکى از افتراآتشان گذشت که فرعون آيات الهى را سحر ناميده و دعوت حقه را توسل براى بيرون کردن قبطيان خوانده بود و يکى ديگر از افتراها نيز سحر آوردن بود، ليکن افتراء دروغ به خدا به معناى دروغ درست کردن به او است، و اين در جايى گفته مى شود که کسى چيزى را به خدا نسبت دهد که از خدا نباشد و معجزه را سحر ناميدن و دعوت حقه را کيدى سياسى خواندن، چيزى را به خدا نسبت دادن نيست، بلکه قطع ارتباط و نسبت است، و همچنين آوردن سحر در قبال معجزه، با اعتراف به اين که سحر است، نه واقعيت نيز افترا بر خدا نيست. پس بنابراين ظاهر چنين مى نمايد که: مراد از افتراء دروغ بر خدا، اعتقاد به اصول وثنيت، از قبيل الوهيت آلهه و شفاعت آن ها و تدبير عالَم را از آن ها دانستن باشد، همچنان که ديگر مفسران نيز، آيه را به همين معانى تفسير کرده اند، و در مواضع ديگرى از قرآن نيز اين معنا افتراء بر خدا ناميده شده، مانند آيه «قَد افتََرَينَا عَلَى اللّه کَذِباً إن عُدنَا فِى مِلَّتِکُم». جملۀ «فَيُسحِتَکُم بِعَذَاب»، تفريع بر نهى گذشته است. يعنى به خدا شرک نورزيد تا خداوند شما را به جرم شرک تان، مستاصل و هلاک نکند. و اگر عذاب را نکره آورد، براى اين بود که بر شدت و عظمت آن دلالت کند. و در جملۀ «وَ قَد خَابَ مَنِ افتَرَى»، «خيبه»، به معناى نوميدى از رسيدن به نتيجه است. نتيجه اى که آرزويش را دارند، و اين جمله در کلام، به جاى يک قانون کلى که همه جا بدان تمسک شود، به کار رفته، و همين طور هم هست. زيرا افتراء از دروغ است و سبب هر دو يکى است، و آن هم کاذب است، و اسباب کاذبه، آدمى را به مسببات حقيقى و آثار صادقه هدايت نمى کند. پس نتایج آن صالح براى بقاء نبوده و به سوى سعادت سوق نمى دهد، پس در عاقبتش جز شئامت و خسران نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴۳ بنابراين، آيه مورد بحث، معنايش عمومى تر از آيه «إنّ الَّذِينَ يَفتَرُونَ عَلَى اللّه الکَذِبَ لَا يُفلِحُون» مى باشد. براى اين که آيه مورد بحث، «خيبه» را در مطلق افتراء اثبات مى کند، به خلاف آيه دوم، که در سابق در ذيل آيه «وَ جَاؤُا عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ کَذِب»، در جلد يازدهم اين کتاب، گفتارى پيرامون دروغ، و اين که دروغ رستگارى در پى ندارد، گذشت. «فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ وَ أَسرُّوا النَّجْوَى ...مَنِ استَعْلى»: کلمۀ «تنازع»، قريب المعنا با کلمه اختلاف است، و از ماده «نَزع» گرفته شده، که به معناى جذب چيزى از جايگاه آن است تا جايى که از جايش کنده شود. و تنازع هم، به خودى خود متعدى مى شود، چنانچه در آيه مورد بحث شده است، و هم با کلمۀ «فِى»، متعدى مى شود. مانند آيه «فَإن تَنَازَعتُم فِى شَئ». کلمۀ «نَجوَى»، به معناى سخن سرّى است و اصل آن، مصدر به معناى مناجات يعنى بيخ گوشى با يکديگر سخن گفتن است. کلمۀ «مُثلَى»، مؤنث أمثل است، همچنان که «فَضلَى» و «کُبرى»، مؤنث أفضل و أکبر است، و کلمۀ «مُثلَى»، به معناى شبيه تر است، و «طريقۀ مُثلَى»، آن سنتى است که به حق نزديکتر باشد و يا به بر آوردن آرزوهاى مردم نزديکتر باشد. و مقصود فرعون از اين طريقه، که به خيال خودش به حق نزديکتر است، طريقه وثنيت است که مذهب رسمى مصر آن روز بوده است و آن، عبارت است از پرستش آلهه و قبل از همه آن ها خود فرعون، که اله قبط بود. و در جملۀ «أجمِعُوا»، اجماع به طورى که راغب گفته، جمع آورى چيزى با فکر و تأمل است. و کلمۀ «صف»، به معناى اين است که چند چيز را مثلا چند درخت و يا چند انسان را در خطى مستقيم بچينند. اين کلمه، هم مصدر استعمال مى شود و هم اسم مصدر. (هم عمل کسى را که مى چيند، صف گويند و هم آن چيده شده را). و در جملۀ «ثُمّ ائتُوا صَفّاً»، احتمال دارد مصدر باشد، يا به معناى صافّين (صف ايستادگان) باشد. يعنى بياييد در حالى که صف بسته باشيد، و خلاصه در حالى که با اتحاد و اتفاق باشيد، نه مختلف و متفرق تا ضعيف شويد، بلکه عليه او کيد واحدى باشيد. و از تفريع جملۀ «فَتَنَازَعُوا أمرَهُم»، بر مضمون آيه قبلى که داشت «قَالَ مُوسَى...»، معلوم مى شود که اين تنازع و اختلاف به خاطر موعظه اى در ميان آنان بپاشد، که موسى با آن وعظ شان کرده، و تا حدّى اثر خود را در ايشان گذاشته است، و بايد هم همين طور باشد. براى اين که موعظه موسى کلمۀ حقى بوده که کسى نمى توانست به آن اشکال و خرده اى بگيرد و ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴۴ خلاصۀ آن، اين بوده که شما نسبت به آنچه ادعاء مى کنيد - يعنى الوهيت آلهه و شفاعتش - علمى نداريد و اين که آن ها را از شريکان و شفيعان خدا مى ناميد، افترايى است که به خدا مى بنديد و معلوم است که هر کس افتراء ببندد، زيانکار مى شود، و اين برهان بسيار روشن است، و هيچ پرده و غبارى بر آن نيست. و از جملۀ بعدى که در حکايت کلام ساحران فرموده: «إنّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَ مَا أکرَهتَنَا عَلَيهِ مِنَ السِّحر»، معلوم مى شود که اختلاف مزبور در همان اولين بارى که پيدا شد، در ميان همين ساحران پيدا شده و از ناحيه ايشان بوده، و چه بسا از جمله آينده که گفت: «ثُمَّ ائتُوا صَفّاً» فهميده شود که آن عده اى که در کار معارضه با موسى ترديد کردند و يا تصميم گرفتند که معارضه نکنند، بعضى از همين ساحران بودند. البته اين در صورتى است که خطاب فرعون در جمله مذکور، متوجه ايشان باشد، و بعيد نيست که سياق هم، همين احتمال را تأييد کند. مشاوره فرعون با ايادى خود و اتخاذ تصميم هاى محرمانه و به هر حال وقتى فرعون و اياديش ديدند که مردم در کار معارضه با موسى اختلاف کردند و اين اختلاف مايه رسوايى و شکست ايشان است، با يکديگر خلوت کردند و پس از مشورت هاى محرمانه، چنين تصميم گرفتند که با مردم درباره حکمت و موعظه اى که موسى به سمع ايشان رسانده، اصلا حرف نزنند و نزدند، بلکه آن را مسکوت گذاشته و تهمت فرعون را وسيله قرار داده و گفتند: «موسى ساحرى است که مى خواهد شما نژاد قبط را از سرزمين تان بيرون کند، و معلوم است که هيچ قومى، به اين کار تن در نمى دهد. براى اين که اگر به چنين عملى تن بدهد، آواره مى شود. مال و خانه و زندگی اش، تاراج مى گردد. از اوج سعادت به حضيض ذلت و بدبختى سقوط مى کند. آن هم قبطيانى که در ميان دشمنانشان، آن همه سوابق نفرت انگيز و آن همه فرزندکشى ها داشته اند». علاوه بر آن خطر که از قول فرعون نقل کردند، يک خطر ديگرى را هم اضافه نمودند، و آن، اين بود که: «با غلبه موسى بر شما طريقه مُثلاى شما و سنت قومی تان که همان دين وثنيت است و قرن ها در ميان شما حکومت داشته و با آن دين، استخوان هايتان سفت و گوشت ها بر بدن هايتان روييده، از بين مى رود». و معلوم است که مردم عوام هم، کيش و مذهب خود را هرچه باشد، مقدس مى شمارند. مخصوصا مذهبى که بر آن عادت کرده باشند و آن را سنتى پاک و آسمانى بدانند. اين اعلام خطر در حقيقت به اين منظور بوده که مردم را برانگيزند، تا نسبت به کيش وثنيت پايدارى و استقامت ورزند. البته نه براى اين که دين وثنيت دين حقى است و در آن شبهه اى نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴۵ چون حجت موسى «عليه السلام»، فساد آن دين را کاملا روشن کرده و بطلانش را برملا کرده بود، بلکه به اين عنوان بود که اين کيش سنت مقدسى است که مليت قبط بر آن تکيه دارد، و شوکت و عظمتشان، وابسته به آن است و زندگی شان با آن تأمين مى شود، به طورى که اگر اختلاف کنند، و در مقابل موسى قيام ننمايند، موسى «عليه السلام» بر آنان غلبه يافته، به کلى نابود مى گردند. در نتيجه، راه چاره اين است که فکرها و کيدها را جمع کنند و اختلاف را کنار گذارند و همه به يک صف بيايند تا نيرومند باشند، و بتوانند برنده شوند، که امروز هر يک برنده باشد، او رستگار است. رده:تفسیر المیزان