تفسیر المیزان

بازار عوام فريبى و مکارى رواج يافت و مردم را وادار به وحدت کلمه و اتفاق کردند، و هشدار دادند که سستى مکنيد. مليت و تمدن خود را حفظ نماييد و بر دشمنان، حمله دسته جمعى بکنيد. فرعون، از يک سو مردم را مى شورانيد و از سوى ديگر، با وعده هاى جميل دلگرم مى کرد و به مردم که مى پرسيدند: «أئِنَّ لَنَا لَأجراً إن کُنَّا نَحنُ الغَالِبِين» مى گفت: «نَعَم وَ إنَّکُم إذاً لَمِنَ المُقَرَّبِين»، و به هر وجهى که ممکن بود، چه از راه ترغيب و يا ترهيب، مردم را وادار کردند که نسبت به کيش خود پايدارى کنند و عليه موسى «عليه السلام» برخيزند. اين، آن معنايى است که تدبّر در آيات و با استمداد از سياق و قرائن متصله و شواهد منفصله، آن را مى رساند. بنابراين، اين که فرمود: «فَتَنَازَعُوا أمرَهُم بَيَنَهُم»، اشاره به اختلافى است که در اثر موعظه موسى «عليه السلام» و ادله اى که بدان اشاره کرده بود، در بينشان به راه افتاد. و اين که فرمود: «وَ أسَرُّوا النَّجوَى»، اشاره است به مشورت هاى سرّى ايشان در امر موسى، و سعى و کوششان در رفع اختلاف ناشى از گوش دادن به مواعظ وى. و جملۀ «قَالُوا إن هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَان...»، بيان همان گفتگوهاى سرّى است که در بين خود داشته اند که توضيح معنايش گذشت. و جملۀ «إن هَذَانِ لَسَاحِرَان»، در قرائت معروف، به کسر همزه و سکون نون مخفف از «إنّ» مشبهه به فعل قرائت شده، و کلمه مذکور، به خاطر همين که مخفف شده، از عمل ملغى گشته و نصب به اسم و رفع به خبر نداده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴۶ رويارویى موسى «ع» با ساحران، در روز موعود «قَالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَن تُلْقِىَ وَ إِمَّا أَن نَّکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى ... مِن سِحْرِهِمْ أَنهَا تَسعَى»: «حِبال»، جمع «حَبل»، و «عِصِىّ»، جمع «عصا» است. زيرا سحره فرعون، طناب ها و چوبدستى ها را در سحر خود به کار گرفته بودند، تا در نظر تماشاگران، به صورت مارها و اژدها در آيد. تا اژدها شدن عصاى موسى تحت الشعاع قرار گيرد. در اين آيه، حذف و ايجاز (يعنى مختصر گویى) به کار رفته. گويا فرموده است: روز موعود، همه در محل موعود جمع شدند و موسى نيز حاضر شد. آنگاه شخصى پرسيده: خوب سپس چه کردند؟ در پاسخش فرموده: «قَالُوا يَا مُوسَى إمّا أن تُلقِىَ وَ إمّا أن نَکُونَ أوَّلَ مَن ألقَى»، و اين جمله مى رساند که آن روز قبطيان، موسى را مخير کردند بين اين که او اول بيندازد و يا صبر کند تا ساحران اول بيندازند، بعد او. موسى هم در پاسخ فرمود: «بَل ألقُوا». و با اين کلام خود، ميدان را به آنان وا گذاشت تا هرچه از طاقت شان بر مى آيد، بياورند، و پيدا است که موسى دلش نسبت به وعده خدا گرم بود، و هيچ قلق و اضطرابى نداشت. چرا داشته باشد؟ با اين که خداى تعالى، به او و برادرش فرموده بود: «إنَّنِى مَعَکُمَا أسمَعُ وَ أرَى». «فَإذَا حِبَالُهُم وَ عِصِيُّهُم يُخَيَّلُ إلَيه مِن سِحرِهِم أنَّهَا تَسعَى» - در اين آيه، حذف و تقدير به کار رفته، و تقدير آن: «فَألقُوا وَ إذَا حِبَالُهُم وَ عِصِيُّهُم...: پس انداختند که ناگهان طناب ها و چوبدستى هاشان...» بوده است. و اگر کلمۀ «فَألقُوا» حذف شد، براى اين بود که فوريت را تأکيد کند. گويا همين که موسى گفت: اول شما بيندازيد، ديگر هيچ فاصله اى نشد که موسى ديد آنچه را که ديد. حتى بدون اين که انداختن آن ها فاصله شده باشد. و آنچه به خيال موسى در آمد، به خيال ساير تماشاچيان نيز در آمد. چون در جاى ديگر، قرآن فرموده: «سَحَرُوا أعيُنَ النَّاسِ وَ استَرهَبُوهُم». چيزى که هست، در آن جا موسى «عليه السلام» به عنوان يکى از مردم تماشاچى منظور شده و در اين آيه، از ميان همه تماشاچيان، نام او آمده تا زمينه براى آيه بعدى فراهم شود که مى فرمايد: «فَأَوْجَس فى نَفْسِهِ خِيفَةً مُّوسى»: راغب در مفردات مى گويد: مادۀ «وَجس»، به معناى صداى آهسته است، و «توجس»، به معناى به گوش بودن براى شنيدن آن است، و «إيجَاس»، احساس آن صدا در دل است. همچنان که قرآن فرموده: «فَأوجَسَ مِنهُم خِيفَةً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴۷ پس «وَجس»، عبارت است از» آن حالت نفسانى که بعد از «هاجس» پيدا مى شود. چون «هاجس» مبدأ ايجاد فکر است، و «واجس»، آن خاطره اى است که به دل خطور مى کند. وجوه گفته شده درباره مقصود از نگرانی موسى «ع»، بعد از مشاهده سحر ساحران پس بنا به گفته راغب: «إيجاس خيفه در نفس»، احساس آن است. البته آن احساسى که خفيف و پنهانى باشد. يعنى آثارش در رنگ پوست آدمى بروز نکند، و به دنبال پيدايش آن در نفس به طور ناخودآگاه، خاطره هاى سوئى در دل پيدا مى شود، بدون اين که توجهى به تحذّر و تحرّز از آن داشته باشد. زيرا اگر پروا و ترسى در او حاصل شود، به طور قطع، اثرش در قيافه و پوست و نيز در رفتار آدمى ظاهر مى شود. و اين که مى بينيم کلمۀ «خِيفَة» را نکره آورده، به اين معنا اشاره دارد. گويا فرموده: در نفس خود، نوعى ترس احساس نمود که خيلى قابل اعتناء نبود. تعجب از بعضى از مفسران است که گفته اند: نکره آوردن «خيفة» به منظور تعظيم است. چون ترس او ترسى عظيم بوده، و اين اشتباه بزرگى است. زيرا اگر اين طور بود، اثرش در ظاهر بشره آن جناب هويدا مى شد و ديگر وجهى نمى ماند که ترس را، ترسى درونى معرفى کند. پس معلوم شد خيفه اى که موسى در نفس خود احساس کرد، ترسى بود آنى و زودگذر. نظير خاطره اى که گفتيم بعد از ترس به دل مى افتد. در دل موسى «عليه السلام» هم، عظمت سحر آنان خطور کرد، و چنين تصور کرد که سحر ايشان هم، دست کمى از معجزه او ندارد و به خاطر همين خطور، احساس ترس کرد. اما ترسى که مانند خود خاطره اش اثرى نداشت. بعضى ديگر از مفسران گفته اند: موسى «عليه السلام» ترسيد امر بر مردم مشتبه شود و نتوانند ميان معجزه او و سحر ساحران فرق بگذارند، چون خيلى شبيه به هم بودند، در نتيجه به شک افتاده و ايمان نياورند و از او پيروى ننمايند. چون مردم هنوز نديده بودند که عصاى موسى تمامى سحر ساحران را مى بلعد. وليکن اين معنا با اطمينانى که او به خدا و وثوقى که به امر او داشت، منافات دارد. چرا که خداى تعالى، قبل از اين به او فرموده بود: «بِآيَاتِنَا أنتُمَا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الغَالِبُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴۸ و بعضى ديگر گفته اند: ترس آن حضرت از اين بوده که مردم بعد از ديدن سحر ساحران، متفرق شده و فرار کنند، و ديگر نايستند تا وى عصاى خود را بيندازد. آن وقت، فرعون تساوى دو گروه را ادعا کند و در نتيجه زحمات بى اثر بماند. ليکن اين حرف نيز صحيح نيست. براى اين که خلاف ظاهر آيه است. چون ظاهر آيه شريفه، اين است که جملۀ «فَأوجَسَ فِى نَفسِهِ خِيفَةً...»، متفرع بر جملۀ «فَإذَا حِبَالُهُم وَ عِصِيُّهُم يُخَيَّلُ إلَيه...» باشد، و خلاصه ترس او، از ناحيه همان «مَا خُيِّلَ إلَيه» بوده. يعنى از آنچه به نظرش رسيده، ترسيده، نه از فرار و تفرقه مردم. زيرا اگر ترسش از اين بود، هرگز راضى نمى شد که ابتدا آن ها سحر خود را ارائه دهند. علاوه بر اين، اين وجه با تقويتى که خداى تعالى از دل او کرد و فرمود: «قُلنَا لَا تَخَف إنَّکَ أنتَ الأعلَى» جور در نمى آيد و جا داشت بفرمايد: «نترس ما نمى گذاريم متفرق شوند تا تو عصاى خود را بيفکنى». و به هر حال، از احساس ترس موسى «عليه السلام» بر مى آيد که ساحران سحرى نشان داده اند که شبيه به معجزه و نزديک به آن بوده، هر چند که با همه عظمتش، سحر و خالى از حقيقت بوده است، ولى آنچه موسى «عليه السلام» آورده بود، معجزه و داراى حقيقت بود. و به همين جهت مى بينيم خداى تعالى، سحر آن ها را بزرگ شمرده و فرمود: «فَلَمَّا ألقُوا سَحَرُوا أعيُنَ النَّاسِ وَ استَرهَبُوهُم وَ جَاؤُا بِسِحرٍ عَظِيم». و لذا خداى تعالى، موسى «عليه السلام» را آن چنان تأييدى کرد که ديگر نقطه ابهام و کمترين اشتباهى براى مردم باقى نماند. آرى عصاى موسى، از دم سحر ساحران را درو کرد و همه را بلعيد. «قُلْنَا لا تخَف إِنَّک أَنت الاَعْلى ... حَيْثُ أَتى»: در اين جمله، به منظور تأييد و تقويت موسى «عليه السلام» او را از ترسيدن نهى مى کند و نهى خود را تعليل مى کند به اين که «تو برنده و غالبى». پس معنا اين مى شود که: تو از هر جهت مافوق آن هايى و چون چنين است، ديگر هيچ يک از نقشه هاى شوم آنان و سحرشان به تو کارى نمى کند. پس ديگر موجبى نيست که بترسى. «وَ ألقِ مَا فِى يَمِينِکَ تَلقَفُ مَا صَنَعُوا...» - در اين جمله، موسى «عليه السلام» مأمور مى شود که عصاى خود را بيفکند تا همه آنچه را که آن ها درست کرده بودند ببلعد و اگر عصا را به ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴۹ «آنچه در دست دارى» تعبير فرمود، براى اين است که اين تعبير، لطيف تر و عميق تر است. چون اشاره به اين دارد که هيچ چيزى حقيقت ندارد، مگر آنچه خدا مى خواهد، و اگر خواست آنچه با دست موسى است، عصا باشد عصا مى گردد و اگر خواست مار باشد، مار مى شود و موسى از خود چيزى ندارد. و اما اين که چرا از اژدها و مارهاى آنان تعبير «بِمَا صَنَعُوا: آنچه ساختند» کرد، براى اين بود که جنگ ميان قدرت مطلق که دنبالش اراده اى است که موجودات در اين که چه اسمى داشته باشند: «عصا يا اژدها»؟ و چه حقيقتى دارا باشند، تابع آن هستند - و ميان اين جادوها که ساخته و پرداخته بشر عاجز و ناتوان است، کيدى باطل بيش نيست، قرار گرفته بود، و معلوم است که «کَلِمَةُ اللّه هِىَ العُليَا»، و نيز معلوم است که «وَ اللّهُ غَالِبٌ عَلَى أمرِه». پس ديگر چه جاى اين که ترس به خود راه دهد! در اين جمله، يعنى جملۀ «وَ ألقِ مَا فِى يَمِينِکَ تَلقَفُ مَا صَنَعُوا» بيان مى کند که موسى «عليه السلام» از نظر ظاهر نيز غالب خواهد بود، همچنان که ذيل آيه، غلبه او را از نظر باطن و حقيقت مى فهماند. چون باطل حقيقتى ندارد، و کسى که بر حق باشد، سزاوار نيست از غلبه باطل بر حق خود بهراسد. «إنَّمَا صَنَعُوا کَيدُ سَاحِر» - اين جمله، تعليل لفظى جملۀ «تَلقَفُ مَا صَنَعُوا» است و کلمۀ «ما» مصدريه و يا موصوله است و بيان به حسب حقيقت علو و غلبه آن جناب است، براى اين که آنچه آنان دارند، کيد ساحران است که حقيقتى ندارد و آنچه با موسى است، معجزه و حقيقت محض است و معلوم است که حق غالب است و مغلوب نمى شود. «وَ لَا يُفلِحُ السَّاحِرُ حَيثُ أتَى» - اين جمله، به منزله کبرایى است براى صغراى «مَا صَنَعُوا کَيدُ سَاحِر» و اثبات مى کند که آنچه از سحر ساحر عايد او مى شود، خيالى است از تماشاگران. خيالى باطل و خالى از حقيقت، و معلوم است که در امر موهوم و خالى از واقعيت، فلاح و رستگارى حقيقى نيست. پس جمله «وَ لَا يُفلِحُ السَّاحِرُ حَيثُ أتَى»، نظير آيه «إنّ اللّهَ لَا يَهدِى القَومَ الظَّالِمِين»، و آيه «وَ اللّهُ لَا يَهدِى القَومَ الفَاسِقِين» و امثال آن ها است، و همه آن ها از فروعات جملۀ «إنَّ البَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً»، و جملۀ «وَ يَمحُ اللّهُ البَاطِلَ وَ يُحِقَّ الحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ» مى باشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵۰ پس باطل همواره امورى را آرايش مى کند و آن را به صورت حق جلوه مى دهد، و از سوى ديگر، حق نيز همواره باطل را رسوا نموده و آنچه را که در برابر ناظران اظهار مى دارد، مى بلعد. چيزى که هست، يا به سرعت اين کار را مى کند و يا با قدرى مهلت و کندى. پس مثل داستان موسى و سحر ساحران در تمام جنگ هاى بين حق و باطل، يعنى هر باطلى که خودنمایى کند و هر حقى که آن را نابود سازد، جريان دارد - قبلا در تفسير آيه: «أنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَت أودِيَةٌ بِقَدَرِهَا»، گفتارى در اين معنا گذشت، که براى اين مقام نافع است. سجدۀ ساحران در برابر معجزۀ موسی«ع»، و واکنش فرعون به ایمان آنان «فَأُلْقِىَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قَالُوا آمَنَّا بِرَبّ هَارُونَ وَ مُوسى»: در اين کلام، حذف و ايجاز (کوتاه گویى) به کار رفته و تقدير کلام چنين است: «فَأُلقِىَ مَا فِى يَمِينِه فَتَلقَفُ مَا صَنَعُوا فَأُلِقَى السَّحَرَة: موسى آنچه در دست داشت، انداخت. پس آنچه ساحران درست کرده بودند، بلعيد. ناگزير ساحران به سجده انداخته شدند. گفتند...». و اين که مى بينيم تعبير به «سحره به سجده انداخته شدند» کرد، که به اصطلاح ادبى، صيغۀ مجهول است و به معلوم تعبير نکرد و نفرمود: «به سجده افتادند»، به منظور اشاره به اين نکته بوده که: قدرت الهى، آنان را ذليل کرد، و خيره کنندگى نور و ظهور حق، بى اختيارشان نمود، به طورى که گويى از خود اراده اى نداشتند، و شخصى ديگر ايشان را به سجده انداخت، بدون اين که بشناسند او چه کسى بود. و جملۀ «آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَ مُوسَى»، شهادتى است از ايشان به ايمان به خدا. و اگر ايمان خود را به پروردگار موسى و هارون نسبت دادند، براى اين بود که هم به ربوبيت خداى سبحان شهادت داده باشند و هم به رسالت موسى و هارون «عليهما السلام»، و جدا آوردن جملۀ «قَالُوا...»، بدون اين که با «واو» و يا «فاء»، عطف به ماقبل شود، براى اين است که جمله جواب از سؤال مقدر است. گويا شخصى پرسيده: چه گفتند؟ در جواب فرموده: «گفتند...». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵۱ «قَالَ آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ...»: کلمۀ «کبير» در اين جا، به معناى رئيس است، و بريدن دست ها و پاها از خلاف، به اين معنا است که دست راست و پاى چپ را ببرند. و کلمۀ «أصلب» از «تصليب»، به معناى بسيار دار زدن و به سختى دار زدن است. مانند کلمۀ «تقطيع»، که به معناى بسيار بريدن و به سختى بريدن است، و کلمۀ «جُذُوع»، جمع «جِذع» است، که به معناى تنه درخت خرما است. جملۀ «آمَنتُم لَهُ قَبلَ أن آذَنَ لَکُم»، تهديدى است از فرعون به ساحران، که چرا بدون اجازه من، به موسى ايمان آورديد. و در حقيقت جمله مزبور، استفهاميه است، ولى حرف استفهامش حذف شده و استفهام آن انکارى و يا خبرى به منظور تقرير جرم است. و اين که گفت: «إنَّهُ لَکَبِيرُکُمُ الَّذِى عَلَّمَکُمُ السِّحر»، تهمتى است که فرعون به ايشان زده، که شما يک توطئه سياسى عليه مجتمع قبطى در سرزمين مصر کرده ايد و قبلا با رئيس خود، موسى قرار گذاشته ايد که او ادعاى نبوت کرده و اهل مصر را به سوى خدا دعوت نمايد. سپس به منظور اثبات و استقرار دعوتش، سحرى بياورد و مردم مصر مجبور شوند از سحر شما ساحران کمک بگيرند. آنگاه همين که در برابر او اجتماع کرديد که سحر او را باطل کنيد، سحر او، سحر شما را باطل کند و شما مغلوب شويد و ايمان بياوريد، تا به دنبال شما، عوام مردم هم ايمان آورده، طريقۀ مُثلاى خود را رها کنند، آن وقت هر کس که ايمان نياورد، از مصر بيرونش کنيد. خداى تعالى، در همين باره در جاى ديگر فرموده: «إنَّ هَذَا لَمَکرٌ مَکَرتُمُوهُ فِى المَدِينَةٍ لِتُخرِجُوا مِنهَا أهلَهَا». و منظور او از اين تهمت، اين بوده که عموم مردم را عليه ساحران بشوراند، همان طور که در روز اول، عليه موسى شورانيد. و جملۀ «فَلَأُقَطِّعَنَّ أيدِيکُم وَ أرجُلَکُم مِن خِلَافٍ...» خط و نشانى است که فرعون براى آنان کشيده که به عذاب سختى شکنجه شان خواهد کرد، ولى قرآن کريم، ديگر بيان نکرده که وى، اين خط و نشان را عملى هم کرد يا نه؟ «قَالُوا لَن نُّؤْثِرَک عَلى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَ الَّذِى فَطرَنَا فَاقْضِ مَا أَنت قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضى هَذِهِ الحَْيَوةَ الدُّنْيَا»: اين آيه شريفه، کلامى است که در لفظ، بليغ و در مفهوم، وزين و در معنا، بعيد و در منزلت، رفيع است. کلامى است که علم و حکمت از آن مى جوشد و فوران مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵۲ آرى، وضع مردمى را حکايت مى کند که تا يک ساعت قبل دل هايى آکنده از هيبت و ابهت فرعون داشتند، و نفوس خود را از زينت و زخارف دنيوى که با او بود - و جز خيال هاى کاذب و موهوماتى باطل نبود - خيره و پست نموده و او را ربّ اعلى مى پنداشتند، و به او سوگند مى خوردند، همچنان که هنگام انداختن طناب ها و چوبدستى ها گفتند: «بِعِزََّةٍ فِرعَونَ إنَّا لَنَحنُ الغَالِبُون». و بعد از يک ساعت که حق برايشان روشن گشت، ديدگانشان باز گرديد، ناگهان آنچه از فرعون در دل داشتند، و آن عزّت و سلطنت و آن زينت و زخرفى که برايش قائل بودند، يکباره فراموش گشت. ايمان به خدا در عرض يک ساعت، آن چنان تحولى در دل ها به وجود آورد که رذيله ترس و تملق پيروى هوا و شيفتگى در برابر سراب زينت زندگى دنيا را بکلّى نابود کرده، در همين مدت کوتاه، عشق به حق و قدم نهادن در تحت ولايت خدا، و اعتزاز به عزّت او را جايگزين آن رذايل نمود. ديگر جز آنچه خدا اراده کند، اراده اى ندارند، و ديگر جز از خدا اميدى نداشته و جز از او نمى ترسند. همۀ اين ها، از محاوره اى که ميان فرعون و ايشان رد و بدل شده و از مقايسه کلام او و پاسخ ساحران به وى فهميده مى شود. در يک سو فرعون است که در تاريکى غفلت از مقام پروردگار خود قرار دارد و جز خود نمى بيند، و به خود نسبت ربوبيت قبط مى دهد. آرى در يک طرف اين محاوره، حاکم مصر است که جنود مجنّده دارد. هرچه بخواهد، مى کند و هر حکمى بخواهد، مى راند، وليکن از نظر حق و حقيقت، هيچ چيز ندارد و جز به دعاوى باطله دلخوش ندارد. آن چنان مست و مغرور جهل خويش است که خيال مى کند حق و حقيقت خاضع و پيرو باطل او مى شود، و توقع دارد که نفوس مردم - با اين که شعور و داورى، جبلّى آن هاست - بدون اجازه او چيزى را با شعور و درکش درک نکند، و بى اذن او، دل ها به هيچ حقى يقين پيدا نکند. لذا با تعجب به ساحران مى گويد: «آمَنتُم لَهُ قَبلَ أن آذَنَ لَکُم: آيا بدون اجازه من، به او ايمان آورديد»؟ دو ديدگاه مختلف مادى و الهى فرعون و ساحران و نيز او چنين مى پندارد که آدمى جز اين ساختمان بدنى و جسمانى که چند صباحى زندگى مى کند، و سپس فانى و فاسد مى گردد، حقيقت ديگرى ندارد و جز رسيدن به لذائذ مادى و فانى همين بدن جسمانى سعادت ديگرى برايش نيست. چون در تهديد ساحران مى گويد: «سوگند که دست و پايتان را به عکس قطع مى کنم و سوگند که به تنه هاى درختان خرما به دارتان مى آويزم، و به زودى خواهيد فهميد که کدام يک از ما عذاب سخت ترى و باقى ترى خواهد داشت»، که اگر در آخر کلام او دقت شود، به دست مى آيد که غير از عذاب هاى دنيوى، عذابى ديگر سراغ نداشته. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵۳ و در سوى، ديگر ساحرانى که ايمان آوردند و به رسيدن به حق موفق گشته، و حق سراپاى وجودشان را احاطه نموده، پاک و خالصشان ساخته بود. اينان ديگر آنچه را که فرعون حقيقتش مى پنداشت، سرابى خيالى و زينتى فريب دهنده و باطل مى ديدند، و در اين عرصه، ميان حق و باطل و حقيقت و سراب مخیّر شده بودند و حاشا بر اهل يقين از اين که در يقين خود شک کنند و يا باطل را بر حق، و سراب را بر حقيقت مقدم بدارند. با اين که به شهود و عيان مى گويند: «به آن خدايى سوگند که ما را آفريده، تو را بر آنچه از معجزات و دلائل که بر خورده ايم، معاوضه نمى کنيم و مقدم نمى داريم». پس مقصودشان از کلمه «تو را»، جسد انسانى داراى روح فرعون نبوده، بلکه مقصود دنياى عريض و مال و منال آن که فرعون به آن مى باليد، بوده است. فرعون که ساحران را به قتل فجيع و عذاب شديد، و محروميت از حيات دنيا تهديد مى کرد، از نظر ديد خود بود که براى آدمى حيات و سعادت و شقاوتى غير دنيايى سراغ نداشت و گرنه ساحران، قضيه را به عکس مى ديدند. يعنى براى آدمى زندگى اى دائمى و جاودان سراغ داشتند که در مقابل آن، زندگى دنياى فانى و معجّل قدر و قيمتى ندارد. اگر در آن زندگى سعادتى داشته باشند، شقاء اين زندگى شقاء نيست، و اگر نداشته باشند، سعادت اين دنيا، سعادت و نافع نيست. بنابراين، چنين کسانى ديگر از تهديد فرعون نخواهند ترسيد. چون خسران زندگى دنياى فانى در نظرشان (اگر در آخرت که زندگى جاويد است، سعادتى داشته باشند) خسران نيست. و لذا در پاسخ فرعون گفتند: «فَاقضِ مَا أنتَ قَاضٍ إنَّمَا تَقضِى هَذِهِ الحَيَوة الدُّنيَا: هرچه مى خواهى، بکن که تو جز بر زندگى دنيایى ما، دسترسى ندارى». آيات بعدى هم که تتمه کلام ايشان با فرعون را حکايت مى کند، همه تعليل اين گفتار ايشان است که گفتند: «لَن نُؤثِرَکَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ البَيِّنَاتِ وَ الَّذِى فَطَرَنَا». و در اين که گفتند: «مَا جَاءَنَا مِنَ البَيِّنَات»، اشاره است به اين که ايشان آنچه را از جريان عصا مشاهده کردند، معجزاتى شمردند که از موسى «عليه السلام» ديده بودند که هر کدام در جاى خود، معجزه اى مستقل بوده. مانند اژدها شدن آن و خوردنش طناب ها و عصاها را، و برگشتنش به صورت عصا و به حالت اول و لذا گفتند: «مَا جَاءَنَا مِنَ البَيِّنَات: آنچه از معجزه ها که ديديم». ممکن هم هست که کلمۀ «مِن»، براى تبعيض باشد و بفهماند که ايشان هر چند يک معجزه ديده اند، ولى ايمان دارند که براى خدا معجزات زياد ديگرى نيز هست، ولى اين احتمال، خالى از بُعد نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵۴ دنباله پاسخ ساحران که از توبه حقيقى آنان حکايت مى کند «إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطايَانَا وَ مَا أَکْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السحْرِ وَ اللَّهُ خَيرٌ وَ أَبْقَى»: کلمه «خَطَايَا»، جمع «خطيئه» است که قريب المعنا با کلمۀ «سيّئه» است. و جملۀ «مَا أکرَهتَنَا عَلَيه»، عطف است بر »خَطَايَانَا». و کلمۀ «مِنَ السِّحر»، بيان آن است و معنايش اين است که: «ما به پروردگارمان ايمان آورديم، تا خطاهاى ما را و آن سحرى که تو ما را بر آن مجبور کردى بيامرزد». و اين خود دليل بر اين است که فرعون ايشان را بر به کار بردن آن سحرها مجبور کرده بود. حال يا موقعى که از شهر و ده خود احضار شده اند به جبر بوده و يا در موقعى که در بين خود نزاع نموده و محرمانه گفتگو مى کرده اند، مجبور به مقابله و مسابقه با موسى «عليه السلام» شده اند. اول آيه تعليل جملۀ «لَن نُؤثِرَکَ...» است. يعنى اگر ما خداى را که خالق ما است، بر تو اختيار کرديم و به او ايمان آورديم، براى اين بود که خطاياى ما و آن سحرى که تو ما را بر آوردن آن مجبور کردى، بيامرزد. و ذيل آيه، يعنى جملۀ «وَ اللّهُ خَيرٌ وَ أبقَى»، تتمه بيان و به منزلۀ تعليل براى صدر آن است. گويا گفته اند: «اگر ما آمرزش خدا را بر احسان و جائزه تو ترجيح داديم، براى اين بود که آمرزش خدا، هم بهتر و هم دائمى تر است. يعنى از هر خيرى بهتر و از هر باقى یى، باقى تر است - و اين عموميت را از اطلاق کلام مى فهميم - پس هيچ چيزى را بر آن ترجيح نبايد داد». و در ذيل آيه، نوعى مقابله با ذيل کلام فرعون به کار رفته که گفت: «وَ لَتَعلَمُنَّ أيُّنَا أشَدُّ عَذَاباً وَ أبقَى». در نوبت نخست، از خداى تعالى تعبير کردند به «الَّذِى فَطَرَنَا: آن کس ‍ که ما را آفريد». و در نوبت دوم به «رَبَّنَا: پروردگار ما». و در نوبت سوم به «اللّه». و اين اختلاف تعبيرها، به خاطر اختلاف مقامات است. زيرا در نوبت اول خواستند بفهمانند اين که خداى تعالى، «فاطر» و «خالق» ما است، يعنى ما را از کتم عدم به عالَم وجود آورده. قهرا تمامى خيراتى که در اين عالَم است، مانند هستى خود ما، منتهى به او مى گردد. يعنى او ايجادش کرده و در نتيجه، براى غير او باقى نمى ماند مگر باطل و سراب، و اين خود، باعث آن شده که از هر جهت، جانب خداى تعالى، بر غير او ترجيح داده شود. حال که معلوم شد، مقام، مقام ترجيح است. لذا در ترجيح خداى تعالى بر فرعون تعبير کردند به «الَّذِى فَطَرَنَا». و اما نوبت دوم که گفتند: «رَبَّنَا»، نکته اش اين بوده که در اين مقام خواسته اند از ايمان خود به او خبر دهند و در ميان صفات خداى تعالى، آن صفتى که ارتباطش با ايمان خلق بيشتر است، صفت «ربوبيت» است، که در بر دارندۀ معناى «مُلک» و «تدبير» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵۵ و اما نوبت سوم که به کلمۀ جلاله «اللّه» تعبير کردند، بدين جهت بود که مى خواستند بگويند خدا بهتر و باقى تر از هر چيزى است، و چون ملاک خوبى و خوبترى، کمال است و کلمۀ «اللّه»، به معناى ذات داراى جميع صفات کمال است. در نتيجه خير مطلق است. لذا مقام مناسبت داشت که اسم جلاله را تعبير کنند. بنابراين کلام در هر يک از سه مقام در عين سادگی اش، مشتمل بر حجت بر مدعا است، و معناى آيه در حقيقت اين است که: «ما تو را بر خدایى که ما را آفريده، به همين دليل که آفريده ترجيح نمى دهيم، و ما به او به دليل اين که ربّ «مالک» و مدبّر» ما است، ايمان آورديم. و خدا خير است، به دليل اين که اللّه «ذات دارندۀ تمامى صفات کمال» است. «إِنَّهُ مَن يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَ لا يَحْيى»: اين آيه، تعليل اين مطلب است که در سخن خود، غفران خداى را نتيجه ايمان به او قرار دادند و مى رساند که اين بدان جهت است که کسى که خدا او را نيامرزد، قهرا مجرم است و کسى که مجرم به ديدار پروردگارش بيايد، جهنمى دارد که در آن، نه مى ميرد و نه زنده مى شود. «وَ مَن يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصّالِحَاتِ فَأُولَئک لهَُمُ الدَّرَجَات الْعُلى ...ذَلِک جَزَاءُ مَن تَزَکى»: کلمۀ «درجه»، به طورى که راغب گفته، به معناى منزلت است، ليکن در اين ماده صعود نيز بايد باشد. مانند درجات نردبان. و در مقابل آن، «درکه» است که به معناى منزلت رو به پایين است. لذا گفته مى شود: درجات بهشت، و درکات جهنم. و کلمۀ «تَزَکّى»، به معناى رشد و نمو به نماى صالح است، و در انسان به اين است که با اعتقاد حق و عمل صالح زندگى کند. اين دو آيه، آثار ايمان و عمل صالح را وصف مى کند، همچنان که آيه قبلى، آثار جرم را که دنبال کفر گناه بروز مى کند، بيان مى کرد و هر سه آيه، که يکى آثار جرائم و دو تاى ديگر آثار ايمان و عمل صالح را بيان مى کند، ناظر به وعده و وعيد فرعون به مؤمنان است. چون او ايشان را وعيد داده بود که اگر به موسى ايمان آورند، دست و پايشان را قطع نموده، به دارشان بياويزد، و ادعا کرده بود که او، از هر کس ديگر، شديد العذاب تر است و عذابش، باقى تر است. مؤمنان در مقابلش گفتند: خدا براى مجرمان جهنمى دارد که در آن، کسى نه مى ميرد و نه زنده مى شود. چون در آن چيزى که مايه خوشى زندگى باشد، نيست، و خيرى که اميد آن برود، ندارد، تا آدمى به انتظار رسيدن به آن، تلخى عذاب را تحمل کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵۶ اما وعده او به ايشان آن بود که قبلا داده و گفته بود: از مقربانتان مى کنم و اجرتان مى دهم. و قرآن چنين حکايت کرد: «قَالُوا إنّ لَنَا لَأجراً إن کُنَّا نَحنُ الغَالِبِين قَالَ نَعَم وَ إنَّکُم لَمِنَ المُقَرَّبِين». ايشان هم در پاسخش گفتند: «مَن يَأتِهِ مُؤمِناً قَد عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتِ العُلَى» - و اشاره با کلمه (أُولَئِک)، به منظور تعظيم شأن چنين کسانى بوده، و منظورشان از «درجات عالى و بلند»، مقابله با وعده اى است که فرعون داده بود، که شما را از مقربان قرار مى دهيم. و در جملۀ «جَنَّاتِ عَدنٍ تَجرِى مِن تَحتِهَا الأنهَار خَالِدِينَ فِيهَا وَ ذَلِکَ جَزَاءُ مَن تَزَکَّى»، با وعده اى که فرعون به اجر داده بود، مقابله کردند و پاسخ دادند. «وَ لَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلى مُوسى أَنْ أَسرِ بِعِبَادِى فَاضرِب لهَُمْ طرِيقاً فى الْبَحْرِ يَبَساً... مَا هَدَى»: کلمۀ «إسراء»، به معناى سير شبانه است. و مراد از «عِبَادِى»، بنى اسرائيل است. و جملۀ «فَاضرِب لَهُم طَرِيقاً فِى البَحرِ يَبَساً»، به قول بعضى، اين است که عصا را به دريا بزند تا راهى خشک پديد آيد، همچنان که از آياتى ديگر، که در جاهاى ديگر قرآن راجع به شکافتن دريا آمده، نيز همين معنا استفاده مى شود. و کلمۀ «طَرِيقاً»، مفعولٌ به کلمۀ «اضرِب» است، که بر سبيل اتساع، يعنى مجاز عقلى فرموده: بزن راه را، و گرنه اصل آن «بزن به دريا تا راه شود» بوده است. اين بود کلام آن مفسّر. ولى ممکن است بگوييم: مراد از زدن، بناء و اقامت باشد، همچنان که بناى خيمه و اقامت در آن را خيمه زدن مى گويند و يا تأسیس قاعده را، ضرب قاعده مى خوانند. و کلمۀ «يَبَساً» - به طورى که راغب گفته - آن محلى را گويند که قبلا آب در آن بوده و سپس خشک شده است. و کلمۀ «دَرَک» - به دو فتحه - به معناى تبعه و اثر هر چيز است. و اگر در جملۀ «فَغَشَّيهَا مَا غَشّى»، غشيان را به «ما»ى موصوله مبهمه نسبت داده، و نيز صله اش قرار داد، از باب مجسم ساختن هول و وحشت منظره است، و کيفيت تمثيل آن از اين تعبير قرآنى بر کسى پوشيده نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵۷ بعضى ها گفته اند: جملۀ «وَ أضَلَّ فِرعَونُ قَومَهُ وَ مَا هَدَى»، تکذيب آن کلامى است که فرعون به قوم خود گفته بود که: «وَ مَا أهدِيکُم إلّا سَبِيلَ الرَّشَاد». بنابراين نظريه، ديگر جملۀ «وَ مَا هَدَى»، تأکيد و تکرار معناى «وَ أضَلَّ فِرعَونُ قَومَهُ» نخواهد بود. بحث روايتى در نهج البلاغه، امام «عليه السلام» فرموده: موسى «عليه السلام» بر جان خود احساس ترس نکرد، بلکه از اين ترسيد که جهال غالب آيند و دولت ضلال مسلط گردد. مؤلف: معنايش همان معنايى است که ما در تفسير آيه بيان کرديم. و در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم و ابن مردويه، از جندب بن عبدالله بجلى روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: هر جا ساحرى ديديد او را بکشيد. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند: «وَ لَا يُفلِحُ السَّاحِرُ حَيثُ أتَى» و فرمودند: يعنى ساحر هر جا پيدا شد، امنيت ندارد. مؤلف: اين که چگونه معناى مذکور در حديث با آيه شريفه منطبق مى شود که سياق آيه نيز محفوظ بماند، خيلى روشن نيست. رده:تفسیر المیزان