المیزان جلد۱۴ بخش۲۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵۸
آيات ۸۰ - ۹۸ سوره طه
يَا بَنى إِسرائيلَ قَدْ أَنجَيْنَاکُم مِّنْ عَدُوِّکُمْ وَ وَعَدْنَاکُمْ جَانِب الطُّورِ الاَيْمَنَ وَ نَزَّلْنَا عَلَيْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوَى (۸۰)
کُلُوا مِن طيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَ لا تَطغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْکُمْ غَضبى وَ مَن يحْلِلْ عَلَيْهِ غَضبى فَقَدْ هَوَى (۸۱)
وَ إِنّى لَغَفَّارٌ لِّمَن تَاب وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثمَّ اهْتَدَى (۸۲)
وَ مَا أَعْجَلَک عَن قَوْمِک يَا مُوسى (۸۳)
قَالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِى وَ عَجِلْت إِلَيْک رَبّ لِترْضى (۸۴)
قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَک مِن بَعْدِک وَ أَضلَّهُمُ السامِرِى (۸۵)
فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضبَانَ أَسِفاً قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسناً أَفَطالَ عَلَيْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدتُّمْ أَن يَحِلَّ عَلَيْکُمْ غَضبٌ مِّن رَّبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُم مَّوْعِدِى (۸۶)
قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَک بِمَلْکِنَا وَ لَکِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَاراً مِّن زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَکَذَلِک أَلْقَى السَّامِرِى (۸۷)
فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسداً لَّهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُکُمْ وَ إِلَهُ مُوسى فَنَسىَ(۸۸)
أَفَلا يَرَوْنَ أَلّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَ لا يَمْلِکُ لهَُمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً(۸۹)
وَ لَقَدْ قَالَ لهَُمْ هَارُونُ مِن قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنتُم بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمَانُ فَاتَّبِعُونى وَ أَطِيعُوا أَمْرِى (۹۰)
قَالُوا لَن نَّبرَحَ عَلَيْهِ عَاکِفِينَ حَتّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسى (۹۱)
قَالَ يَا هَرُونُ مَا مَنَعَک إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا(۹۲)
أَلّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصيْت أَمْرِى (۹۳)
قَالَ يَا بْنَؤُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتى وَ لا بِرَأْسى إِنّى خَشِيتُ أَن تَقُولَ فَرَّقْت بَينَ بَنى إِسرائيلَ وَ لَمْ تَرْقُب قَوْلى (۹۴)
قَالَ فَمَا خَطبُک يَا سامِرِى (۹۵)
قَالَ بَصرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصرُوا بِهِ فَقَبَضتُ قَبْضةً مِّنْ أَثَرِ الرَّسولِ فَنَبَذْتُهَا وَ کذَلِک سوَّلَت لى نَفْسى (۹۶)
قَالَ فَاذْهَب فَإِنَّ لَک فى الْحَيَوةِ أَن تَقُولَ لا مِساس وَ إِنَّ لَک مَوْعِداً لَّن تخْلَفَهُ وَ انظرْ إِلى إِلَهِک الَّذِى ظلْت عَلَيْهِ عَاکِفاً لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فى الْيَمِّ نَسفاً(۹۷)
إِنَّمَا إِلَهُکُمُ اللَّهُ الَّذِى لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَسِعَ کُلَّ شَئٍ عِلْماً(۹۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵۹
«ترجمه آیات»
اى بنى اسرائيل! همانا ما شما را از دشمنان نجات داديم و طرف راست طور را با شما وعده گاه کرديم، و منّ و سلوى، براى شما فرود آورديم. (۸۰)
از چيزهاى پاکيزه که روزيتان کرده ايم، بخوريد و در مورد آن طغيان مکنيد که غضب من به شما مى رسد، و به هر کس که غضب من برسد، سقوط کرده است. (۸۱)
و من آمرزگار همه آن کسانم که توبه آورده و کار شايسته کرده و بر هدايت استوار بوده اند.(۸۲)
اى موسى! براى چه با شتاب از قوم خود جلو افتادى؟(۸۳)
عرض کرد: اينک آن ها دنبال من اند، و من که به شتاب آمدم، بدين جهت بود که تو اى پروردگار، خوشنود شوى. (۸۴)
فرمود: ما از پى تو، قومت را امتحان کرديم و سامرى گمراهشان کرد.(۸۵)
موسى خشمگين و اندوهگين سوى قوم خود باز گشت و گفت: اى قوم! مگر پروردگارتان شما را وعده نيکو نداده بود، آيا اين مدت به نظرتان طولانى نمود، يا خواستيد غضب خدا شما را بگيرد که از وعدۀ من تخلف کرديد؟ (۸۶)
گفتند: ما به اراده خويش، از وعده تو تخلف نکرده ايم، اما محموله هايى از زيور فرعونيان با خود برداشته بوديم که در آتش افکنديم و همچنين سامرى نيز بيفکند.(۸۷)
و براى آن ها، مجسمه گوساله اى را ساخت که صداى گوساله داشت، گفت: اين خداى شما و خداى موسى است، و ايمان را رها کرد. (۸۸)
آيا نمى ديدند که گوساله سخنى به آن ها باز نمى گويد و براى ايشان سود و زيانى ندارد؟ (۸۹)
هارون از پيش به آن ها گفته بود: اى قوم! گوساله پرستى فريبتان داده است، پروردگارتان، فقط خداى رحمان است، مرا پيروى کنيد و مطيع فرمانم شويد. (۹۰)
گفتند: ما همچنان او را عبادت مى کنيم تا موسى به نزد ما برگردد. (۹۱)
گفت: اى هارون! وقتى ديدى که ايشان گمراه شدند، مانع تو چه بود؟ (۹۲)
که از من متابعت کنى؟ چرا فرمان مرا عصيان کردى؟ (۹۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶۰
گفت: اى پسر مادرم! ريش و سر مرا مگير. من بيم داشتم بگويى ميان پسران اسرائيل تفرقه انداختى و رعايت گفتار من نکردى. (۹۴)
گفت: اى سامرى! قصه تو چيست؟ (۹۵)
گفت: چيزى را که آن ها نديدند، بديدم و از جاى پاى فرشته مرسل، کفى بر گرفتم و آن را در قالب گوساله انداختم، که ضميرم براى من، چنين جلوه گر ساخت. (۹۶)
گفت: برو که نصيب تو در زندگى اين است که (هر کس به تو نزديک شود)، مرتب بگويى با من تماس نگير، و موعدى دارى که هرگز از آن تخلف نکنند. خدايت را که پيوسته به خدمتش کمر بسته بودى، بنگر که آن را بسوزانيم و به دريا بريزيم و پراکنده اش کنيم، پراکندگى کامل. (۹۷)
خداى شما، فقط خداى يکتاست، که جز او خدايى نيست و علم او، به همه چيز مى رسد. (۹۸)
«بیان آیات»
بيان آيات مربوط به آخرين فصل از داستان موسى «ع»
در اين آيات، آخرين فصل از آنچه از سرگذشت موسى «عليه السلام» در اين سوره آمده، ايراد شده است، و در آن، خداى تعالى جمله اى از منت هاى خود را بر بنى اسرائيل مى شمارد. مانند اين که از قبطيان نجاتشان داد، و در طرف راست طور، ميعادى برايشان معين کرد، و «منّ» و «سَلوَى» برايشان نازل فرمود.
آنگاه اين فصل را با داستان سامرى و گمراه کردنش مردم را به وسيله گوساله پرستى خاتمه داده است، و اين قصه، متصل است به داستان ميعاد در طور. البته منظور اصلى از اين فصل، بيان تعرض بنى اسرائيل است نسبت به غضب خدا که با گوساله پرستى خود، متعرض غضب الهى شدند، و به همين جهت، داستان را با حرف عطف (واو) نياورد، و مانند بقيه مسائل به اشاره برگزار نکرد، بلکه اين قصه را مفصل بيان نمود.
«يَا بَنى إِسرائيلَ قَدْ أَنجَيْنَاکُم مِّنْ عَدُوِّکُمْ...»:
به نظر مى رسد که قولى در تقدير باشد. يعنى: «گفتيم اى بنى اسرائيل» باشد. و مراد از «عَدُوَّکُم: دشمنتان»، فرعون باشد، که خدا غرقش کرد، و بنى اسرائيل را بعد از سال ها محنت، از شرّ او نجات داد.
«وَ وَاعَدنَاکُم جَانِبَ الطُّورِ الأيمَن» - کلمۀ «أيمن»، منصوب است تا صفت جانب باشد. (طرف راست طور)، و بعيد نيست مراد از اين مواعده، همان مواعده اى باشد که خداى عزوجل با موسى کرد، که سى روز در ميقات بماند، تا تورات را بر او نازل کند، که داستانش در سوره «بقره» و غير آن گذشت. و همچنين داستان انزال «مَنّ» و «سَلوَى» که ديگر به شرح آن نمى پردازيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶۱
«کُلُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا رَزَقنَاکُم» - گو اين که کلمۀ «کُلُوا»، امر است و معنايش اين است که بايد بخوريد، ولى منظور اباحه است. يعنى مى توانيد بخوريد و اضافه کلمۀ «طَيِّبَات» بر جملۀ «مَا رَزَقنَاکُم» از باب اضافه صفت به موصوف است. (يعنى آنچه روزيتان کرديم که اين صفت دارد طيب است). چون معنا ندارد رزق را به خود نسبت دهد، و آنگاه آن را دو قسم کند: طيّب و غير طيّب. آرى، خدا غير طيب روزى نکرده، همچنان که خود فرموده: «وَ رَزَقنَاهُم مِنَ الطَّيِّبَات».
«وَ لَا تَطغَوا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيکُم غَضَبِى» - ضمير در «فيه» به «أکل» بر مى گردد، آن جا که فرمود: «کُلُوا مِن طَيِّبَات» و طغيان در خوردن، به اين است که نعمت خدا کفران شود و شکرش به جاى نيايد. همچنان که به جا نياوردند و گفتند: «يَا مُوسَى لَن نَصبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادعُ لَنَا رَبَّکَ يُخرِج لَنَا مِمَّا تُنبِتُ الأرضَ مِن بَقلِهَا وَ قِثَّائِهَا وَ فُومِهَا وَ عَدَسِهَا وَ بَصَلِهَا».
جملۀ «فَيَحِلَّ عَلَيکُم غَضَبِى»، هر چند به ظاهر خبر از آينده است، ولى معنايش اين است که غضب من بر شما واجب و لازم شود، و کلمۀ «يَحِلّ» از حلول دين (سر رسيدن مدت قرض) است، و «حَلَّ - يَحِلِّ»، از باب ضَرَبَ يَضرِبُ است، و «غضب»، يکى از صفات خداى تعالى است، که البته صفت فعل او و مصداق اراده او است. اراده اين که مکروهى به بنده اش برساند، به اين که اسباب رسيدن آن را که ناشى از معصيت عبد است، فراهم سازد.
«وَ مَن يَحلُل عَلَيهِ غَضَبِى فَقَد هَوَى» - يعنى هر که غضب من متوجه او شود، سقوط مى کند و اين سقوط به هلاکت تفسير شده است.
معناى آيه: «وَ إنّى لَغَفَّارٌ لِمَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً ثُمَّ اهتَدَى»
«وَ إِنّى لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدَى»:
در اين آيه، وعده رحمت مؤکد دنبال وعيد سخت آمده، و لذا خود را به کثرت مغفرت توصيف کرده و فرموده: «من بسيار آمرزنده ام»، و نفرمود: «من آمرزنده ام». و يا «من به زودى مى آمرزم».
کلمۀ «تَابَ»، ماضى از «توبه» است و «توبه»، به معناى برگشتن است، همان طور که برگشتن از معصيت خدا به اطاعت او، توبه است. و همچنين برگشتن از شرک به توحيد نيز، توبه است. ايمان هم، همچنان که به خدا ايمان است، به آيات خدا که يا انبياء و رسل اوست و يا احکامى است که ايشان آورده اند، نيز ايمان است، و در قرآن کريم، استعمال ايمان در هر دو معنا بسيار آمده. همچنان که استعمال «توبه» در هر دو معنايى که گفتيم، زياد آمده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶۲
و بنى اسرائيل، همچنان که آلوده به گناهان شدند و بدين وسيله فاسق گرديدند، همچنين آلوده به شرک و مثلا پرستش گوساله شدند، با اين حال، ديگر وجهى نيست که کلام را از ظاهر اطلاقش که هم توبه از شرک را مى گيرد و هم توبه از معصيت را، هم ايمان به خدا را شامل است و هم ايمان به آيات او را.
و نيز ظاهر اطلاقش که هم تائبان و مؤمنان از بنى اسرائيل را شامل است و هم غير بنى اسرائيل را، - هرچند بنى اسرائيل مورد خطاب اند - برگردانيم. چون صفات الهى، از قبيل مغفرت و غير آن، به قوم معينى اختصاص ندارد.
پس معناى آيه - و خدا داناتر است - اين است که من بر هر انسانى که توبه کند و ايمان آورد. چه اين که از شرک توبه کند و چه از معصيت و چه اين که به من ايمان آورد و چه به آيات من از پيغمبرانم و احکامى که مى آورند. و از آنچه تاکنون کرده، پشيمان گشته، عمل صالح کند، و مخالفت و تمرد را در گناهانى که کرده، مبدّل به اطاعت در آن نمايد، من نسبت به او بسيار آمرزنده ام.
و اين که گفتيم مخالفت و تمرد را در گناهانى که کرده، مبدّل به اطاعت در آن نمايد، بدين جهت بود که اصل معناى برگشتن تحقق يابد، که تفصيل آن در تفسير آيه «إنَّمَا التَّوبَةً عَلَى اللّه»، در جلد چهارم اين کتاب گذشت.
و اما در جملۀ «ثُمَّ اهتَدَى»، کلمۀ «إهتداء» در مقابل ضلالت است. همچنان که آيه شريفه «مَن اهتَدَى فَإنَّمَا يَهتَدِى لِنَفسِهِ وَ مَن ضَلَّ فَإنَّمَا يَضِلُّ عَلَيهَا»، و آيه «لَا يَضُرُّکُم مَن ضَلَّ إذَا اهتَدَيتُم» شاهد آن است.
در اين معنا که گفتيم، حرفى نيست. بحث در اين است که مراد از آن چيست؟ (چگونه مى شود که شخصى توبه کند و ايمان هم بياورد و عمل صالح نيز انجام دهد، و در عين حال در مقام هدايت هم بر آيد)؟ آيا مراد اين است که در خود آن چيزى که از آن توبه کرده، گمراه نشود. يعنى دو باره مرتکب آن نگردد؟ که اگر مراد اين باشد، آيه شريفه مى فهماند: «توبه از گناه نسبت به آنچه که قبل از توبه کرده، مفيد است و نسبت به آنچه بعد از توبه مرتکب شود، فایده اى ندارد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶۳
و يا اين است که در غير آن چيزى که از آن توبه کرده، گمراه نشود که در اين صورت، آيه شريفه مى فهماند آمرزش خدا تنها نسبت به گناهانى که از آن توبه کرده، مفيد است نه ساير گناهان. و به عبارت ديگر: وقتى به طور تام و کامل مفيد است که در غير آن گناه نيز گمراه نشود؟ و يا هر دو معنا مراد است؟
از ظاهر عطف به حرف «ثُمّ» چنين استفاده مى شود که معناى اول است. پس افاده مى کند ثبات و استقامت بر توبه را، و در نتيجه برگشت آيه به اشتراط اصلاح است که در آياتى ديگر صريحا ذکر شده. مانند آيه «إلّا الَّذِينَ تَابُوا مِن بَعدِ ذَلِکَ وَ أصلَحُوا فَإنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ».
ليکن اگر معناى آيه اين باشد، دو اشکال باقى مى ماند:
اول اين که: نکته تعبير به «غفّار»، که صيغه مبالغه و دالّ بر کثرت است، چيست و چه معنا دارد که خداى تعالى نسبت به کسى که يک گناه کرده، و توبه هم نموده، بسيار آمرزنده باشد؟
دوم اين که: لازمه اين معنا اين مى شود که هر کس حکمى از احکام خداى را مخالفت کند، کافر به آن باشد، هر چند که صريحا اعتراف کند که اين حکم از ناحيه خدا است، و اگر در آن مخالفت هم کرده، تنها به خاطر غلبۀ هوا و پيروى آن بوده. نه اين که خواسته باشد حکم خداى را رد کند و حال آن که چنين کسى کافر نيست. مگر اين که کسى بگويد: آيه شريفه از آن جايى که مشتمل بر جمله «تَابَ وَ آمَنَ» مى باشد، تنها مشرک و رد کننده حکمى از احکام خداى را شامل مى گردد، ولى اين، اشکال را رفع نمى کند.
در حل اين دو اشکال، ممکن است کسى بگويد: مراد از توبه و ايمان ، توبه از شرک، و ايمان به خدا است. همچنان که در اغلب مواردى که در کلام خداى تعالى، ذکر توبه و ايمان هر دو شده، همين معنا مراد است. و بنابراين، مراد از جملۀ «وَ عَمِلَ صَالِحاً»، اطاعت احکام خداى تعالى باشد به اين که از اوامرش موتمر و از نواهی اش منتهى گردد، و معناى آيه چنين مى شود:
«هر کسى از شرک توبه کند و به خدا ايمان آورد، و آنچه را که خدا تکليفش کرده است، انجام دهد، من براى گناهانش بسيار آمرزنده ام. لغزش هايش را يکى پس از ديگرى مى آمرزم». و بديهى است که وقتى موارد لغزش او و آمرزش خدا بسيار شد، او بسيار آمرزنده خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶۴
خداى تعالى نظير اين معنا را که همان آمرزش گناهان باشد، در جاى ديگر بيان کرده و فرموده: «إن تَجتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنهَونَ عَنهُ نُکَفِّر عَنکُم سَيِّئَاتِکُم».
پس اين که فرمود: «وَ إنِّى لَغَفَّارٌ لِمَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً» درست منطبق بر آيه سوره «نساء» مى شود. تنها فرق ميان آن دو، شرطى است که در آيه مورد بحث اضافه شده، و آن قيد «ثُمَّ اهتَدَى» است، که حکم مغفرت را تقييد مى کند و از آن که به معناى اهتداء به سوى طريق است، بر مى آيد: حکم مغفرت وقتى شامل حال مؤمن عامل به اعمال صالح مى شود، که اعمال صالح را از طريقش انجام دهد، و از باب آن وارد شود.
در کلام خداى تعالى، قيد و شرطى که ايمان به خدا و عمل صالح را در تأثير و قبولش نزد خدا مقيد و مشروط کند، نمى بينيم مگر همين قيد که شخص، به رسول هم ايمان داشته باشد. به اين معنا که تسليم رسول باشد و او را در هر کار و امرى چه بزرگ و چه کوچک اطاعت کند و دين خود را از او بگيرد، و راهى را که او پيش پايش گذاشته، سير نمايد، و بدون هيچ استبداد او را پيروى کند. از خود بدعت درست نکند، که پيروى بدعت، پيروى خطوات شيطان است.
و کوتاه سخن اين که: ولايت رسول بر مؤمنان در دين و دنيايشان، قيدى است که ايمان به خدا و عمل صالح را در تأثيرش مقيد کرده. زيرا خداى تعالى ولايت رسول را تشريع و اطاعتش را واجب فرموده، مردم بايد از او اخذ کنند، و به او تأسّى جويند و اين مطلب در آيات بسيار زيادى تذکر داده شده، که نه حاجتى به ايراد بسيارى از آن ها است و نه مجالى براى شمردن يک يک آن ها. پس بنابراين، به فرموده قرآن: «النَّبِىُّ أولَى بِالمُؤمِنِينَ مِن أنفُسِهِم».
از صريح عموم داستان هاى بنى اسرائيل که قرآن کريم آن ها را نقل کرده، بر مى آيد که بنى اسرائيل با اين که به خداى سبحان ايمان داشتند و رسالت موسى و هارون «عليهما السلام» را تصديق کرده بودند، ولى درباره ولايت آن دو بزرگوار، يا متوقف بوده اند و يا نظير متوقف. و شايد همين توقف آنان باعث بوده که در آيات مورد بحث بعد از نهى بنى اسرائيل از طغيان، و تخويف آنان از غضب خدا فرموده است: «وَ إنّى لَغَفَّارٌ لِمَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً ثُمَّ اهتَدَى». خلاصه بدان جهت بوده که قيد «ثُمَّ اهتَدَى» را بر ايمان به خدا و عمل صالح اضافه کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶۵
پس معلوم شد که مراد از «إهتداء» در آيه شريفه، همان شرطى است که ساير آيات قرآنى نيز بدان راهنمايى فرموده و آن، عبارت است از: پيروى پيغمبر در امر دين و دنيا. و به عبارت ديگر: اهتداء به ولايت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است.
اين را گفتيم تا حال آنچه در تفسير جملۀ «ثُمَّ اهتَدَى» گفته اند، روشن شود و معلوم گردد که هيچ يک صحيح نيست. مثلا بعضى گفته اند: معناى «اهتداء» اين است که شخص ملازم ايمان باشد. يعنى در ايمانش استمرار داشته باشد، و مادام الحياه بر آن پايدار باشد.
بعضى ديگر گفته اند که: معنايش اين است که در ايمان خودش شک نکند. بعضى ديگر گفته اند: يعنى به سنت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» عمل کند، و راه بدعت را نرود.
بعضى ديگر گفته اند: «اهتداء»، اين است که بداند براى عملش ثوابى است که با آن پاداش داده مى شود. بعضى ديگر گفته اند: «اهتداء»، عبارت است از پاک کردن دل از اخلاق ذميمه و زشت.
بعضى ديگر گفته اند: عبارت است از اين که عقيده خود را از اين که دچار خرافات گردد، حفظ کند و نگذارد از هيچ جهت اعتقاد باطل و مخالف حق با آن آميخته گردد. چون «اهتداء» به اين معنا، چيزى است زائد بر ايمان و عمل صالح ، و منظور همه اين مفسران هم اين است که براى اهتداء معنايى بياورند که غير از ايمان به خدا و عمل صالح، و چيزى زائد بر آن باشد، ولى براى هيچ يک از آن ها، دليلى نيست.
بخش ديگرى از داستان موسى «ع»: رفتن به کوه طور، گوساله پرستى بنى اسرائيل و...
«وَ مَا أَعْجَلَک عَن قَوْمِک يَا مُوسى... لِترْضى»:
اين آيه، حکايت گفتگويى است که ميان خداى سبحان و موسى، درباره ميعاد طور واقع شده، که آن هنگامى که تورات در طور نازل مى شد، و داستانش در سوره «اعراف» مفصلا آمده.
ظاهر سياق مى رساند که پرسش خداى تعالى، پرسش از علت جلو افتادن موسى از بنى اسرائيل در رفتن به طور است. گويا جا داشت موسى بايستد تا قوم خود را هم همراه ببرد. يعنى با هم بروند، چرا او عجله کرد و جلو افتاد؟ «وَ مَا أعجَلَکَ عَن قَومِکَ يَا مُوسَى: اى موسى! چه چيزى تو را بر آن واداشت که از قومت جلو بيفتى»؟ در پاسخ عرضه داشت: «هُم أُولَاءِ عَلَى أثَرِى». يعنى قوم من اين است، دارند دنبالم مى آيند، و به زودى به من ملحق مى شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶۶
«وَ عَجِلتُ إلَيکَ رَبِّ لِتَرضَى»: و من براى رضاى تو عجله کردم. (يعنى علت عجله ام، تحصيل رضاى تو بود).
ظاهرا مراد از «قوم» که فرموده: دنبال سر موسى بودند، آن هفتاد نفرى باشد که براى ميقات پروردگارش انتخاب کرده بود. چون از ظاهر اين که هارون را خليفه خود در بنى اسرائيل کرد، و نيز از ساير جهات داستان، و اين که در آيات بعد به قومش مى فرمايد: «أفَطَالَ عَلَيکُمُ العَهدُ: آيا براى اين که دير برگشتم، چنين کرديد»؟ بر مى آيد که منظور اين نبوده که تمامى بنى اسرائيل را در طور حاضر کند، و با همه آنان حرکت نمايد.
و اما اين که اين سؤال خداى تعالى چه وقت صورت گرفته، در ابتداى حضور موسى در ميعاد طور، يا در اواخر آن؟ آيه شريفه با هر دو مى سازد. چون سؤال از اين که چرا عجله کردى، غير از خود عجله است، که مقارن با سير و ملاقات است. و همين که احتمال داديم سؤال در ابتداى ورود موسى به طور نبوده باشد، اين احتمال هم موجه مى شود که با در نظر گرفتن اين که گمراه شدن بنى اسرائيل به وسيله سامرى، به خاطر دير کردن موسى بوده، جمله «فَإنَّا قَد فَتَنَّا قَومَکَ مِن بَعدِکَ» در اواخر روزهاى ميقات به موسى ابلاغ شده است، و ديگر حاجتى به آن چاره جويی هايى که مفسران در توجيه آيات ذکر کرده اند، نيست.
«قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَک مِن بَعْدِک وَ أَضلَّهُمُ السَّامِرِى»:
کلمۀ «فتنه»، به معناى امتحان و اختبار است، و اگر «اضلال» را به سامرى - که گوساله را درست کرده و بنى اسرائيل را به عبادت آن واداشت - نسبت داده، به خاطر اين بوده که سامرى يکى از عوامل ضلالت آنان بوده.
و حرف «فاء» در جملۀ «فَإنَّا قَد فَتَنَّا قَومَکَ»، براى تعليل است و مطلبى را که از مفهوم سياق بر مى آيد، تعليل مى کند. زيرا از قول موسى که گفت: «هُم أُولَاءِ عَلَى أثَرِى» فهميده مى شود که مردمش در هنگام بيرون آمدنش، وضع خوبى داشته اند، و پيشامدى که مايه دلواپسى موسى در غيبتش باشد، پيش نيامده بود، و چون از ناحيه آنان خاطرش جمع بوده، خطاب شده که خيلى خاطر جمع نباش، ما بعد از آمدنت، آنان را آزموديم، درست از امتحان در نيامدند و گمراه شدند.
و کلمۀ «قَومَکَ»، با اين که ممکن بود بفرمايد: «فَإنّا قَد فَتَنَّاهُم»، از باب به کار بردن اسم ظاهر در جاى ضمير است، و شايد مراد از آن، غير قوم در آيه قبلى باشد. يعنى مراد از آن در اين آيه، عموم مردم باشد. و مراد از قوم در آيه قبلى، آن هفتاد نفرى باشد که براى بردن ميقات انتخاب نموده بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶۷
«فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضبَانَ أَسِفاً... فَأَخْلَفْتُم مَّوْعِدِى»:
کلمۀ «غَضبَان»، صفت مشبهه از مادۀ «غَضَب» است. و همچنين کلمۀ «أسِفا»، که از «أسَف» - با دو فتحه - و به معناى اندوه و شدت غضب است. و کلمۀ «مَوعد»، به معناى وعده، و «اخلاف موعد»، به معناى خُلف وعده است.
موسى «عليه السلام» وقتى از ميقات برگشت و آن وضع را ديد، سخت در خشم شد و پس از چند جمله گفت: چرا وعده اى که داديد که بعد از من نيکو جانشينی ام کنيد تا من برگردم، خُلف کرده، عهد مرا شکستيد؟ مؤيد اين معنا، آيه ديگرى است که همين معنا را مى رساند و مى فرمايد: «بِئسَمَا خَلَفتُمُونِى مِن بَعدِى».
و معناى آيه مورد بحث، اين است که:
موسى به قوم خود برگشت، در حالى که غضبناک و سخت خشمگين - و يا اندوهناک - بود و شروع کرد به ملامت ايشان بر کارى که کرده بودند و گفت: اى قوم! مگر پروردگارتان وعده نيکو نداد و آن، اين بود که تورات را بر ايشان نازل کند که در آن حکم خدا است و عمل به آن، مايه سعادت دنيا و آخرت ايشان است.
و يا اين بود که ايشان را از شرّ دشمن نجات داده، در زمين مکنتشان دهد، و به نعمت هايى بزرگ اختصاصشان بدهد: «أفَطَالَ عَلَيکُمُ العَهدُ: آيا من دير کردم»، که مقصود دير شدن، دير شدن مدت مفارقت موسى از ايشان است، به طورى که از برگشتن وى مأيوس شده، نظامشان مختل شده است: «أم أرَدتُم أن يَحِلَّ عَلَيکُم غَضَبٌ مِن رَبِّکُم: و يا خواستيد غضبى از پروردگارتان به شما برسد»؟ پس به اين منظور با کفر به خدا راه طغيان پيش گرفتيد، و بعد از ايمان به خدا، به پرستش گوساله پرداختيد. «فَأخلَفتُم مَوعِدِى»، و وعده اى که به من داديد که بعد از رفتنم نيکو جانشينی ام کنيد، تخلف کرديد.
و چه بسا در معناى جمله «فَأخلَفتُم مَوعِدِى»، معانى ديگرى گفته شده:
مثلا بعضى گفته اند که: خُلف کردن بنى اسرائيل وعده موسى را، اين بوده که موسى دستور داده بود دنبال او به ميقات بروند و ايشان نرفتند.
و بعضى ديگر گفته اند که: موسى دستور داده بود هارون را اطاعت کنند، تا او برگردد، ولى خلف وعده کردند. و از اين قبيل اقوال ديگر.
«قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَک بِمَلْکِنَا...»:
کلمه «مَلک» - به فتح ميم و سکون لام - مصدر از «ملک - يملک» است. و گويا مراد از جمله: «مَا أخلَفنَا مَوعِدَکَ بِمَلکِنَا» اين باشد که ما با اختيار خود، تو را مخالفت و وعده ات را خُلف نکرديم، - همچنان که بعضى اين طور معنا کرده اند -
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶۸
و ممکن هم هست مراد اين باشد که ما از اموال و ملک خود، چيزى براى ساختن گوساله مصرف نکرديم، تا در اين امر قصد عمدى داشته باشيم، وليکن ما اموال و اثقال و زيورآلات قوم را حمل مى کرديم، (چون خسته شديم)، آن را انداختيم، سامرى برداشت و در کوره ريخت، و با آن اين گوساله را درست کرد.
کلمۀ «أوزَار»، جمع «وِزر»، به معناى ثقل و سنگينى است. و کلمۀ «زينت»، به معناى زيور است. مانند گردنبند و گوشواره و دستبند. و کلمۀ «قذف» و «القاء» و «نبذ»، هر سه به يک معنا است و آن، عبارت است از طرح و انداختن.
و معناى اين که گفتند: «وَ لَکِنَّا حُمِّلنَا أوزَاراً...»، اين است که «ليکن بارهايى از زيورآلات قوم با ما بود»، و بعيد نيست که مقصود قوم فرعون باشد - و ما آن ها را انداختيم و اين چنين سامرى آن ها را بينداخت - يعنى در آتش بينداخت. و يا او نيز، هر چه در دست داشت، مانند ما بينداخت و آنگاه گوساله را بيرون آورد.
«فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسداً لَّهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُکمْ وَ إِلَهُ مُوسى فَنَسىَ»:
در کلمۀ «أخرَجَ»، دلالتى است بر اين که کيفيت ساختن گوساله پنهانى و دور از مردم بوده. چون فرموده گوساله اى برايشان بيرون آورد، و کلمۀ «جسد»، به معناى جثه اى است که جان نداشته باشد، و به هيچ وجه بر بدن جاندار اطلاق نمى شود. اين نيز، دلالت دارد بر اين که گوساله مذکور بى جان بوده، و در آن هيچ اثرى از آثار حيات نبوده، و کلمۀ «خُوَار» - به ضمّه خاء - به معناى آواز گوساله است.
و چه بسا مفسران جملۀ «فَکَذَلِکَ ألقَى السَّامِرىُّ فَأخرَجَ لَهُم...» را کلامى مستقل گرفته اند، که يا کلام خداى سبحان و بعد از خاتمه کلام قوم است که گفتند «فَقَذَفنَاهَا»، و يا از کلام خود قوم است. و بنابر نظريه اين مفسران، ضمير در کلمۀ «قَالُوا» به بعض قوم بر مى گردد، و ضمير در «فَأخرَجَ لَهُم» به بعض ديگر قوم، همچنان که ظاهر هم همين است.
و ضمير در «نَسِىَ»، به قول بعضى از مفسران، به موسى بر مى گردد، و معنا اين است که گفتند: اين است معبود شما و معبود موسى، ولى موسى اين معبود خود را فراموش کرده و با اين که اينجا است، او به جستجوى آن به (کوه) طور رفته.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶۹
بعضى ديگر گفته اند: ضمير آن، به سامرى بر مى گردد و مراد از آن، فراموش کردن خداى تعالى است، بعد از آن که به ياد او بود. چون به او ايمان آورده بود، و معنايش اين است که: سامرى، بعد از آن که به پروردگارش ايمان آورده بود، او را فراموش کرده، عملى انجام داد که قوم را گمراه نمود.
و ظاهر جملۀ «فَقَالُوا هَذَا إلَهُکُم وَ إلَه مُوسَى»، از آن جا که نسبت گفتن را به جمع داده و فرمود: «گفتند»، اين است که در قضيه ساختن گوساله، افراد ديگرى همدست سامرى بوده اند.
«أَ فَلا يَرَوْنَ أَلّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَ لا يَمْلِکُ لهَُمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً»:
اين فقره از آيات مورد بحث، پرستندگان گوساله را توبيخ مى فرمايد به اين که: چيزى را پرستيدند که مى دانند جوابگوى ايشان نيست و دعايشان را مستجاب نمى کند، و مالک نفع و ضررى از ايشان نيست، تا ضررى را از آنان دفع و نفعى را به سويشان جلب کند. و از ضروريات عقل هاى خود ايشان است که ربّ و معبود، بايد دعاى پرستنده خود را مستجاب کند و ضرر او را دفع نموده، منافع را به سويش جلب نمايد و خلاصه مالک نفع و ضرر معبود و مربوبش باشد.
«وَ لَقَدْ قَالَ لهَُمْ هَارُونُ مِن قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنتُم بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمَانُ فَاتَّبِعُونى وَ أَطِيعُوا أَمْرِى»:
در اين فقره، توبيخ و سرزنش ايشان را تأکيد نموده و تقرير جرم آنان را بيشتر مى کند، و معنايش اين است که: ايشان علاوه بر اين که به احکام ضرورى عقولشان و تذکرات آن متذکر نگشته، از پرستش گوساله دست بر نمى دارند، و به چشم خود نمى بينند، و به عقل خود تعقل نمى کنند، از طريق گوش نيز متذکر نگشته و به آنچه که به گوششان مى رسد، اعتناء نمى نمايند. چون پيامبرشان هارون، به ايشان گفت که اين گوساله، فتنه اى است که بدان مبتلا شده اند، و پروردگارشان، خداى رحمان عزوجل است و واجب است او را که پيامبرشان است، پيروى و اطاعت کنند.
ولى سخن او را رد کرده و گفتند: «لَن نَبرَحَ عَلَيهِ عَاکِفِينَ حَتّى يَرجِعَ إلَينَا مُوسَى». اين گوساله را مى پرستيم تا آن که موسى نزد ما برگردد و ببينيم او درباره گوساله چه مى گويد و چه دستور مى دهد.
«قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَک إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضلُّوا * أَلا تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصيْت أَمْرِى»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷۰
موسى «عليه السلام» به ميان قوم بر گشته و با آنان درباره گوساله صحبت کرد، و سپس رو به برادرش کرده، با او صحبت نمود. چون او يکى از مسؤولين سه گانه در اين آزمايش و محنت بوده، و موسى او را خليفه خود در ميان آنان کرده، سفارش کرده بود که: «أُخلُفنِى فِى قَومِى وَ أصلِح وَ لَا تَتَّبِع سَبِيلَ المُفسِدِين».
و گويا اين که فرمود: «مَا مَنَعَکَ»، متضمن اين معنا است که: «چه چيز تو را بر آن واداشت». يعنى چه چيز تو را واداشت که از من پيروى نکنى و چه چيز مانع پيروى تو از من شد؟ و يا چه چيز تو را با دعوت به سوى خود از پيروى من منع کرد؟ پس اين تعبير، نظير آيه «قَالَ مَا مَنَعَکَ أن لَا تَسجُدَ إذ أمَرتُکَ» است.
و معناى آن اين است که موسى، در عتاب به هارون گفت: «چه چيز تو را از پيروى طريقه و روش من که جلوگيرى قوم از ضلالت و غيرت به خرج دادن در راه خدا است، باز داشت. آيا دستور مرا عصيان کردى که گفته بودم سبيل مفسدان را پيروى مکن»؟
رده:تفسیر المیزان